Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Muhtar Áýezov búkil álemge Abaı esimin áıgiledi. Muhtar Áýezov Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly úsh ret kólemdi-kólemdi zertteý jazǵan.
Abaıǵa ornatylǵan eskertkishter haqynda sóz aıtsam, aqyndy shal etip kórsetý dástúrge aınaldy. Bul – teris tájirıbe. Ol nebári 59 jas ǵumyr keshken. «Abaı jolynyń» tórt kitabynda jazýshy Abaı portretin meılinshe tolyq bergen, másele músinshilerdiń kóbisi romandy baıyptap oqymaǵan.
«Kemeńger Muhtar» kitabynda «Abaıdyń portretin» terip jazdym. Aqqýly aýdanynda Abaıdyń músinin ornattym. Sodan «Abaı kúni» meıramǵa aınaldy.
«Ǵulama-name» trılogııasynda Abaıdy, Shákárim, Muhtar Áýezovtermen qosa baıandadym, sózim tolyq bolǵanǵa uqsaıdy. «Ǵulama-name» – ensıklopedııa. Ol árbir zııaly qaýymnyń úıinde oryn alatyn kitap.
«Abaı joly» romany oqýǵa jáne túsinýge qıyn bolǵandyqtan, «Kemeńger Muhtar» kitabyn jazdym. «Kemeńger Muhtar» kitabymen tanysqan Qasym-Jomart Kemelulynan hat aldym.
* * *
«Abaı kim»?» degenge birinshi jaýap: ol – musylman. Musylman qazaq eliniń aqyny, oıshyly.
Musylmandyqtyń mánisin Dýlat aqyn aıqyndap bergen. Ol: «Orys degen atyńnan, teris jazǵan hatyńnan» – deıdi. Jazýy teris bolsa, ol musylman emes. Jazýy teristiń – oıy da teris. Árip tanymaıtyn sábıdiń qolyna qalam berseń, ol ońnan solǵa qaraı «jazady». Balanyń tabıǵatyna qııanat jasap, biz ony soldan ońǵa qaraı jazǵyzamyz.
Biz balany teris oılaýǵa salamyz. Qazirgi oqý júıemiz de teris. Teris oılaý, ıdeologııa, saıasat, daǵdy, ómir súrý qalpy bolyp ketken.
Hakim Abaı ońnan solǵa jazý júıesinde bolǵan, onyń oıy – oń. Bul – musylmandyq dástúr. Shákárim óziniń «Úsh anyq» eńbeginde «Eń alǵashqy bilim – Allanyń bilimi» deıdi. Allanyń bilimi – tájirıbege deıingi bilim. Fılosofııada mundaı bilimdi aprıorı deıdi.
Hakim Abaı óziniń musylman ekenin óleńderinde únemi qaıtalap aıtyp otyrǵan. Ol: «Allanyń ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas» – deıdi. Alla Taǵalanyń rastyǵyn moıyndaý – ıslamnyń negizgi qaǵıdasy. Sondyqtan Abaı shyǵarmashylyǵynan, musylmandyq dúnıetanymnan ózge «ilimder» izdeý – múldem qate. Keıbir abaıtanýshy ǵalymdar Abaı tolyq adam ilimin qalyptastyrdy deıdi. Abaı ilim jasaýshy oıshyl emes, onyń moıyndaıtyn bir ǵana ilimi bar. Ol – ıslam. Aqyn aıtady:
«Áýeli aıat, hadıs – sózdiń basy,
Qosarly báıitsymal keldi arasy.
Qısynymen qyzyqty bolmasa sóz,
Nege aıtsyn Paıǵambar men
ony Allasy».
Hakim Abaı Qyryq besinshi qara sózinde Allanyń eń alǵashqy bilimi týraly bylaı deıdi: «Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz, jaralyp, jasalyp qoıǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip aqylmen bilip».
1453 jyly Osman ımperııasy Konstantınopoldi basyp aldy. Bul hrıstıan álemine aýyr soqqy boldy. Eýropada Jańa zaman bastaldy. Ol arabtarǵa, túrikterge qarsy baǵyttalǵan zaman. Sholastar musylmandyq dúnıetanymdy eýropalandyrýmen aınalysty.
