Qazaq óz basynan keshirgen asa aýyr tragedııany mundaı tereń lırızmmen jetkizýdi umytyp qalǵan sııaqty seziledi. «Jansebildi» tamashalaǵanda, Muqataıdyń qasiretine qan jylap otyryp, álgindeı oılar qursaýlaıdy. Jazyqsyzdardyń qamaýda aıdalǵanyn, aıaýsyz soqqyǵa jyǵylǵanyn, jan tózgisiz azaptardy bastan keshirgenin, atylǵanyn ashyq kórsetkennen góri, «Jansebildegideı» qol-aıaqsyz qalǵan shaldyń estelik, saǵynyshymen qosarlap bergen áldeqaıda áserlirek pe dep qalasyz. Onyń ústine kıno kórkem týyndydan, jazýshynyń áńgimesinen alynyp tur. Sondyǵymen de sezimderdi dóp basady. Baıqaýymsha, qazir taqyryp beriledi, sosyn soǵan ssenarıı jazyla bastaıdy. Bul bir ıdeıany tý kóterip, qalǵanyn sonyń aınalasyna jamaý sekildi elesteıdi. Dramadan jurdaı, jasandy dúnıe sodan shyǵyp jatsa kerek. Al «Jansebil» ómirdiń ózinen alynǵan, adamzattyń aıaýly sezimderin móltildegen kóz jasyndaı monshaqtap tizedi.
Kıno «Eı, tákappar dúnıe, maǵan da bir qarashy!» dep bastalady. Alyp bara jatqan eshteńe joq, «Tanısyń ba sen meni, men – qazaqtyń balasy» dep atpen shaýyp ótken qazaqtyń jigiti. Biraq osy bir sóz ben sıýjet qazaqtyń kúlli erkindigi men bulalyǵyn áıgilep turǵan joq pa? Osy kórinis Muqataıdyń kóz aldynan estelik bolyp kóshken saıyn dombyrada shertiletin mýzyka. Sákenniń «Bizdiń jaqta» ánin budan keıin osylaı áserli shertken eshkim joq shyǵar. Ánniń tupnusqasyndaı úzip-úzip, tereń lırızmmen shertedi.
«Abyralyǵa baratyn kim bar, Abyralyǵa baratyndar bar ma?» dep jalpaq álemge jar salyp, búkil vokzaldy shýlatqan qol-aıaqsyz Muqataıdyń taǵdyry berisi qazaqtyń, árisi sol kezdegi adamzatqa tóngen zulmat. Ony arbaǵa salyp súırep, asyrap, baǵyp-qaǵyp júrgen orystyń kempiri Marýsıa. Menińshe, bul jerden saıası astar izdep qajeti joq sııaqty. Munda aıaýshylyqtan jáne jalǵyzdyqtan týǵan sezimder men asa názik áıel psıhologııasynyń tereń ıirimderi jatqandaı. Qol-aıaqsyz jap-jas Muqataı men jalǵyzbasty sulý Marýsıa bir-birine qarap turyp jymııady ǵoı. «Jetimdi túsinetin kárip qana» nemese «káripti túsinetin jetim ǵana» degisi keldi me eken?..
Sonymen gáp ózi júrip-tura almaıtyn qol-aıaǵy joq qarııada... Aqyl-esi túzý bolǵanymen, sana-sezimi saý ma onyń? Onyń ústine Abaı týǵan altyn topyraqqa bitken Abyralydan. Muqataı týǵan jerinen 1937 jyly «halyq jaýy» bolyp aıdalyp ketken. Jalǵyz Muqataı emes ekeni belgili. Bul mynadaı múgedek kúıde Gorbachev zamanyna aıaq basqanymen, onyń týǵan jeri Abyralynyń da saý-tamtyǵy qalmaǵan ıadrolyq synaqtan. Avtor Abyralyny tegin alyp otyrǵan joq. Qol-aıaqsyz jarymjan Muqataıdy kór de, synaq alańyna aınalǵan Abyralyny kór. Demek jalǵyz Muqataıdyń basyndaǵy qasiret emes. Júrip-turaıyn dese, aıaǵy joq, tirshilik eteıin dese, qoly joq. Ondaı adam qareket qyla ala ma? Alysty murat tuta ma? Joq! Táni ǵana emes, jany, aqyl-oıy, sana-sezimi túgel mertigip qalǵan. Temirjol shetinen tártip saqshysyn kórip túsi ózgerip ketetini bar ǵoı. Basy kegjeńdep otyrǵan múgedek úndemeı óshpendilikpen buǵady, Marýsıa «Bizde neń bar?» dep qarsy shyǵady ala taıaqtyǵa. Súıegi jasyp qalǵan Muqataı Marýsıaǵa «Kimmen sóılesip turǵanyńdy bilesiń be?» dep tómenshikteıdi. Qamaýda soqqyǵa jyqqan tergeýshi tóbetke «Aǵa, qazaqpyz ǵoı?» dep jalynǵanda, mańdaıy tyrysyp, jelkesi qurysyp odan saıyn tepkilep, janshyp tastaǵany esinde Muqataıdyń. Degenmen Muqataı men Marýsıanyń arasynda sózben jetkizip bolmaıtyn syr bar. Qulash-qulash qyrsyq minezben qatar aralarynan qyl ótpes jaqyndyq jáne bar. Múmkin jarymjan men jetimdi Jaratqannan basqa túsinbeıtin shyǵar.
Ulymnyń aty Mádı dep jazady Muqataı elge hatynda. Qazirgideı Dıas, Tımýr emes. «Jarymnyń aty – Aqbıdaı» depti. Ol Aqbıdaıy men Mádıi qaıda? Tiri bolsa nege izdep tappaıdy? Abyralyda atom bombasyn jarǵanda olar da jazym bolǵan shyǵar. Qol-aıaqsyz qaýsap, aqyl-essiz jaýdyrap qalǵan Muqataıdy da óltirmeı alyp qalǵan solarǵa degen saǵynysh, elge degen súıispenshilik, uly ańsar edi ǵoı. «Aǵataı, qazaqpyz ǵoı» dep tegin jalyna ma? О́lmeli kúıge jetkende qazaqtyǵyn aıtqan, elge súıispenshiligi óshpegen bozdaq. Aıaqastynan tabyla ketken álgi bir saqaldy qara pále, zamany týsa, «Sen qazaq emessiń!» dep shyǵa keletin sol qara pálege laǵynet!
P.S. «Aǵataı, qazaqpyz ǵoı...»
