Sonda Qunanbaı: «Endigi perzentimniń esimin Ibragım ataımyn», deıdi de, Tuńǵyshbaı Eshen áýlıege úsh qulyndy bıe, bir at bergen eken.
Qaıran, tylsym dúnıe-aı! Qudirettiń qupııasy-aı! «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» jer-dúnıeni uly tilekterimen, duǵa-dýadaı shynaıy syrlarymen qapysyz qapsyryp, áldılep-terbetetin myńjyldyqtardyń tulǵasy Uly dala tórinde qanat qaǵatynyn málimdegendeı-aý!
Oıshyl ustaz, aqylman abyz Abaıdyń bılik aıtýdaǵy ádildigi, kemeńgerlik baılamy, adamshylyq, rýhanı taza bolmysy, Atymtaı jomarttyǵy jaıyndaǵy myna bir sıpattama qandaı ǵanıbet deseńizshi: «Jalpy, ómirindegi murat qylǵan qııaly ádilshilik pen durystyq bolǵandyqtan, qazaqtaǵy ótirigi joq shynshyl kisi bolatyn.
О́tirik aıtpaı, shynyn aıtatyn bolsa, mal urlaıtyn uryny bolsa da súıýshi edi. Urydan alatyn parasy – shynyn aıtqany. Shyndyqqa, durystyqqa qumarlyǵyn bılikte anyq kórsetip júrdi. Bılikke kelgende Abaıdan ádil, taza, durystyǵy kúshti bıdi tobyqty ishi burynǵy zamanda kórgen joq dep aıta alamyn.
Abaıdyń bıligine, Abaı tergeýine árqashan el ishinde shıelenisip, ustasyp júrgen jaýlary qumar bolatyn. Sondyqtan Abaı aıtqan bıliktiń kóbi árqashan sol jaý jaqtarynyń daýlary týraly bola ma dep oılaımyz.
О́zimiz kórip, ózimiz estip bilgen zamanda jaýyna kelip, bılik aıtqyzý Abaıdan basqa kisiniń tusynda boldy dep bilmeımin. Tobyqty ishiniń ózge eshbir adamyna dál bılik týrasynda mundaı senim bolǵan joq.
Bıliktegi ádildigimen qatar osyǵan egiz sııaqty bir minez – Abaıdyń erekshe myrzalyǵy, jomarttyǵy, dúnıeqor emestigi bolatyn. Jaqyn mańaıdaǵy elde óz ataǵyn esitken, atyshýly júırik at, qyran qus, ıt sııaqty saýyq aspaptary bolsa, Abaı qalap ta alady. Qyzyqqany kedeıdiki bolsa, Abaı satyp ta alady. Bir jazda bes túıe berip, ekinshi at alǵanyn kórdim. Solardan ekeýin de suraǵan eki kisige ózi qyzyqtamastan berip jiberdi.
Tobyqty ishi: «Bir dosyńnan qyzyǵyp alyp, buldap alǵan jaqsyńdy úıine jetkizbeı, bir jaqsy kórgen adamy alyp ketse, sodan qyzyq ne bar, dep Abaı aıtpap pa edi? dep ańyz qylysady». (Kókbaı Janataıulynyń esteliginen).
Oıshyl Abaı tabıǵatynan – 1) tyńdaý, 2) oqý, 3) sheshendik tapqyrlyqpen sóıleý, 4) jazý ónerin tolyq meńgergen. Kórgenin de, estigenin de, oqyǵanyn da aqyl tarazysynda synshyldyqpen salmaqtap, salıqaly oı-topshylaýlar, tujyrymdar jasaı bilgen aforıstik hám kórkem oılaýǵa usta birtýar daryn. Sol sebepti ózindik kózqarasy, ózindik máneri, ózindik úzdik paıymdaýy bar ult abyzy. Eger de Abaıdyń árbir asyl oılaryn, aqyn sózderin ǵasyr jaýhary dep baǵalaıtyn bolsaq, ol naǵyz, taza Abaıdyń syrly lebizi. Demek «Artyq ǵylym kitapta» dep ózi bilim men tálimge naqtyly jol kórsetkendeı, Abaıdyń kitap oqýmen shuǵyldanýy haqynda: «Abaı Eýropa ǵalymdarynyń iri pálsapamen jazylǵan kitaptaryn oqyǵanda, óziniń basyndaǵy oı-pikirleriniń irge, negizin analarǵa ońaı berip jiberip otyrǵan joq. Jurtqa ósıet qylyp, óz sózine mysal qylyp sóılegende árqashan óz aqylynyń eleginen ótkizip alyp aıtýshy edi. Kóp nasıhatynyń túp qazyǵy adamshylyq, aqtyq, ádilet bolsa, osynyń barlyǵyn musylman dininiń dińgegine ákelip, bir shalyp ketip otyratyn.
