Kıik kesiri: Sharýalar ótemaqy suraıdy

Alqapty taptap tastady

Batysqazaqstandyq sharýalar­dyń keıingi jyldary esepsiz kó­beıip ketken kıikten zardap she­gip, ashynǵan daýysy talaı jerge jetkenimen, ázirge nátıje bolmaı tur. Jalpy, álem boıynsha joıy­lyp bara jatqan aqbóken sany Aqja­ıyq ólkesinde mólsherden tys ósip ketti. Ǵalymdardyń bıo­logııalyq negizdeme­si boıynsha Oral popýlıasııasyndaǵy kıiktiń optımaldy sany 500 myń bas­tan aspaýy kerek. Al qazir bıylǵy tólin qosqanda óńirdegi aqbóken sany 2 mln­ basqa jetip qalǵan.

«Bizdiń oblystyń Aqjaıyq, Bókeı ordasy, Jańaqala, Jánibek, Qaztalov, Tasqala jáne Báıterek aýdandaryndaǵy 8 mln gektar­dan asa aýmaqty kıik jaılap júr. Keıingi jyldary qolǵa alynǵan qorǵaý sharalarynyń nátıjesinde kıik sany jylyna orta eseppen 40 paıyzdan asa kóbeıip, 1 mln 130 myń basqa jetip otyr. Bıyl­ǵy tóldi qosqanda búginde kıik sany keminde 1,8 mln basqa jetip otyr degen boljam bar», deıdi Ba­tys Qazaqstan oblysynyń aýyl sha­rýashylyǵy basqarmasy bas­shy­synyń orynbasary Rústem Zulqashev.

Árıne, memleket qorǵaýyna aly­nyp, qansha qarajat jumsal­ǵan soń kıik­tiń kóbeıgeni de du­rys. Biraq tabıǵı ara ­salmaq bu­zy­­lyp, mıllıondaǵan kıik­tiń taba­ny astynda jaıylym, shabyn­dyq jáne egis alqaptary taptalyp, sýat jetispeıdi, munyń zarda­byn jergilikti halyq, sharýalar tartyp otyr.

Rústem Múlkáıulynyń aı­týyn­­sha, Batys Qazaqstan obly­synyń ákimi Narıman Tóreǵalıev tapsyrma berip, kıik keltirgen zalal kólemin esep­teý úshin ár aýdanda komıssııa quryl­ǵan eken. Bul komıssııa árbir sharýashy­lyq­tyń tartqan shyǵynyn eseptep akt jasaqtap, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna usynyp otyr.

«Qazirgi esep boıynsha bıyl oblys aýmaǵynda kıikter 1 289,7 myń ga al­qapty taptap, 1 207 sha­rýashylyqtyń egis­tigi, sha­byn­dyǵy men jaıylymyna zalal kel­tirilgen. Bul zalaldyń kó­le­min Aýyl­ sharýashylyǵy mınıstrligine ál­sin-áli­ usynyp otyrmyz», deıdi R.Zulqashev.

Úmit – úkimettik ótemaqyda

Qazaqstan zańdarynda kıik keltir­gen zalaldy óteý boıyn­sha bekitilgen ádisteme joq eken. Batys Qazaqstan obly­sy­ áki­miniń kómek suraǵan hat­ta­ry Aýyl sharýashylyǵy, Eko­lo­gııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­liginde jatyr.

«Bıyl maýsym-shilde aılarynda kıik mıgrasııasy Jańaqala aýdany aýmaǵynda júrdi. Qazirgi ýaqytta 122 sharýa qojalyǵy aq­bókennen zardap shekkenin dá­lel­dep, 125 akt jasap tapsyrdy. Kıik tuıaǵyna tapalǵan jer – 130,6 myń ga. Barlyq qujatty ob­lys­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasyna joldadyq», deı­di Jańa­qala aýdanynyń ákimi Al­pa­mys Kóshkinbaev.

Túz taǵysynan eń kóp zar­dap shekken óńirdiń biri – Qaztalov aýdany. Aýdanda arnaıy qurylǵan komıssııa 204 sharýa qojalyǵy­nyń jalpy aýmaǵy 202 794,25 ga jerdi kıik búldirgenin anyqtaǵan. Mu­nyń ishinde jaıylym – 200 148,6 ga, shabyndyq – 2 512,5 ga, egistik – 125 ga jáne baý-baqsha – 8 ga.