Ál-Farabıdi Arıstotelden keıingi ekinshi ustaz deıdi. Arıstotel Ál-Farabıdiń birinshi ustazy bolýy múmkin emes. Ál-Farabıdiń birinshi ustazy – Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s).
Ál-Farabı – musylman. Onyń ustazy da musylman bolýy kerek. Islam dinin taratýshy – Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s). Ýaǵyz aıtatyn jerdi kafedra, minber dedik. Minber keıin ýnıverge aınaldy. Alla týraly bilimdi aıtýshy – Paıǵambar. Paıǵambar jolyndaǵy ǵalym – ekinshi ustaz.
Biz eýropalyq Jańa zamanǵa synı kózqarasta bolýymyz kerek.
* * *
«Abaı kim?» degende, Abaıdy «Uly» dep jańsaq pikir aıtamyz. Abaı – pende. Pende uly bolmaıdy. Abaı musylman bolǵandyqtan, Allanyń quly. Allanyń qulyn uly deý – kúnáli is. Mysaly, Qoja Ahmet Iаsaýı ózin Qul Qoja Ahmet Iаsaýı dep atap ketken. Qudaıdyń quly bolý – dáreje. Bul sana Abaı seniminde bala kezinde qalyptasqan. Ol: «Fızýlı, Shamsı, Saıhalı, Naýaı, Saǵdı, Fırdoýsı, Qoja Hafız – bu hámmásı. Medet ber ıa shaǵırı fárııat». Bulardyń bári – musylman oıshyldar.
Uly – Jaratýshymyzdyń epıteti. Uly degen – absolıýt. Absolıýttiń bir-aq máni bar, ol – absolıýt. Allany bir deımiz, onyń teńdesi joq. Ol týylmaǵan, týmaǵan. Biz bolsaq, uly degendi ońdy, soldy qoldana beremiz. Mysaly, Ulybrıtanııa deımiz. Bul memleket nesimen uly? Ulybrıtanııa degenniń ornyna «Áıgilibrıtanııa», «Ataqtybrıtanııa» desek te bolǵany.
Uly dala deý de teris uǵym. Dala – Jaratýshynyń jaratqany. Jaratýshynyń jaratqanymen Jaratýshy teń bolmaıdy. Birde qazirgi Abaı oblysy, Abaı aýdanyna barsam, «Ulylardyń mekeni» dep jazyp qoıypty. Men aýdan basshylaryna aıttym:
– Sizder, qate jazypsyzdar, «Ulylardyń mekeni» demeı, Qudaılardyń mekeni dep jazýlaryńyz kerek edi dedim. Olar astahfırýlla dep, jaǵalaryn ustaǵandaı boldy. Men olarǵa uly degen Jaratýshynyń epıteti ekenin túsindirýge tyrystym.
Bireýler aıtady, Abaıdy uly dep aıtqanda turǵan ne bar, oǵan úırenip kettik qoı dep... Men aıtamyn: – Sizder, Abaıdy uly degende Allanyń sózimen adamnyń sózin aralastyryp alasyzdar, Alla Taǵalaǵa tıisti sóz bar, Abaı aıtqan: «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» – dep. Al adamdardyń sózi, kóbinese, ras bolyp shyqpaıdy. Adam – mindi, Alla – minsiz.
* * *
«Abaı kim?» degende, Abaı – aǵartýshy degen túsinik keńes zamanynda qalyptasyp, áli óshpeı keledi. Kommýnıster Abaıdyń oıshyldyǵyn, dinshildigin moıyndamaı, ony aǵartýshy dep jar salǵan. Sol teris dástúr áli sińirin sozyp, óshpeı tur. Abaı – aǵartýshy emes, ol – oıshyl, hakim. Batys Eýropada qalyptasqan aǵartýshylyq ıdeıa, anyǵynda, ateızmniń negizi boldy. Batys Eýropada sekýlıarızm kúshine engende, dinniń ornyna moral degen túsinik qalyptasty. Moral degenimiz – Qudaı jolynan ketken aǵartýshylardyń uǵymy.
