Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatovtyń bazalyq mólsherlemeni tómendetýge kirisýi múmkin ekenin de mamyr aıynda bildik. Bazalyq mólsherleme osymen segizinshi ret ózgerissiz qaldy. Sarapshylar bul jolǵy kórsetkish tómendetýge aparatyn jol ekenin aıtyp jatyr. «Biz ózimizdiń derekterge, boljamdarǵa negizdelgen sheshim qabyldaǵan saıyn jáne óte mańyzdy faktor – naqty ınflıasııa derekteriniń bizdiń boljamdarymyzǵa sáıkestigine nazar aýdaramyz. Qazir ınflıasııanyń turaqty bóligin, ıaǵnı bazalyq ınflıasııa dep atalatyn bóligin óte muqııat qadaǵalap jatyrmyz. Bazalyq ınflıasııanyń janar-jaǵar maı, kommýnaldyq tólemderge áseri az bolsa, bazalyq mólsherlemeni tómendetemiz» dep atap ótti Ǵ.Pirmatov.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Toqtasyn Baqbergen apta basynda jýrnalıstermen kezdesken kezde turaqty qoljetimdilik operasııalary boıynsha mólsherleme 16,75 paıyz deńgeıinde ekenin atap ótti. Demek jyldyq ınflıasııa bizdiń konsensýs boljamymyzdyń sheńberinen shyǵyp ketken joq. Biraq aldaǵy boljamdar ınflıasııa deńgeıiniń boljamǵa baǵynbaıtynyn aıtyp álek. Baǵamen ishki naryqqa syrtqy hám ishki qysymdar áser etip, qos ókpeden qysyp jatyr deıdi. Ulttyq banktiń segiz aı boıy 16,75 paıyzdyń jalyna jarmasyp otyrýynyń biregeı sebebi osy bolsa kerek.
Degenmen boljammen bári ońaı ári qarapaıym sekildi kórinedi. Biraq qosymsha faktor esepteýge kedergi keltirýi múmkin ekenin bilý úshin ekonomıst bolýdyń qajeti joq. Qyzmet kórsetý salasyndaǵy baǵa qazirdiń ózinde turaqty emes ekeni Ulttyq bıýro málimetterinde keltirilgen. Jyldyń basy jalǵa beriletin turǵyn úı, qoqys shyǵarý, ortalyqtan jylytý, ambýlatorlyq qyzmet kórsetý, temirjol kóliginiń baǵasy kóterilýmen bastaldy. Aqyly qyzmetterdiń quny jyldyq 14,2 paıyzǵa, (2022 jylǵy jeltoqsanda – 14,1 paıyz edi) ósti.
«Ulttyq bank taratqan habarlamada ınflıasııanyń qarqyny bazalyq mólsherlemeniń birtindep tómendeýine jol ashatynyn atap ótti. Muny Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemeni tómendetýge bergen belgisi dep qabyldaýǵa bolady. Paıyzdyq mólsherlemeni ońtaıly basqarý teorııasyna sáıkes ortalyq bank ekonomıkalyq sıkldiń basynda ony kúrt kóterý, sodan keıin sıkl jalǵasýyna qaraı mólsherlemeni júıeli túrde tómendetý arqyly ekonomıkalyq belsendiliktiń ońtaıly deńgeıine jáne baǵa turaqtylyǵyna qol jetkize alady dep boljanady. Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni tómendetý týraly sheshim qabyldasa, bul júıeli túrde 50 bazıstik tarmaq sheginde bolýy kerek», dep boljaıdy sarapshy.
Aılyq ınflıasııanyń birtindep baıaýlaýy, biraq ol óziniń ortasha jyldyq máninen joǵary kúıin saqtap qalýy, logıstıkalyq tizbekterdiń qurylymdyq ózgerýi ekonomıkaǵa teris yqpalyn tıgizip keledi.
Degenmen Ulttyq bank bıylǵy bazalyq mólsherlemeniń paıyzdyq kórsetkishin aıqyndap bergenin aıtýymyz kerek. Sonyń ózi ishki naryqqa baǵyt-baǵdaryn aldyn ala úılestirip otyrýǵa múmkindik berýge tıis.
Qarjy taldaýshysy sarapshy Dıas Qumarbekov bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi nemese monetarlyq jumsartý tek ekonomıkalyq belsendilikke áser etip qana qoımaı, ınflıasııaǵa yqpal etýi múmkin ekenin, ásirese ekonomıka syrtqy belgisizdik jaǵdaıynda jumys isteıtinin aıtypty.