Abaı dinshil edi. Biraq dinshildigi molda, qoja aıtyp júrgen syrtqy sopy, dinshildik emes-ti. Bergi jerlerdegi kitap sózi, molda sózi, sharıǵat joly degenniń barlyǵyna synmen qarap, dinniń negizin, maqsat-baǵytyn ǵana alyp, sony haqıqat dini dep qoldanǵan» (Kókbaı Janataıuly deregi).
Teginde Abaıdyń naqty ómir jolyndaǵy taǵdyranyqtaǵyshtyq ustanym-qaǵıdaty – haqıqat dini.
Abaı mektebi, Abaı dástúri, Abaı taǵylymy deıtin shynaıy uǵymdar el tarıhynda erekshe aıtylady. О́z qoǵamynda Abaıdyń tarıhı hám ádebı-mádenı qyzmeti orasan zor bolǵany aqıqat. Uly dalanyń ulyq dástúrleriniń bir parasy – halyqtyń ertegi-ańyzdaryn, jyrlaryn jatqa móldiretip aıtý. Bul – ózi ǵajaıyp bir sımfonııa, garmonııa, fılosofııa, energııa, mýzyka, ıaǵnı san qyrly polıfanııalyq qubylys. Rasynda, Abaı da osynaý eldi rýhanı turǵydan tárbıeleýde osy bir halyqtyq dástúrdi jandandyryp sharyqtatqan, shalqyta paıdalanǵan.
«Aýyl qysy-jazy óte qonaqshyl. Árdaıym kúndiz-túni basyp jatqan neshe alýan kisi bolady. Solardyń ishinde «Abaıdyń tústiginen jeımiz» dep as ańdyp keletin kedeı-kepshikpen birge el-eldiń basty adamdary, ertekshi, qusbegi, dombyrashy, ánshi, ne bolmasa toǵyzqumalaq, doıby oınaǵysh oıynshylary da jatady.
Abaı qysty kúngi bos ýaqyttarynyń birtalaıyn da ózi oqyp alǵan romandardy keıde ertek qylyp mańyndaǵy jurtpen birge, ásirese óziniń udaıy qasynda bolatyn ertekshisi Baımaǵambetke aıtyp beretin.
Baımaǵambet orys romandaryn bir aıtqannan jańylmaı uǵady. Ishindegi eýropasha zattardy da jattap alady. Sodan keıin birneshe kún ótkende ózi aıtyp bergen ertekterin Baımaǵambetke qaıtyp aıtqyzady da, eshnársege alańdamastan, bólinbesten qaıtadan túgel tyńdap shyǵady. Qatesi bolsa, sonda túzep beredi. Sodan anaý aıtyp, taratyp kete barady.
Osyndaı ádetpen qatar Abaı qyrdyń toǵyzqumalaq, doıby sııaqty oıyndaryna kóp ýaqyt beretin. Ásirese kóp salynyp oınaıtyny toǵyzqumalaq bolýshy edi. Bul oıyndarǵa tobyqty ishindegi iri oıynshylardyń eń ilgeri qatardaǵy biri bolyp sanalady. Oınaı-oınaı kele birden-bireý ozyp ekshelip kelgen soń tobyqtyda bes, alty-aq úlken oıynshy shyqty.
Solar: Kórpebaı, Quttyqoja, Qýattyń Qudaıberdisi, Maqyshtyń Smaǵuly degender edi» («Abaıdyń ómirine, ónerine, el basqarý isine, kósemdik tulǵasyna qatysty materıaldar», OǴK, Q.599).
