Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Damý ınstıtýty Ortalyq Azııaǵa kóbirek kóńil bólip otyr. Munyń sebebi de joq emes. Bes eldiń de teńizge tike shyǵar múmkindigi joq, bul oraıda elderge eksporttyq hám óndiristik áleýetti arttyratyn ınfraqurylym óte qajet. EADB basqarma tóraǵasy Nıkolaı Podgýzovtyń aıtýynsha, teńizge shyǵar joldan bólek OA elderi úshin taǵy úsh táýekel bar, olar – qarjy sektory damýynyń tómen deńgeıi, sý-energetıka salasyndaǵy kelisimniń joqtyǵy jáne jaǵymsyz klımattyq ózgeris.
«Jańa temirjol baǵyttary jáne konteınerlik tasymaldar transport shyǵyndaryn azaıtýǵa jáne jahandyq jetkizý tizbegine tıimdi ıntegrasııa jasaýǵa septesedi. Sondyqtan dál osy sektorlarda OA elderi sheteldik ınvestısııany qajet etip otyr. Eýrazııalyq kólik qańqasy qazir jańa temirjol jáne avtomobıl joldary esebinen keńeıip jatyr. Kaspıı teńizi porttary, áýejaılar, kólik-logıstıkalyq ortalyqtar, shekarada ótkizý beketteri paıda boldy. Keıingi 10 jylda Qytaı-Eýropa baǵytyndaǵy konteınerlik poıyzdar sany 200 ese ósti. Alaıda óńirlik jáne syrtqy saýda baılanystarynyń jedel qarqynmen damýy úshin kedendik jáne shekaralyq resimder áli de jeńildetilýi kerek», deıdi bank basshysy.
Qazir Ortalyq Azııadaǵy sý paıdalaný deńgeıiniń tıimdiligi óte tómen bolyp tur. О́ńirdegi ortasha tıimdilik kórsetkishi – tekshe metrine 2,5 dollar. Bul álemdik ortasha kórsetkishten (tekshe metrine 19,01 dollar) aıtarlyqtaı tómen.
«Halyqtyń jyldam ósýi, ýrbanızasııa, aýyl sharýashylyǵy men ónerkásiptiń damýy sýdy burynǵydan da kóbirek qajet ete túsedi. Bizdiń banktiń pozısııasy boıynsha, Ortalyq Azııa óńirdegi sý resýrstaryn basqarýdy ujymdyq tásilderin paıdalanýǵa tıis. EADB baǵalaýynsha, kooperasııa esebinen kemshilikterdi joıýdyń nátıjesinde aımaqtaǵy ishki jalpy ónim ósimi jylyna 1,5 paıyzǵa ulǵaıady», deıdi N.Podgýzov.
Árıne, Ortalyq Azııadaǵy ilkimdi jobalardyń tabysty júzege asýy biz úshin de paıdaly. Degenmen eń birinshi kezekte el ishindegi jobalardyń keleshegine aıryqsha úmitpen qaraıtynymyz taǵy túsinikti. Qazirgi kezde Qazaqstan – EADB-nyń eń basym úlesine ıe jáne óz kezeginde damý ınstıtýty da Qazaqstanda birneshe jobany júzege asyrýdy josparlap otyr. Birqatary máresine jetip, paıdalanýǵa berilip te qoıdy. Jalpy, bank byltyrdyń ózinde Qazaqstanǵa 1,2 mlrd dollar ınvestısııa saldy (2021 jylǵy kórsetkishten 5 ese joǵary). 2023 jylǵy jospar boıynsha 1,1 mlrd dollar bólý qarastyrylǵan. Banktiń 2026 jylǵa deıin jalpy 3,8 mlrd dollar quıýdy josparlaǵanyn eskersek, áli 1,5 mlrd dollar bank qazynasynan Qazaqstan qazynasyna aýysýy kerek.
Sondaı aýqymdy jobanyń biregeıi – Úlken Almaty aınalma avtojoly (BAKAD). Almaty oblysyndaǵy 14 eldi mekendi basyp ótetin joldyń jalpy qashyqtyǵy – 66 shaqyrym. EADB basshylyǵynyń málimdeýinshe, Úlken Almaty aınalma avtojoly Qazaqstan men Eýrazııa aımaǵynda kólik marshrýttaryn keńeıtý boıynsha mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar halyqaralyq avtokólik marshrýttaryn baılanystyryp, kólik qatynasyn jaqsartýǵa, júk tasymalynyń múmkindikterin keńeıtýge oń yqpal etpek. Osy jol arqyly tasymaldanatyn júktiń boljamdy kólemi taıaý 10-15 jylda 87 paıyzǵa ulǵaıyp, 35,9 mln tonnaǵa jetýge tıis, deıdi damý ınstıtýtynyń basshylyǵy.
