О́leńi men óneri – eskertkish

Aqsulý 1873 jyly Jitiqara aýdanyna qarasty qazaq aýylynda týǵan. Aıtysta sýrettelgen keskin-kelbetine nazar aýdarsaq, aq quba, bıdaı óńdi, qynaı beldi, qıǵash qas, súmbil shash naǵyz arýdyń beınesin kóremiz. Aqyn qyzdyń ósken ortasy jaǵalbaıly ishindegi Balqoja áýleti óleń-jyr dese ishken asyn jerge qoıady eken. Ákesi Orysbaıdyń shaǵyn dáýleti bolǵan, jas kúninen sal-seri atanǵan. Arab jazýymen erte hat tanyǵan, kózi ashyq aqyn qyz­dyń jan-jaqty jetilýine onyń ustazy Aqmollanyń da kóp áseri bolǵan. Qazaq, bashqurt, tatar halyqtarynyń ortaq aqyny atanǵan Aqmolla Jelqýarǵa kelip, qaraǵaıdan qıyp, úsh bólmeli mektep úıin salǵyzǵan. Bul aýyl qazirgi Jitiqara qalasynyń irgesinde bolǵany belgili. Aqmolla Orysbaı aýylynda Aqsulýdaı zerek shákirtterine Quran aıattaryn jattatýmen birge orys, arab, parsy tilderin úıretken, sonymen birge óleń jazý teo­rııasyn da oqytqan. Ol óziniń Aqsulý qyzǵa arnaǵan óleńinde de:

«Aq betiń aıdyn kóldiń alabyndaı,

Shahırdyń qasyń sulý qalamyndaı,

Qyp-qyzyl eki betiń alqyzyl gúl,

Talqala, Troıskiniń qalasyndaı.

Top jarǵan, úkilegen júırigimsiń,

Oqytqan shákirtimniń arasynda-aı.

Elińniń jaqsylaryn bir dáriptep,

Saırashy sandýǵashtyń balasyndaı», – dep shákirtine úlken baǵa beredi.

El erkesi bolyp, eshkim betin qaqpaı ósken aqyldy qyzdyń ómiri erlik pen órlikke, ókinish pen óksikke toly.

Qazirgi Orynbor men Chelıabi oblys­tarynyń (Reseı) shekarasynda, ıaǵnı, Or sýy men Aqjaıyqtyń eki ortasynda orna­lasqan Muqyr ólkesiniń bolysy Ermaǵambet te elge belgili aqyn eken. Ol Orynbordyń atty áskerin myńda­ǵan jaǵalbaıly jylqysymen qamtamasyz etip otyrǵan ataqty shonjar bolǵan. Biraq «jylqysyn kóptiginen baǵa almaıtyn» jaǵalbaılynyń úıir-úıir jyl­qysy sol mańaıǵa qonystanǵan kazak­tardyń ekken eginin jıi-jıi taptap ketetin bolǵandyqtan, stanısalar men qazaq aýyldary arasynda eges týa bas­taǵan. Osyndaı egeske bolystyń ózi de aralasyp, jylqysyn aıdap alǵan atamanǵa qarymta qaıtarý maqsatymen Qyzyl qalasyna órt salady. Eki eldiń arasyn ýshyqtyrmas úshin Aqsulý bir toıdyń ústinde bolysqa ózi soqtyǵyp, áıgili «Orystyń betke soqpa orystyǵyn» degen jyryn aıtady. Bul aıtysta aqyn qyz jeńiske jetedi.

Aqsulý kópshiliktiń ótinishi boıynsha óz ustazy Aqmolla aqynmen birne­she márte aıtysqany týraly da derekter kezdesedi. Biraq bul aıtystar da el aýzyn­da túgel saqtalmaǵan. Alaıda osy aıtystardyń birinen keıin Aqmolla óz qolymen jasaǵan kúmistegen erin Aq­sulýǵa syıǵa tartqanyn, al Aqsulý óz qolymen ádiptegen qazaqy shapandy usta­zynyń ıyǵyna japqanyn qalyń el kúni búginge deıin ańyz qylyp aıtady.