Abaı dáýiri – tutas bir tarıhı dáýir, Abaı aqyl-oıynyń qanat jaıyp sharyqtap shalqyǵan zamany. Aqyldyń keni, bilimniń kenishi hakimniń ultqa, urpaqqa qyzmet jasaýynyń erekshe bir túri – ejelgi rýhanı-mádenı dástúrlerdi gúldendirýi, ónerpazdyq orta negizdeýi, bilim qazynasynan sýsyndatýy, ǵylymnyń, jaratylystyń qupııa qıyrlaryna jetekteýi, dalanyń aýyzsha tarıhnamasyn túsindirýi, oılaý men sóıleý mádenıetine úıretýi, ózgeshe bilimdiler, ilim-bilimge qushtarlar qaýymdastyǵyn jasaqtaýy, izgiliktiń, ádilettiń, týrashyldyqtyń jolyna úndeýi. Shyndyǵynda, Abaı dástúriniń sıpaty osyndaı edi.
Iá, Uly dalanyń shamshyraǵy Abaı ilimin, bilimin, tálimin, tájirıbesin aıanbaı bólisken, tyńdaýshylaryna jetkizgen.
Ýásıla Abaıqyzynyń (Maǵaýııa qyzynyń) esinde qalǵandaryna toqtalaıyq: «Ákem balalardy jeti jastan segizge shyǵarǵanda oqýǵa beretin. Erkek balalarmen qabat, qyzdaryn da oqytatyn. Qazaq tilinde kitap joq bolatyn. Sondyqtan «Balalardyń oıy, dúnıe tanýy kemsin bolady», dep ákem kóp aıtyp júrdi.
Áli esimde, bir kúni bizdiń oqyp otyrǵan úıimizge ákem keldi. Ádettegideı bárimiz oryndarymyzdan turdyq. Ákem aınala qarady da:
– Otyryńdar, – dedi.
Biz otyryp jaılasqan soń moldaǵa qarap:
– Balalarǵa myna bir kitap ákeldim. Osyny kóshirip, kóbeıtip, bala basyna birden taratyp ber. Búginnen bastap osy kitapty qosa oqyt! – dedi.
Biz qýanyp kettik. Ákem úıden shyqqan soń, molda álgi kitapty aldy da, bas jaǵyn oqydy. Kitap qoljazba eken. Biz ol kitapty kóshirip alyp, oqı bastadyq. Basqa kitaptarǵa kóńil bólmeıtin boldyq. О́ıtkeni bul jańa kitaptyń tili uǵymdy, sózi túsinikti, yńǵaı aqyl aıtyp otyratyn jaqsy kitap boldy. Keıinnen baıqasam, sol kitap ákemniń «Ǵaqlııa» atty qarasózben jazylǵan kitaby eken. Bizdiń moldadan bul kitapty estigen basqa moldalar da kelip kóshirtip alyp, óz shákirtterine oqytyp júrdi».
Maǵnaýı ǵalamy baıtaq, taǵdyr támsilderine adamshylyq, tirshilik, danalyq qaǵıdattaryna baı oı eńbeginiń, jan tolǵanystarynyń, qoǵam ómiriniń aınasyndaı ǵasyr kitaby «Ǵaqlııa» shyǵarmasynyń oqýlyq retinde qoldanylýy – ult rýhanııatyndaǵy uly beles.
Abaıdyń tálimgerliginiń, úıretýshiliginiń, oqytý sheberliginiń qandaı bolǵanyna taǵy bir dálel.