Mundaı sheshim jahandyq naryqtarǵa turaqsyzdandyrý turǵysynan áser etedi jáne ınflıasııaǵa joǵary qysym kórsetýi yqtımal. Bul Ulttyq bankti konservatıvti ustanymǵa májbúr etýi múmkin dep boljaıdy.
Onyń pikirinshe, álemdik naryqtaǵy sońǵy oqıǵalar, munaı baǵasynyń tómendeýi jáne Qytaı ekonomıkasynyń báseńdeýi ınflıasııanyń yryqqa baǵynbaı ketýine, valıýta baǵamynyń qubylmalylyǵyna ákelip soǵýy múmkin, bul bazalyq mólsherlemeni tómendetý ssenarııine aparatyn joldy múldem jaýyp tastaıdy, ári qıyndatady.
Bul rette Qumarbekov ınflıasııanyń aǵymdaǵy deńgeıi – 2023 jylǵy shilde aıyndaǵy 14,6 paıyz deńgeıinde – «bazalyq mólsherlemeni tómendetýge belgili bir múmkindik» beredi dep sanaıdy.
Sondaı-aq sarapshy geosaıası turaqsyzdyq pen basqa da ekonomıkalyq táýekelderge qatysty máseleler sheshilmeıinshe nemese jaqsarýdyń aıqyn belgileri baıqalmaıynsha, Ulttyq bank mólsherlemeniń tómendeýin kútýge týra keletinin atap ótti.
Kelesi sarapshy Erlan Ibragım biz baǵanyń ósýine tótep bere almaıtynymyzdy, sondyqtan mundaı mólsherlemeni biraz ýaqyt ustaǵanymyz durys ekenin, bazalyq mólsherlemeni kezeń-kezeńimen azaıtý kerektigin, onyń tómendeýi eń birinshi kezekte sol bankterdiń ózi úshin paıdaly ekenin aıtady. Sarapshy osy pikiri arqyly EDB úshin bazalyq mólsherlemeniń joǵary bolýy tıimdi degen qoǵamdy ábden jaýyr qyp ketken pikirdi joqqa shyǵardy. Bazalyq mólsherleme arzandap, soǵan saı nesıe paıyzy da tómendep, halyqtyń meılinshe kóbirek nesıe rásimdegeni EDB úshin tıimdi. Ulttyq bankte bank emıssııalaryn basqarýdan ózge tetik joq. «Ulttyq bank logıstıkalyq tizbektiń tetigin meńgerip, sony naryqpen úılestirip otyrsa – sonyń ózi jetistik», deıdi E.Ibragım.
Sarapshynyń aıtýynsha, teńgeniń taǵdyry bazalyq mólsherlemeniń deńgeıine baılanyp turǵan joq. Dál qazirgi jaǵdaıda, máselen tamyz aıynda ony birer tarmaqqa túsirsek, teńgemizdi asa qıyn jaǵdaımen betpe-bet qaldyrýy da múmkin. Sarapshy atap ótkendeı, Ulttyq bank bazalyq mólsherleme boıynsha sońǵy habarlamasynda monetarlyq sharttardy qataıtý sıkliniń aıaqtalýy týraly naqty forvardtyq nusqaýlyqty bergenin, sondyqtan 16,75% joǵary yqtımaldyqpen bazalyq mólsherlemeniń shyńy bolyp tabylatynyn atap ótti. Qazir biz úshin mańyzdysy, baǵanyń tómendeýi, ınflıasııalyq boljamdy baqylaýǵa alý, sondaı-aq ulttyq valıýtanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn saqtaý.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, ol basqa ortalyq bankterdiń kelesi jylǵa arnalǵan strategııasy naqtylanyp, aqsha-nesıe saıasatyn qatańdatý sıkli aıaqtalǵan kezde, tórtinshi toqsanǵa taıaý tómendeýi múmkin. Inflıasııanyń naqty deńgeıin biz tórtinshi toqsanǵa qaraı kóretin bolamyz.