Aqmolla men Aqsulýdy jastar bir toıdyń ústinde aıtystyrypty. Aqsulý áýeli aıtystan bas tartady. Ustazymnyń aldynda ádepten aspaımyn degen ýáj aıtady. Sonda Aqmolla: «Syılaǵanyna raqmet! Olaı bolsa, aıtystyń jańa túrin oılap shyǵaraıyq. Jınalǵan jurt­tyń kóńilin kótereıik. Siz qazaq eli­niń jaqsylyǵyn aıtyńyz. Aqyn úsh nárseni: adamgershilikti, batyrlyqty, sulý­lyqty mindetti túrde jyrlaýy kerek. Adamgershilik – eldiń uıytqysy, batyr­lyq – eldiń qazynasy, sulýlyq – el­diń kórki», deıdi. Osy aıtysta Aqmol­la aqyn óziniń úsh eldiń balasy ekenin jyr­ǵa qosyp: «óz eliń kúnshil, qaıyn jur­tyń minshil, naǵashy jurtyń synshyl, jaqsy bolsań, maqtanar, jaman bolsań, saqtanar», dep kósilse, Aqsulý bashqurt batyry Salaýattyń joryǵyna qosylǵan Jantas batyrdy bylaısha jyrlaıdy:

«Serigi Salaýattyń batyr Jantas,

Tulǵasy bolǵan deıdi beıne jartas,

Joryqta neshe túrli uly-kishi,

О́tkizgen bir basynan talaı aıqas,

Kórsetken naızagerim naǵyz erlik,

Bolǵanda Troıskide úlken shaıqas,

Bolypty jalǵyz túıe, jalǵyz aty,

Sonda da el kóshkende kóshten qalmas,

Qulashtap Temirtasta ken qazǵanda,

Bilegi saldyramas, qary talmas,

Úıinde asar asy bolmasa da,

Bas ıip, baıǵa baryp, kúnin salmas.

Tapqanyn ortaq bólip, elge bergen,

Dastarqan túńilmepti

jomart erden,

Suramaı eshbir baıdan bir de kómek,

Er bolǵan óz kúshine ózi sengen.

Bir azǵyn shen men shekpen alamyn dep,

Jantas pen Salaýatty

syrttan satqan,

Bes júz er Temirtasqa bet alǵanda,

Oǵynan sol azǵynnyń qaza tapqan».

Aqsulý-Kenshimbaı aıtysy barlyq qazaq aıtystary ishinde eń shoqtyǵy bıik sóz barymtasyna jatatynyn aıtýly ǵa­lym­dar da, belgili aqyn-jazýshylar da álde­qashan moıyndaǵan.

Máselen, S.Muqanov «Aıtystar týraly» degen maqalasynda XIX ǵasyrdyń aıtystaryn jasaýshy aqyndardyń kóp­shiligi tarıhqa málim ekenin aıta kelip, aqyn qyz-kelinshekterden aty saqtal­ǵandardyń ishinde Aqsulýdy atap ótip, onyń Kenshimbaımen aıtysyna úlken baǵa beredi. Aıtýly aıtystardy tilge tıek qylǵan Sábeń Birjan-Sara aıtysynan keıin Aqsulý-Kenshimbaı aıtysyn ekinshi orynǵa qoıady. Aqsulýdyń qurdasy Ahmet Baıtursynuly da aqyn ónerimen jaqsy tanys bolǵanǵa uqsaıdy. Ol «Ádebıet tanytqyshtyń» «Kórikteý» dep atalǵan taraýynda Aqsulý men Kenshimbaıdyń aıtysynan úzindi alyp:

«Jappastyń sap-sary altyn

jıǵan múlki,

Meımandos kelse qonaq,

barsha jurty,

Shyǵady qyz-bozbala serýenge,

Ústine masaty men kıip qulpy»,

degen óleńin mysal qylady. Sonymen birge Kenshimbaıdyń:

«Aqsulý, aıtar sózdi ańdamadyń,

Aýzyńa kelgen sózdi sandaladyń.

Qyz bala eldiń jaıyn qaıdan bilsin,

Bilmese qyz ben jaıyn bozbalanyń», deıtin shýmaǵyn da mysalǵa alyp, sózdi ashyp aıtpaı, ushyǵyn ǵana kórsetken jyrǵa búkpeleý degen anyqtama beredi. Ahmet osy kitaptyń «Tarıhı jyr» taraýynda «Kenshimbaı men Aqsulý aıtysynda elderindegi kemshilik, osaldyq jaǵyn aıtyp, bas adamdarynyń osal minezin aıtyp, múdirtpek bolǵan», deıdi.