«Ákem balalardyń oqyp, bilim alýyna kóńilin jıi bólip otyratyn. Biz sabaqtan shyqqanda ne óz úıine shaqyryp alyp, ne ortamyzǵa kelip áńgime aıtatyn, áńgimesi óte qyzyq bolatyn. Tyńdaýǵa jalyqpaýshy edik. Áńgimesiniń kóbi ózimiz estimegen, bilmegen ataqty adamdardyń ómiri, isi jóninde bolatyn. Orystyń Pýshkın, Lermontov degen aqyndarynyń atyn tuńǵysh ret toǵyz jasymda ákemniń aýzynan estidim. Ákem áńgimeni óte qysqa aıtatyn jáne «Uǵyp alyńdar, uqpaǵandaryńdy surap alyńdar», dep aıtyp otyratyn. Ákemniń áńgimesiniń qyzyqtylyǵy, túsiniktiligi sondaı, biz bir estigenimizdi umytpaýshy edik. Eger bir bala ákemniń áńgime aıtqan kúninde bolmaı, estı almaı qalsa, ákem ol balany kelesi bir kúni shaqyrtyp alyp, bizdiń bireýimizge: «Keshegi estigen áńgimeni mynaǵan aıt» dep aıtqyzyp, ózi tyńdaıtyn edi. Sondyqtan biz ákemniń aýzynan estigen sózdi buljytpaı uǵýǵa mindetti sııaqty edik.
Ákem balalardyń suraýlaryna qolma-qol jaýap beretin. Ol balalarǵa óte kishipeıil edi. Keıde bizdiń kishkentaı bolymsyz suraýlarymyzǵa da zor maǵyna berip, taldap túsindiretin».
Abaıdyń ult tiliniń tek-tórkininen, qalaısha qoldanylý aıasynan, halyqtyq tyıym sózderdiń mánisin de jetkinshekterge túsindirip beredi eken.
«Bir kúni aýyl kóship-qonyp jatyr edi. Biz Qoramjannyń úıiniń janynda oınap júr edik. Qoramjannyń bir kelini úıdiń baýyn «baıla» deýdiń ornyna «japsyr» dedi. «Birdeme túsip qalyp edi» deýdiń ornyna «qonyp qaldy» dedi. Biz ózimiz estimegen jańa sózderge tańdandyq. Keshke estigenimizdi ákeme kelip aıttyq.
Ákem bylaı dedi:
– Bir adamnyń ne bir zattyń ózin áıelderdiń qaınaǵasyna, ne atasynyń, ne sol eldiń bir úlken adamynyń atymen attas bolsa, sonda ol adamdy, ne sol zattyń atyn atamaıdy da, jalǵan at qoıyp alady. Mysaly, úlken atam Qunanbaıdy halyq «Táte» dep ataǵan. Keńgirbaı bıdi «Qabeke» dep ataǵan. Jas áıelderdiń «átıim», «sylqym», «ortanshym», «teteles», «kishkentaı», «tórejan» dep qaıyndaryna, atalaryna jalǵan at qoıyp alýy da sol ǵuryptan shyqqan, ádepti bolýdan shyqqan. Al Qoramjannyń kelini «baýdy baıla» deýdiń ornyna «japsyr» degeni, «túsip qaldy» degenniń ornyna «qonyp qaldy» degeni bul ádepti bolýdan, úlken-kishini syılaýdan, kelinshek bolǵandyqtan, ata-analardyń atyn ataýdan uıalǵandyqtan shyqqan emes. Olar Jigitek deıtin el bolady. Jigitektiń urylary kóp bolady. Sondyqtan olar urlyqqa attanǵanda, artynda qalǵandary tileýin tilep otyrady. Ury qolǵa túsip qaldy degen jaman sóz. Sondyqtan «túsip qaldy» desek, attanǵan urylarymyz «túsip qalady» dep «qonyp qaldy» dep sóıleıdi. Uryny qolǵa tússe, baılap qoıady. Sondyqtan baılaý deýdiń ornyna «japsyr» deıdi. Olar muny yrym qyp aıtady. Mine, sodan Qoramjannyń kelini jattyǵyp, daǵdylanyp ketken sózin aıtyp júr. Endi ol ondaı sózdi aıtpaıdy. Urlyqqa attanbaıdy jáne urlyq isteıtin urylarmen kórshi bolmaıdy. Sender balalaryn ózderińe jaqyn tartyp, oqýǵa shaqyryńdar, tatý bolyńdar! – dedi».
Oıshyl hakim naǵyz, taza qazaq tili tarıhı derek, kórkemdik múlik, halyq ómiriniń, janynyń, senim-nanymynyń, oı júıesiniń, rýhynyń kórinisi ekendigin bilgen, oı júgirtken, zerde-zeıinin aýdarǵan. Dala danasy shákirtterin kóziniń nuryndaı, ómiriniń syryndaı, taǵdyrynyń juldyzyndaı kórgen eken-aý!