Memleket-jekeshelik áriptestik negizinde salynyp, iske qosylǵan joldyń boıymen kúnine 30-70 myń aralyǵynda avtokólik júrip ótpek. Bul, árıne, kún saıyn adam sany da, kólik sany da kóbeıip kele jatqan Almaty sekildi úlken shahar úshin táýir kómek. Almatydaǵy ıgilikti is legi munymen támam emes. Birneshe aı buryn Almatyǵa jasaǵan saparymyz aıasynda Almaty áýejaıynyń jańa halyqaralyq termınalynyń qurylysymen tanystyq. Jańa termınal paıdalanýǵa berilgennen keıin qazir 7 mln adam bolyp turǵan ótkizý qabileti birden 14 mln-ǵa jetpek. Jobanyń jalpy qunyn quraıtyn 737 mln dollardyń 40 mln-yn EADB quıǵan. Kredıtorlar sındıkatyna EADB-dan bólek Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki, Halyqaralyq qarjy korporasııasy jáne DEG germanııalyq ınvestısııalyq korporasııasy kiredi. TAV Construction Co atqarý komıtetiniń múshesi Djımhýr Kaýrdyń aıtýynsha, eger qys aılarynda tosyn klımattyq ahýal týyndamasa, qurylys 2024 jyly tamyzda aıaqtalýǵa tıis.
«Jańa termınalda jerasty kólik turaǵyn josparlap otyrǵan joqpyz. Sonyń esesine qazirgi turaq aımaǵyn keńeıtemiz. Paıdalanýǵa berilgennen keıin tranzıttik jolaýshylar ornalasatyn 800 jáne 1000 sharshy metrlik aýmaqty alatyn laýnj-aımaq jumys isteıdi. Túrli oıyn-saýyqtyq jáne kommersııalyq aımaqtar salý da josparda bar. Sondaı-aq seısmoornyqtylyq boıynsha da qajetti talaptardy saqtadyq», deıdi áýejaı basshylyǵy.
Investorlar sózine súıensek, áýejaıdy zamanǵa saı modernızasııalaý turaqty ekonomıkalyq ósimge serpin berip, halyqaralyq transporttyq-logıstıkalyq ınfraqurylymnyń jandana túsýine túrtki bolady. Aıtpaqshy, Almaty áýejaıy byltyr halyqaralyq IJGlobal Awards premııasynyń uıǵarýymen jyl mámilesi (DFI Deal of the Year) ataǵyna ıe boldy.
«Marapat mundaı jobalardy júzege asyrýdyń mańyzdy ekenin aıǵaqtaı túsedi. Almaty áýejaıynyń damýy qala úshin de, áýe transporty salasy, tipti Ortalyq Azııa óńiri úshin úlken strategııalyq mánge ıe. Tranzıttik qýattyń artýy, logıstıkalyq múmkindikterdiń jaqsarýy jáne marshrýttardyń keńeıýi Eýrazııalyq transporttyq karkastyń damýyna jáne ornyqty ekonomıkalyq ósimge yqpal etedi. Sonymen qatar joba jańa jumys oryndaryn quryp, áleýmettik effekt beredi», deıdi EADB basqarma tóraǵasynyń orynbasary Rýslan Dálenov.
Sonymen qatar EADB Túrkistan áýejaıynyń da qurylysyna atsalysty. Qasıetti qaladaǵy áýejaı qurylysyn N.Podgýzov Qazaqstandaǵy transporttyq ınfraqurylymdy damytý boıynsha aýqymdy bastama dep baǵalaǵan edi. Týrıstik áleýeti asa joǵary Túrkistanǵa mundaı zamanaýı áýejaı óte qajet boldy.
«Áýejaı qurylysyna salynǵan qarajat kólemi 167 mln dollar bolsa, sonyń 134 mln-y – bank salymy (salymnyń 80 paıyzy). Qalǵan 20 paıyzy YDA Group-qa tıesili. Tıisinshe, úsh jyl ishinde bank zaemy paıyzymen qosqanda tolyqtaı óteldi. Jobaǵa sáıkes, áýejaı memleket menshiginde bolady, al onyń eksplýatasııasymen YDA Group aınalysady», deıdi EADB transport jáne ınfraqurylym dıreksııasynyń dırektory Bınýra Rısmýhamedova.
Bank dereginshe, qurylys barysynda 1,5 myńnan asa jumys orny qurylyp, sonyń 1 300-inde Qazaqstan azamattary jumys istegen. Áýejaı Qazaqstan avıasııalyq ákimshiligi ınspeksııasynyń sertıfıkatyn alǵan, tıisinshe ishki jáne halyqaralyq reısterdi qabyldaı alady. Kólik turaǵy 88 orynǵa laıyqtalǵan, áýejaı ǵımaratynda 14 jolaýshylardy tirkeý orny bar. «Turkistan International Airport» JShS tehnıkalyq dırektor orynbasary Baqtııar Atajanovtyń sózinshe, áýejaıdyń ótkizý qabileti saǵatyna 450 jáne jylyna 3 mln adamdy quraıdy. 2022 jyly jolaýshylar aǵyny 371 myń adamǵa jetken.