Bir qyzyǵy, «Aıtys» kitabynyń 1965 jyly «Jazýshy» baspasynan ja­ryq kórgen birinshi tomynda biz aıtyp otyrǵan Aqań mysalǵa keltirgen alǵashqy shýmaqtyń ekinshi joly «meımandos keledi onyń barsha jurty» dep jazylsa, ekinshi shýmaqtaǵy ekinshi jol: «aýzyńa kelgen sózdi talǵamadyń» dep berilgen. Bizdiń oıymyzsha, ne kitap redaktory, ne nusqasyn el aýzynan jazyp alýshy nemese osy jyrdy aıtýshy adam aıtys mátinine ózgeris engizgenge uqsaıdy. Al maǵynasyna, sózdiń qısynyna qaraıtyn bolsaq, basqa da kóńilge kúdik týǵyza­tyn dúdámal tustar kezdesedi. О́ıtkeni Aqsulý men Kenshimbaı aıtysy qazan tóńkerisine deıin de merzimdi baspasóz betinde jarııalanǵan jáne keń-baıtaq qazaq jerinde kóp jyrlanǵan aıtys. Aıtystyń alǵashqy nusqasynyń birin kórnekti folklorshy ǵalym, etnograf Ábýbákir Dıvaev jazyp alǵan. «Jaǵal­baılynyń qyzy Aqsulý degenniń jappas Kenshimbaımen aıtysqany» dep at qo­ıylǵan bul aıtys:

«Bisimillá, áýeli aıtar sózdiń basy,

Kelmeıdi bisimillásiz sóz yńǵasy.

Er jigit tarta soǵyp,

tartynbaıdy,

Bar bolsa qabyrǵaly qaryndasy.

Paıdasyn aqyrettiń kim oılaıdy,

Mal, shirkin, azamattyń kóńil qoshy,

Jeti rý jaǵalbaıly, aty Aqsulý,

Aıtysqan Kenshimbaımen keńes osy.

Shyqtym da sıyr jyly,

keldim Orǵa,

Hat jazdym temir qalam alyp qolǵa,

Hakimge jurt ıesi pısar bolyp,

Atandym tórt aıaǵy birdeı jorǵa,

Aýylynda jaǵalbaıly aqyn qyzdyń,

Estidim Aqsulýdyń dańqyn sonda», degen Kenshimbaı aýzymen aıtylǵan sóz­derden bastalady. Al qazirgi ýaqytta jaryq kórip júrgen aıtys kitaptaryna engizilip júrgen ekinshi nusqasyn Qazaq­stan ǵylym akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri, ǵalym Mardan Baıdildaev el aýzynan jazyp alǵan.

Aıtystyń negizgi ózegi eki nusqada da túgel saqtalǵanymen, aıyrmashylyq­tary bar. Máselen, Mardan Baıdildaev nusqasynda:

«Álemge ál bilmegen tań bolady,

Sen bota oınaqtaǵan ot basqandaı»

degen joldar bar. Ábýbákir Dıvaev nusqasynda bota emes, buzaýdaı dep aıtylady. Aqsulý ile-shala bergen jaýabynda Mardan Baıdildaev nusqasynda: «Álemge ál bilmegen tań bolady, er jigit álin bilgen bolmaıdy qor», dep jaýap qaıyrady. Osyndaǵy Kenshimbaı aıtqan joldy Aqsulýdaı sóz qadirin biletin aqyn sol kúıinde sózbe-sóz qaıtalamasa kerek edi. Sol sekildi Kenshimbaıdyń ber­gen jaýabynda eki nusqada eki túrli aıtylǵan joldar da bar:

«Kemiter erdi áıel degen sózben,

Bul jerde ótirik aıtyp,

dushpan bolma».

(M. Baıdildaev nusqasy)

«Kemiter áıel erdi degen sóz bar,

Allaǵa ótirik aıtyp, dushpan bolma».

(Á. Dıvaev nusqasy)

Shamasy, osy aıtystaǵy Alla, bisi­mil­lá sekildi sózder keıbir «qyraǵy» redak­torlardyń qolymen syzylyp tas­talýy ǵajap emes. Onyń ústine keı­­bir shala-sharpy uıqasqan joldar, tú­sip qalǵan sózder de redaktordyń jáne quras­tyrý­shynyń kóp sózge jiti qara­maǵanyn dálel­deıdi. Máselen, «Jazýshy» baspa­synan 1965 jyly jaryq kórgen úsh­tomdyq «Aıtystyń» alǵashqy tomynyń ózinde Aqsulý-Kenshimbaı aıtysynda: «Qashtym da Aqmeshitten Arqa keldim, alystan aryp-ashyp, zorǵa keldim», degen joldar bar. Durysy: Arqa emes, Orǵa keldiń bolýy kerek.