Ýásıla Abaıdyń tula boıy tunyp turǵan asyl qasıetter ekendigin bylaısha jik-jigimen jiliktep túsindiredi: «Ákem kóbinese tańerteń erte turyp, jazý jazyp ne kitap oqyp otyrýshy edi. Túnde qonaqtar men úı adamdary jatqan soń ózi jeke otyryp oqıtyn ne jazatyn. Biz ákem yńǵaı hat jazyp otyra ma, bolmasa Quran oqyp otyra ma dep tańdanýshy edik. Keıinnen bildim, ákem óleń jazady eken ári kitap oqıdy eken. Úıde qonaq kóp bolsa, ne bir jańalyqty habar bolsa, ondaı ýaqytta kitap ta oqymaıtyn, jazý da jazbaıtyn. Qyzmet ýaqytynda óte tynyshtyqty jaqsy kóretin.
Mart aıy týyp, qar kete bastaǵanda kıiz úı tikkizip, jyly kúni túski tamaqty kıiz úıde otyryp ishetin. Ákemniń bir ǵadeti kúnde túski tamaqtan keıin eki saǵat mólsheri jatyp uıyqtap, demalatyn. Biraq uzaq jol júrse de, túnde kóp otyryp, erte tursa da, sharshadym dep ne áńgimege, ne jumysqa erinbeıtin edi. Jáne qonaqqa, jolaýshyǵa renjigen pende emes edi. Kisi de bosatpaıtyn, sonda da qonaqtyń, kisiniń kóp kelgenin jaqsy kóretin, ásirese syı kisi, aqyn, ánshi, kúıshi, ónerli, qusbegi, úıshi, usta, ertekshi kelse, bir jasap, masaırap qalatyn.
Men es bilgenimde Qarakesek Maýqaı aqyn, ánshi, kúıshi Muqa, ánshi Muqametjan (týysqany), ánshi Almaǵambetter qasynda kóp boldy».
Sonda oıshyl hakimniń úıi beıne bir ýnıversıtet (ǵalymdar qaýymdastyǵy) aýdıtorııasy nemese teatr sahnasy ispetti. Iаǵnı suhbat qurý, áńgimelesý, oı bólisý, keńesý, aqyldasý – rýhanı damýdyń kepili.
El tarıhyna júırik Abaı aqyn shákirti Kókbaıǵa han Abylaı men qaharman Kenesary joryqtaryna qatysty dastan shyǵartqan. Ony barynsha muqııat tyńdaǵan, syn-pikir bildirgen, baǵasyn bergen. Sóıtip, oıshyl, zerek shákirtterin durys oılaýǵa, durys jazýǵa, durys sóıleýge durys baǵyt siltegen, jaqsy tárbıe bergen, elim óssin, erim esti bolsyn degen uly tilekpen ilgeri jetelegen, aqylyn, oıyn, tájrıbesin tolyqtyrǵan. Abaıdyń basty ustanymy – qaýymyna, qoǵamyna, zamanyna shamshyraq bolý, jurtyn bilimdi-ónerli, ónegeli jolǵa bastaý, ádilettiń týyn ustaý, adam balasynyń barsha asyl qasıetterin garmonııalyq úılesimdilikte jarasymdy damytý, shynshyldyq pen qaıyrym-meıirimniń uly ıdeıalarymen nurlandyrý, oılaý óneri men mádenıetiniń úılesimin yjdahattaý.
«О́zi bireýge uzaq áńgime, uzaq jyr sııaqty nárselerdi aıtqyzǵanda esh ýaqytta basqa bóten nárselerge aýmaı, taza kóńilmen, úlken yqylaspen tyńdaıtyn. Jáne árqashan sondaıdy tyńdap bolǵan soń, sol nárseniń maǵynasy men jónin uǵyndyryp, syn aıtatyn. Sol retpen «Aqbala-Bozdaqty» aıtqanymyzda, osy jyrdyń ishindegi bir-aq aýyz óleńin jaqsy kórdi de:
– Mynany shyǵarǵan kisi – aqyn, – dedi. Teginde óleń ishinde birer aýyz ádemi sóz tabylsa, sol úshin qatty rıza bolyp qalýshy edi. Jańaǵy óleńde Aqbala men Bozdaq taý aralap kele jatsa, aldarynan shaǵylysyp júrgen qur, úıgip júrgen eki túlki kezdesipti. Sonda Bozdaq Aqbalaǵa:
– Bir qoraz, bir mekıen
talda oınaıdy,
Adam túgil, haıýan mal da oınaıdy.