Batys Eýropa aǵartýshylary, orys aǵartýshylary jáne osy aǵartýshylyq ıdeıalardy qazaq jerine taratýshylar, negizinen, qudaısyzdar bolǵan. Sondyqtan Abaıdy mundaı mádenı-saıası keńistikke salýǵa bolmaıdy.
* * *
«Abaı kim?» degende, ony «gýmanıst» dep túsindiretin «abaıtanýshylar» bar. Gýmanıstik mádenı-saıası sana Eýropadan ósip shyqty. Olar da aǵartýshylar sııaqty dinsizder bolatyn. Aqyr sońynda aǵartýshy, gýmanıstik ıdeıalardan sosıalıster, kommýnıster qalyptasty.
Hakim Abaı adamshylyq degen uǵym qalyptastyrǵan, ıaǵnı ol adamnyń qasıetterin aıtqan. Adamnyń úsh qasıeti bolady degen. Olar: jyly júrek, ystyq qaırat, nurly aqyl. Osy oılar Abaıdyń shyǵarmalarynda óne boıy ár jaǵdaıǵa baılanysty, aıtylyp, baıandalyp, taratylyp otyrady. Osydan keıbir abaıtanýshylar Abaı tolyq adam ilimin jasady degen qorytyndyǵa kelgen. Bul – saý aqyl qabyldamaıtyn túsinik. Sebebi Abaı ilim jasaýshy emes, ol: «Qaıǵy shyǵar ilimnen» – degen. Ilim jasaýshylar – sosıalıster, kommýnıster.
Abaı, Shákárim shyǵarmalarynan, Alash azamattarynyń sózderinen «adamgershilik» degendi kezdestirmeısiz. Olar adamshylyq týraly aıtady. Adamdy súıýdi Abaı ózgeshe túsindirgen: «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı ol Allany jannan tátti» deıdi. Abaıdyń adamshylyǵy osy. Mahabbatpen emes, mahabbatymen jaratqan adamzatty. Allany súıý mindetiń. «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep». Adamzattyń barlyǵyn Alla Taǵala jaratsa, bárin baýyrym dep súıýiń kerek. «Jáne haq joly osy dep ádiletti». Úsh súıý: Allany súıý, adamzatty baýyrym dep súıý, haq joly – ádiletti súıý. Úsh súıý – ımanı gúl.
* * *
«Abaı kim?» degende, keńestik zamanda jáne odan bergide eski oılaý dástúrin saqtaýshylar «fılosof» dep jazady. «Abaıdyń fılosofııalyq oılary» degen maqalalar kóp. Tipten bireýler Abaıdyń fılosofııalyq kózqarasy degen kitap shyǵarypty. Bul – teris tájirıbe.
Hakim Abaı fılosofııany, fılosoftardy bilgen, biraq fılosofııalyq ıdeıalardy qabyldamaǵan. Ol týraly «Abaı joly» romanynda mynadaı derek bar. Birde aqıqat fılosofııa týraly sóz bolǵanda Abaı haqıqat týraly sózimdi órbitip bylaı deıdi:
– «Árıne, «haqıqat» ártúrli. Islam dini óz haqıqatyn bar musylman aıtatyn «ıman» ishinde keltiredi... О́zgeni qoıaıyq. Jaqynda men qarastyryp ótken bir fılosoftyń Quranmen baqas jasaǵan biraz sózderin ǵana sizderge baıan eteıin... (37-38 b.b.).
– ...Sol fılosof aıtady: «Al biz ılanaıyq, ıaǵnı Quran jaratýshy ıeniń bir ǵana sońǵy paıǵambaryna ózi aıtyp bergen sózi bolsyn. Solaı bolǵandyqtan, bul adam balasynyń kóp oıshyldary, ǵalymdary aıtqan sózderdiń barlyǵynan da durysyraq, tereńirek bolsa kerek. Ǵylymnyń ǵylymy, shyndyqtyń shyny, oıshyldyqtyń eń joǵarǵy óri osynda bolsa kerek edi, al biraq osylaı bolmaı turǵany nesi?» – deıdi jańaǵy fılosof. (38 b.)