E.Ibragım osy rette naryqtyń damýy, teńgemizdiń jaǵdaıy, ekonomıkanyń damýy bazalyq mólsherlemege táýeldi degen «mıfologııalyq» ańyzdar kóbeıip eki baǵytta júrip jatqanyn aıtyp berdi. Tipti mundaı qısynsyz boljamdar keıde atynan at úrketin azýly sarapshylardyń da aýzynan shyǵyp qalady eken. Qysqasy, eldegi monetarlyq sharttardy jeńildetý ıdeıasyn jaqtaýshylar óz boljamdaryn qorǵaý úshin makroekonomıkalyq qatynastar týraly qate jáne jańylystyratyn dálelderdi qoldanady. Damyǵan elder bazalyq mólsherleme deńgeıin iskerlik belsendilikti arttyrý úshin tómendetse, bizdiń elde onyń múmkindigin ınflıasııa deńgeıin ustap turýǵa ǵana baǵyttap keldi.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, ınflıasııa – belgili bir kezeńde (apta, aı, jyl) eldegi jalpy baǵa deńgeıiniń ósýi. Eger taýarlar men qyzmetterge jıyntyq suranys jıyntyq usynystan asatyn bolsa, baǵa ósip, naryqta taýarlar men qyzmetterdiń «defısıti» qalyptasady. Ekonomıkalyq teorııa suranystyń ósýine jaýap retinde ınflıasııany tómendetý úshin usynystyń keńeıýi kerektigin quptaıdy. «Bıznestiń janyna nesıe men aqsha kúsh beredi. Biz bazalyq mólsherlemeniń deńgeıi týraly aıtpastan buryn, bıznestiń qaryzdyq júktemesin baǵalaýǵa mán berýimiz kerek. Mólsherleme kóterilse, qabyldanǵan mindettemelerge qyzmet kórsetý qymbattaıdy, sondyqtan mólsherlemeni tómendetý kerek. Azaıtý nemese ulǵaıtý qabyldanǵan mindettemelerge áser etpeıdi», deıdi E.Ibragım.
Bazalyq mólsherlemeni tómendetý bıznes úshin jańa nesıe alýǵa múmkindik beredi degen pikirge basymdyq beretinder kóbeıip barady. Bazalyq mólsherlemeniń eń basty mindeti – qymbatshylyqpen kúresý, baǵa ósimin baıaýlatý. Tómen bazalyq mólsherleme ekonomıkany ósiredi. Biraq ınflıasııaǵa ıe bola almaı qalsa, halyqtyń tabysy jemirdiń jemsaýyna jutylyp ketedi. Ekonomıka óskenmen, teńgemizdiń qunsyzdanyp ketý qaýpinen qutyla almaımyz. Bul úderis bizdi de aınalmaı ótpeıdi. Al taýarlar men qyzmetterdiń qymbattaýy ınflıasııany týdyrady.
Bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi iri jáne orta bızneske emes, jeke tulǵalarǵa nesıe berýdi kóbeıtkenin kórip júrmiz. Mysaly, 2020 jyldyń tamyzynan 2021 jyldyń mamyryna deıingi kezeńde bazalyq mólsherleme 9,0 paıyz boldy, bul – el ekonomıkasy úshin tómengi kórsetkish. Osy kezeńde ekonomıkaǵa nemese zańdy tulǵalarǵa emes, jeke tulǵalarǵa kóbirek nesıe berilgen. Sebebi jeke tulǵalarǵa arnalǵan tarıfter zańdy tulǵalarmen salystyra qaraǵanda orta eseppen joǵary. «EDB ekonomıkany nesıelendirmeıdi degen ókpe jıi aıtylady. Bul – naryq zańyna qaıshy. Biz ámirshil-ákimshil josparly ekonomıkada emes, naryqta ekenimizdi umytpaıyq», deıdi E.Ibragım.
Osy rette sarapshy «bazalyq mólsherleme ınflıasııaǵa áser etpeıdi, óıtkeni Qazaqstandaǵy ınflıasııa ımporttyq, sondyqtan bazalyq mólsherlemeni tómendetsek jaǵdaı durystalady» degen paıymmen de kelispeıtinin aıtty. «Elimizde tutynylatyn taýarlardyń basym bóligi ımporttalatyn bolsa, bazalyq mólsherlemeni tómendetý arqyly biz ımporttyq taýarlarǵa degen suranysty yntalandyramyz. Nátıjesinde, taýarlar men qyzmetterdiń ımporty óse bastaıdy da ımporttyq ınflıasııanyń aýqymy ulǵaıady. «Josparly ekonomıka jaǵdaıynda tutynýshylarda tańdaý bolmady, qolda barǵa shúkirshilik etýden ózge jol usynylǵan. Al naryqtyq ekonomıka tutynýshynyń tańdaýyna basymdyq beredi, suranys otandyq óndiriske ilespeýi múmkin. Mysaly, qarapaıym ǵana kir jýǵysh mashınanyń úlgisi jeńildetilgen jáne jetildirilgeni anyq, biraq negizgi ıdeıa ózgerissiz qalady. Kólik te solaı. Tutynýshy otandyq óndirýshi sapany jaqsartqansha dep talǵamyn ózgerte almaıdy. Is tetigin otandyq óndiristi damytýǵa degen yqylasymyz emes, báseke sheshedi. Al bazalyq mólsherlemeni tómendetý otandyq óndiristiń mundaı máselelerin sheshýge kómektespeıdi», dep sózin túıindedi sarapshy.