Qudaıym bir nársege bastap júr me,
Aldymyzdan kez kelgen
ań da oınaıdy... – depti.
Abaı óz sózinen aıtýshynyń aqyndyǵy bilinedi dep synady. Árqashan Abaı aqyndyq týraly sóılegende:
– Ol – qýat, tabıǵat syıy, Qudaı syıy, – dep qurmetpen sóıleıtin. – Aqyndyq shabyty shyn kelgende adamdy qaıta týdyryp jiberedi. Ol kelgende adam jaı, jabaıy adam bolmaıdy, – deıdi.
...85 jyldyń shamasynda Qaramolda bolatyn syıazǵa Abaımen birge kóp kisi kele jattyq. Ishimizde Baıkókshe degen aqyn da bar edi. Bir kezde Baıkóksheniń túsine Abaıdyń kózi tústi de:
– Myna káriniń jyny ustap kele jatyr eken, – dedi. Aıtqandaı, sol arada Baıkókshe Abaıǵa túnde kórgen túsin aıtyp, uzaq óleńdi shubatyp jóneldi. Túsinde Abaıdyń birtalaı qıyndyq, qaýipten ótip, muratyna qoly jetkenin kórgen eken. Sony aıtýmen birge óziniń jorýyn da óleńge qosyp, Qaramoladan joly bolyp, alysqandaryn jeńip qaıtatyndaryn aıtty» (Kókbaı áńgimeleri. OǴK, Q.599).
Halyq aqyny Tóleý Kóbdikov (1874-1954) 1896 jyly Abaıdyń úıinde Abaımen pikirles, múddeles Naýshabaı deıtin qadirli kisiniń áńgimesin tyńdadym deıdi. Áńgime arasynda 1895 jyly Jarkentte áskerbasy qyzmetinde júrgende, qyrshyn jastyń dúnıeden ótkenin aıtqanda, Abaı «ýh» degende, tórde otyryp aýzynan shyqqan óksik demi kıiz úıdiń esigin jelpigendeı bolypty.
Abaıdyń 1881 jyly Myrzaqanǵa jáne otyrǵandarǵa aıtqany: «Adam balasynyń tabatyn óneri, bilimi áli kóp. Qudaı Taǵalanyń adamnan asyl jaratqan maqulyǵy joq. Adam balasyna jansyzǵa jan salýǵa ulyqsat joq, odan basqanyń báriniń kilti bar. О́ner-bilimniń kiltin jańa-jańa taýyp kele jatyr. Áli balyqsha sýǵa júzip júrgenin de kóresińder. Jáne dúnıe munymen turmaıdy, ózgerisi bolady. Adam balasy osy kúngi balalardyń mal ósirip, «senen men artyq baı bolamyn» dep talasqan báseke baılyǵyndaı, ónerge senen men artylam dep óner arttyrýǵa talasady. Mal, baılyq básekesi bolmaıdy, óner-bilim básekesi bolady. Osy kúni kóz salatyn da bar, bulardyń bári de usaq óner, keleshektegi bolashaqty árbir tájirıbeden kórip, sezip otyrmyz. Biraq keıindeý bolady, ony biz kórmeımiz. Bizdiń balamyz, balamyzdyń balasy kórse kórer, – dedi» (Tóleý Kóbdikov. 30/I-1945 j. OǴK, Q.599).
Abaıdyń óner-bilimge kózqarasy, adam balasynyń ónerpazdyq-shyǵarmashylyq áleýeti jaıyndaǵy tolǵamdary oılandyrary daýsyz. Ásirese Abaıdyń: «Adam balasyna jansyzǵa jan salýǵa ulyqsat joq, odan basqanyń báriniń kilti bar», degen pikiriniń jany bar.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