«Bizdiń aýdannan Aqpáter, Qaraoba, Qoshankól, Tereńkól, Bostandyq, Qaıyńdy, Qarasý, Jańajol, Qaztalov, Taldyapan jáne Birik aýyldyq okrýgteri qat­ty zardap shekti. Mal jaıylymynan 100 paıyz aıyrylyp qalǵan aýyldar bar. Biz qalyptasqan jaǵ­daıdy qaǵazǵa qattap, dálelder men derekterdi oblystyq aýyl sha­rýashylyǵy basqarmasyna jáne Parlament Májilisiniń depýtaty Abzal Quspanǵa joldadyq», deıdi Qaztalov aýdanynyń ákimi Aslanbek Sarqulov.

Depýtat demekshi, jazǵy eń­bek demalysyna shyǵyp, elge kel­gen depýtat Abzal Quspan sharýa­lar­dyń shaǵy­my­na baılanysty Batys Qazaqstan obly­synyń ońtústik aýdandaryn túgel aralap, halyqpen júzdesip qaıtqan.

«Jaǵdaıdy óz kózimmen kór­dim, alań­daýǵa negiz bar. Bıylǵy jaz­dyń ózi jıi qubylyp, birde ystyq, birde jańbyr almasyp tur. Kópti kórgen qarttardyń aıtýyn­sha, aldaǵy qystyń da to­syn syıy az bolmaıtyn sııaq­ty. Qazaqtyń talaı ǵasyr synal­ǵan Qoıan jyly kele jatyr. Al jergilikti sha­rýalar qysqa qajetti mal azyǵyn jınaı almaı otyr. Jaıylym jutań, mal aryq. Shabyndyq tap­talǵan, shóp joq. Batys Qazaq­stan ob­lysynyń sharýalaryna res­pýb­lıka bıýdjetinen qoldaý kerek. Áıtpese jut bolyp, mal qy­ryl­ǵaly tur», deıdi Abzal Temirǵalıuly.

 Qamys-Samarda sý tapshy

Kópshilik Oral popýlıasııa­syn­daǵy kıik sanynyń kenetten kúrt kóbeıip, kózge kúıik bolǵanyn tú­sinbeıdi. Onyń sebebi de bar.

«Buryn kıiktiń «ataqonysy» Jańa­qala aýdanyndaǵy Qamys-Samar kólderi mańynda, sondaı-aq Bókeı ordasy men Taıpaq jerinde, sosyn Kapýstın Iаr ás­kerı polıgony ornalasqan Naryn qumynda boldy. Bertin kele ol aýmaqtarda ózen-kól tartylyp, toǵandar keýip qaldy. Qýańshylyq saldarynan sýat izdegen kıik ózen jaǵalap joǵary órledi. Bıyl tipti kıiktiń bir bóligi Reseı jerine ótip ketti. Biz kıikti tabıǵı arealyna qaıtarý úshin burynǵy mekendegen jerine sý jiberýge, shóleıt aımaqtardy sýlandyrý júıesin jańǵyrtýǵa kóńil bólýimiz kerek. Aqbókenderdi atý ne aýlaý arqyly túıtkildi túbegeıli sheshe almaımyz. Dala janýarynyń biz biletin tarıhı mekenine oralýyna yqpal etýimiz qajet, ol úshin sýat jasaý – kezek kút­tirmeıtin mindet», deıdi aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Tabylǵalı Saparov.

T.Satqalıuly bul usynysty bir­neshe jyldan beri kóterip keledi. Onyń aıtýynsha, oblys-
­­taǵy Saryózen sýyn Bó­keı ordasy aýmaǵyna jańa sý quby­ry arqyly jetkizýge bolady. Al Sary­­ózendi Qaraózen sýymen, al Qaraózendi Jaıyq sýymen tolyqtyrýǵa bolady. Sondaı-aq Kırov-Shejin sý magıstrali arqyly Jaıyqtan Qaraózenge táýligine 600 myń tekshe metr sý quıýǵa bolady eken.

Aıta keteıik, bıyl Naryn qumyna shektesip jatqan Qamys-Samar kólderine sý jiberý az da bolsa qolǵa alyndy.

  Halyq kıikten paıda kórýi kerek

Májilis depýtaty Abzal Qus­pan el­­men kezdesý barysyn­da jergilikti ha­lyq­­tyń kıik másele­sinde shydamy taý­sy­lyp, ábden ashý-yzaǵa tolǵanyn baı­qaǵan.