Abaı sózin ári qaraı jalǵastyraıyq: «Bul fılosof aıtqandaı, ózimiz osy kúnde ılanbaıtyn baqsy-qushnashtyń sandyraǵyna ılanǵandyqty kórsetedi emes pe? Mine, «haqıqat» dep júrgenimizdiń keıbiri bara-bara osylaı oılaı bersek, sıyr quıymshaqtanyp baryp, áldene bop ketkeni de bar!» dep kúlip toqtady. Jas dostardyń kóbi Abaımen qosa kúldi. Kókbaı budan aryǵa shydaı almaı, tysqa qaraı tartty... Kákitaı barynsha ashyq-jarqyn júzimen Abaıǵa áli de jabysa túsip:
– Abaı aǵa! Kókbaı qashsa, qashqandaı eken! Myna fılosofyńyz alqymnan alyp tur ǵoı ózi! Bunysy jón bolǵanda, nemiz qalady, neǵyp júrgen bolamyz osy? – dep edi. ...
Abaı Kákitaıdyń qınalýyn túsindi de:
– Kóp fılosofty oqysań budan da úlken, budan da ashy shyndyqtarǵa ushyrasasyń. Biraq odan, jonyńdy kórsetip Kókbaısha qashpaı, ne deıtinin bilýge tyrys. Oıǵa salyp syna da, talǵaı ber! – dedi». (39-40 b.b.).
Abaı fılosofııany joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Fılosoftardyń aıtqanyn bil, biraq qabyldaý úshin oılan, syn kózben qara deıdi. Syn kózben qaraǵanda, haqıqattyń máni ashylmaq. Abaı musylman bolǵandyqtan, ol haqıqatty Haq Taǵala dep túsingen, ıaǵnı ol úshin aqıqat jalǵyz, Alla – bir, Alla haqıqat. Pravoslav dininde panteıstik kózqaras. Qudaı áke, Qudaı bala, Áke rýh. Bul – panteızm. Abaı Alla Taǵalany jalǵyz haqıqat ıesi deýi – monızm. Sondyqtan Batys Eýropada qalyptasqan tezıs, antıtezıs, sıntez jáne qaıshylyq, damý degenderdi Abaı qabyldamaǵan. Hakim Abaı máńgilik ózgeristi moıyndaǵan. Ol ósý, jetilý, jańarý, kemeldený degen ózgeristiń satylaryn taldaǵan.
Damý degenimiz – Qudaısyz, ıaǵnı Alla Taǵalasyz ózinen ózi bolatyn ózgeris. Damýdyń ishki sebepteri bar. Olardyń Qudaıǵa qatysy joq, tabıǵat ózimen ózi. Bul – baıaǵy Barýh Spınozanyń túsinigi.
* * *
«Abaı kim?» degende, aıtarym: ol – aqyn, oıshyl, ǵulama, hakim.
Abaıdy hakim dep óz zamanynda aıtqan. Berirekte Maǵjan Jumabaev «Altyn hakim Abaıǵa» dep óleń jazǵan.
«Shyn hakim, sóziń asyl –
baǵa jetpes,
Bir sóziń myń jyl júrse
dámi ketpes.»
Sóz qudiretin biletin Maǵjan Jumabaevtan asqan aqyn bar ma? Ol Abaı sóziniń myń jyl ótse de dámi ketpes degen. Myń jyl – on ǵasyr. Mysaly, Ál-Farabıden Abaıǵa deıin 10 ǵasyr. Sonda Ál-Farabıdiń sózi on ǵasyrdan bizge jetip otyr. Sol sııaqty hakim Abaıdyń sózi de, on ǵasyrdan keıingi urpaqqa jetpek. Mine, bul – Abaıdyń danalyǵy, ǵulamalyǵy.
* * *
1995 jyly Abaıdyń 150 jyldyǵy boldy. Máken degen apaı: – Balam, radıodan, barlyq jerden jaqsy sóılep júrsiń, «Meken bergen, halyq qylǵan Ol – Lá mákan» degen Abaıdyń sózin nege aıtpaısyń? – dedi.