Bank qarjylandyrýy múmkin joba qatarynda Almatydaǵy JES-3 bar. Joba júzege assa, onda jylý elektr ortalyǵy kómirden gazǵa aýystyrylady. Jobaǵa kirisetinderin qoldap, qýattap osydan eki jyl buryn EADB, «Samuryq-Energo» jáne «AlES» AQ úshjaqty kelisimge qol qoıǵan edi. Mundaı jobalardy qolǵa alý damý ınstıtýtynyń óńirde jasyl jáne áleýmettik jobalardy júzege asyrý ustanymymen úılesedi. Qazirgi ýaqytta bank portfelindegi ESG-jobalar úlesi 15 paıyzdy, al aımaqqa salynǵan ESG-ınvestısııa kólemi 700 mln dollardy quraıdy. Sáıkesinshe, jasyl jobalardyń kópshiligi Qazaqstanda iske asyrylǵanyn da aıta keteıik. Joǵaryda aıtylǵan jobalardan bólek, bank elimizde «Saryarqa» magıstraldy gaz qubyrynyń, Aqtóbe JEO-synyń, kún elektr stansalarynyń qurylysyna jáne Atyraý kóshelerin jaryqtandyrý jobalaryna qatysty.
Banktiń baǵalaýynsha, EADB Qazaqstan ekonomıkasyna 10 mlrd dollardan asa ınvestısııa tarta alady. Investısııalaýdyń basty baǵyttary – «jasyl» ekonomıka, azyq-túlik qaýipsizdigi, ınfraqurylym, «BUU ornyqty damý maqsatyna» qol jetkizý, eksportty alǵa jyljytý.
«2022 jyly Qazaqstan ekonomıkasy syrtqy shoktarǵa joǵary ornyqtylyq tanyta aldy. Qıyn jaǵdaılarǵa qaramastan, respýblıka IJО́-siniń ósimi 2023 jyly 4,2 paıyzǵa deıin jedeldeıdi dep boljaımyz. Buǵan memlekettiń ekonomıkany qoldaý is-sharalary da áser etpek. Byltyr shıkizattyq jáne azyq-túlik naryǵyndaǵy jahandyq ınflıasııanyń jyldamdaýyna Qazaqstan ekonomıkasy tym sezimtaldyq tanytty. Osy faktordyń saldarynan eldegi tutynýshylyq baǵalar 20 paıyzǵa taıady. 2023 jyly ınflıasııa 8 paıyzǵa deıin baıaýlaıdy dep kútemiz. Jahandyq ekonomıka tarapynan týyndap otyrǵan birqatar táýekel bar, sonyń biri – ortalyq bankterdiń paıyzdyq mólsherlemeni kóterýi. Sonyń áserinen damyǵan elderdegi resessııa tereń ári jalǵaspaly sıpatqa ıe bolmaq. OPEK+ kelisimi aıasynda munaı óndirisiniń shektelýi uzaqqa sozylýy jáne bul Qazaqstannyń eksporttyq jáne bıýdjettik kiristerine jaǵymsyz áser etýi yqtımal», deıdi EADB basqarma tóraǵasy.
Instıtýt óz aldyna úsh basty maqsatqa negizdelgen strategııany oryndaý mindetin qoıǵan. Olar – Eýrazııalyq transporttyq karkasty qurý, Ortalyq Azııanyń sý-energetıkalyq keshenin jáne Eýrazııalyq taýar taratý jelisin damytý. Bes jylǵa negizdelgen (2022-2026) bul strategııany bank ázirlegen jáne qatysýshy-memleketter maquldaǵan. Bank jumys bastaǵaly beri Qazaqstanda 5 mlrd dollarǵa 97 jobany qarjylandyrypty. Qarjynyń basym bóligi energetıka, agroónerkásip kesheni, ónerkásip, áleýmettik sala jáne ınfraqurylymǵa baǵyttaldy. Aldaǵy ýaqytta Almaty JES-3 modernızasııasy, Túrkistan oblysynda bý-gaz qondyrǵysy bazasynda elektr stansasyn salý, Jambyl jáne Qostanaı oblystarynda jel elektr stansalaryn salý qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar elimizde temirjol jelileriniń qurylysy jáne lokomotıv parkin jańartýǵa qatysý da josparda bar. Elimizde 2025 jylǵa deıin 900 shaqyrymnan asa temirjol salynyp, 12 myń shaqyrymnan asa avtojol jóndelmekshi.
Aıta keteıik, EADB – eýrazııalyq keńistikte ınvestısııalyq qyzmet atqaryp kele jatqan halyqaralyq qarjylyq uıym. Bank jumysyna Armenııa, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan qatysady. Banktiń jarǵylyq kapıtaly – 7 mlrd dollar.