«25-27 mamyr kúnderi Astana qala­synda kıik máselesi tal­qy­­lan­­­ǵan úlken jıyn boldy. Oǵan Bonn konvensııasy, NABU (Ger­man tabıǵatty qorǵaý bir­lesti­gi) syn­­dy halyqaralyq uıym­­dar ­ókil­­deri, sheteldik ýnıver­sı­tet­ter pro­fessor­la­ry men zoo­logııa­lyq qo­ǵam múshe­leri de qatysty. Sol jıynda she­tel­dik mamandar «jer­gilikti halyq kıik­tiń paıdasyn kórýi kerek, sonda ǵana olar kıikti qorǵaýǵa, joıy­lyp ketýden saqtaýǵa múddeli bo­lady» degen edi. Dál qazirgi jaǵ­­daıda bizdiń istep oty­r­ǵany­myz aqylǵa syımaıdy. Búkil álem­­­de erekshe baǵalanatyn ja­nýar­­dy ósirip, saqtap otyrsaq ta, odan tek zııan shegip otyrmyz. Halyqaralyq deńgeıde su­ra­­nys joǵary bolǵanyna qara­mas­­tan, kıik múıizin paıdaǵa asyrmaımyz. Ekologııalyq taza ári arzan kıik etin, terisi men tuıaǵyn da el qajetine asyrýǵa bolady. Munyń bári – buryn bolǵan, júzege asqan, tájirıbeden ótken tásil. Bul máseleniń zańdyq ja­ǵyn Parla­ment qabyrǵasynda talqylap, aq­bókendi qorǵaýmen jáne sanyn rettep, ónimin óńdeýmen aınalysa­tyn memlekettik mekeme qurý máse­le­sin kóteremin», deıdi depýtat.

Mysal úshin aıtsaq, Ýkraına­nyń Askanııa-Nova qoryǵy bir­neshe jyl buryn Qazaqstannan birneshe kıik satyp alyp ósirgen eken. Al 2019 jyldan bastap álemdik naryqqa, sonyń ishin­de Qytaıǵa kıik múıizin eksporttaı bas­taǵan. Árıne, qazirgi soǵys jaǵ­da­ıy­na baılanysty jaǵdaı ózgergen shy­ǵar. Biraq durys uıym­dastyra bilse, aq­bókenniń paı­dasy shashetekten bolatynyna anyq mysal osy emes pe?

Qısynǵa kelmeıtin kodeks

Dál qazir Qazaqstanda osy bir ǵana kıik máselesinde birneshe túıin paıda boldy. Aqbókenniń esepsiz kóbeıgeninen qanshama másele týdy: ne adamǵa paıda joq, ne memleketke paıda joq, ne sharýa qojalyqtaryna paıda joq. «Bolashaqta osy máseleni rettep, bárine de paıdaly etýge bolady, – deıdi mamandyǵy kásibı zańger Májilis depýtaty. – Áıtpese, dál qazir bizdiń áreketimiz aqyl­ǵa sy­ıymsyz, absýrdqa aınalyp ketti.

Qarańyz, kıik múıizi álemdik naryqta asa joǵary baǵalanady. Al bizde 50 myń tonna múıiz dalada shirip jatyr. О́ıtkeni kúzgi kúıek maýsymynan keıin jáne qysta aqbóken tekeleriniń 70 pa­ıyzy qyrylyp qalady. Bul – ­ta­­bıǵı qubylys. Qytaı naryǵyn­­da altyn­men baǵalanatyn osy mú­ıiz­ge qyzy­ǵyp, daladan terip ala­tyn adam bolsa, Qazaqstan zańy­men qatań sottalady. Qylmys­tyq kodekstiń 339-baby kıik múıi­zin jınaǵan adamdy brakoner­men, ıaǵnı sol aqbókendi atyp óltir­gen adammen teńestiredi. Ol adamǵa «tabıǵatqa zııan keltirgeni úshin» dep mıllıondaǵan teńge aıyppul salyp, 5-7 jylǵa sottaıdy. Al tárkilengen múıizdi sot sheshi­mimen órteıdi. Bul – naǵyz absýrd!».

Depýtat osy saparynda Jańa­qala aýdanynyń Másteksaı aýylynda sottalǵan 11 aza­mat­tyń otbasymen kezdesipti. Osy­dan birer jyl buryn sottalyp, uzaq jylǵa bas bostandyǵy­nan aıyrylǵan bul azamattar dala­da jatqan kıik múıizderin jına­ǵan. Eshqaısy­sy kıikti atpaǵan, ól­tirmegen. Bar­lyǵy da kópbalaly otbasynan eken. 11 azamattyń artynda kámeletke tolmaǵan 52 bala tiri jetim bolyp qalǵan.

Qazir Qylmystyq kodeks, Qyl­­mystyq-prosessýaldyq jáne Qyl­­mystyq atqarý kodeksterine ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý úshin Par­lamentte talqy­la­nyp jatyr eken.