«Meken bergen, halyq qylǵan
Ol – Lá mákan,
Túp ıesin kóksemeı bola ma eken?»
«Bul týraly meniń ákem saǵattap aıtýshy edi», dedi. Ákesi – Áıgerimnen týǵan Abaıdyń Turaǵul degen balasy. Kelesi kezdeskeninde taǵy aıtty. О́leńde bergen túsiniktemede, Ol – Lá mákan – «adresi joq jer» degennen basqa eshteńe jazylmaǵan. Ádebıetterdi qarastyra bastadym. Qolyma «1001 suraq» degen kitap tústi. Negizi ańyz-áńgime. Bir bıleýshiniń qyzy 1001 suraǵyma jaýap beretin jigitke ǵana turmysqa shyǵamyn depti. Jaýap bere almaǵandardyń bastaryn shaýyp otyrǵan. Kúnderdiń kúninde bir jigit kelip, 1001 suraqqa jaýap beremin depti. Qyzǵa jigit unap, aıap, aıtqan eken:
– Jigitim, qaıta ber, bosqa basyńnan aıyrylasyń depti. Jigit degeninen qaıtpaıdy.
Sodan qyz jigitke:
– Qaıdan kele jatsyń? – deıdi.
– Kóristannan.
– Qaıda bara jatsyń?
– Ol – Lá mákanǵa.
Kerek sóz shyǵa keldi. Túsindim. Biz Kóristanda júremiz, eń sońynda baratyn jerimiz – Ol – Lá mákan. Ol – Lá mákanda adamnyń aqyly men jany jınalady. Sol jaqtan keıin, aqyl men jan dene taýyp, qaıta Kóristanǵa oralady.
Abaı: «Men» ólmekke taǵdyr joq áýel bastan,
«Meniki» ólse ólsin, oǵan beki», degeni osy ol – Lá mákanǵa qatysty sóz.
Jan tánnen ajyraǵan kezde baratyn jeri – Ol – Lá mákan. Shákárim dúnıede ne anyq degende, birinshi anyq – Allanyń bilimi degen. Allanyń bilimi talqylap, taldaýdy qajet etpeıdi. Ony qabyldap, túsiný kerek. Ekinshi anyq – jannyń ólmeıtini. Jannyń ólmeıtinin Abaı:
«Meken bergen, halyq qylǵan
Ol – Lá mákan,
Túp ıesin kóksemeı bola ma eken?
Jáne oǵan qaıtpaqsyń Ony oılamaı,
О́zge maqsat aqylǵa tola ma eken?»
Maqsattyń eń bıigi – Ol – Lá mákanǵa baryp tabysý.
Abaı bilimdi Allanyń alǵashqy biliminen alǵan. Abaıdyń jazǵandary óte maǵynaly, qysqa. Bul Qurannyń stıline jaqyn dástúr.
* * *
Ustazym Qaıym Muhamedhanuly «poezııa taldaǵanda bir óleńdi ne óleńniń bir jolyn ǵana taldaý kerek», dep edi. Abaıdyń jeke-jeke joldaryn talqylaı bastadym. Bul – germenevtıkalyq taldaý. Tamasha nátıje berdi. Bul Qurannyń stıline elikteý. Qurannyń aıaty bir jol. Artyq sóz joq. Osy másele týraly Imam Ǵazalı tereń oılar aıtqan.
Dúnıe nege nólde tur? Tarazy. Qandaı ólsheýishter bar? Ál-Ǵazalıdiń aıtqany – senim. Jumeken Nájimedenov: «Men senetinderge senemin» – deıdi. Senimge sený kerek. Senim – aqyldan bıik. Abaıdyń senimi – Allanyń bilimi.
«Hakim Abaı» kitabymdy mamandar nege shetelde shyǵardy dep oılanamyn. Eýropa tosyn oılaýdy izdeıdi. «Hakim Abaıdy» aýdaryp, shyǵarǵany da sondyqtan.
Ǵarıfolla Esim