Aıtys ónerine tereń taldaý jasa­ǵan Muhtar Áýezov úlgili aıtystar qata­ryna Aqsulý-Kenshimbaı aıtysyn da jatqy­zady. Aqsulý jyrlary men aıtys­taryn tereń úńilip oqyǵan adam onyń parasat jaǵynan óz zamanyndaǵy kóp aqynnan ozyq bolǵanyn ańǵarady. Sol tusta aýyl ómirine dendep ene bastaǵan alypsatarlyq pen paraqorlyq sekildi jaǵymsyz qylyqtardy áshkereleýimen, áıel taǵdyryna erekshe mán berýimen Aqsulýdyń sol kezdegi kórshiles orys, tatar, bashqurt halyqtary turmys-sal­tymen, mádenıetimen jaqsy tanys bol­ǵanyn, olardyń jaqsysynan úırenip, ja­manynan jırenýge shaqyrǵanyn baı­qaımyz.

Aqsulýdyń et jaqyn týysynyń biri Quramys Orysbaev Aqsulý-Kenshimbaı aıtysyn jatqa biledi eken. Aqsaqaldyń jadynda qalǵan aıtys nusqasy da Ábý­bákir men Mardan aǵalar jazyp alǵan aıtys­pen sáıkes keledi. Qarııa Aqsulý men Ken­shimbaı aıtys aıaqtalǵannan keıin Tólemis myrzanyń úıinde taǵy da sóz qaǵysqanyn baıan qyldy.

Endi bir el qulaǵyna salatyn jaıt. Qazan qalasynda tóńkeriske deıin ba­syl­ǵan kitaptarǵa súıenip, Aqsulýdyń týǵan jeri Jitiqara aýdanyna qarasty Tas­qarasý aýyly dep jazylyp kelgen bola­tyn. Al aıtys Tólemis myrzanyń aýy­lynda ótkeni belgili. Oǵan aıtysta Kenshimbaı aýzymen aıtylatyn:

«Balasy Balqojanyń Tólemis-ti,

Jigitke óner degen kerek is-ti.

Aıtysyn eki aqynnyń kóremiz dep,

Úsh jigit tórt-bes qyzben jónelisti.

Úsh jigit tórt-bes qyzben

baryp keldi,

Aqyndy Aqsulýdaı alyp keldi.

Qyzyǵyn eki aqynnyń kóremiz dep,

Jıylyp tamashaǵa halyq keldi», – degen joldar da dálel bola alady.

Al osy Tólemis myrzanyń aýyly qaısy desek, buǵan deıin «Mılıýtın» keńsharynyń bólimshesi bolyp kelgen, orystar Beloaýl dep ketken eldi meken eken. Aqsulýdy alyp kelgen aýyl da osy mańaıda bolsa kerek edi, alaıda Tasqarasý ataýy bul mańaıda múldem kezdespeıdi. Tólemis myrzanyń aýylynan on bes shaqyrymdaı ǵana qashyqtyq­ta ornalasqan Basqarasý – qazirgi «Shev­chenko» keńsharynyń ortalyǵy. Arab árbimen tanbalanǵan sózderde «t» jáne «b» áripteri birdeı tańbalanǵanyn, aıyr­mashylyǵy osy áripterdiń asty-ústine qoıylǵan noqattarda ǵana ekenin eskersek, Aqsulýdyń týǵan jeri – Tasqarasý emes, Basqarasý degen batyl boljam aıtýǵa bolady. Jaǵalbaılynyń aqqoja jáne balqoja rýyna jatatyn aǵaıyndar da osy aýylda az emes.

Aqsulý jasynan ákesiniń janynda júrip, el bıligine de aralasqan. Jastaı atastyrǵan kúıeýi mezgilsiz qaza taýyp, ámeń­gerlik zańymen onyń qaty­gez aǵasyna qosaqtalǵan qyz taǵdyr shynjyryn tas-talqan buzyp shyǵýǵa áreket jasaıdy. Jesir daýynda ózin ózi qorǵaýǵa shyqqan aqyn qyzdyń ótkir sózi el-jurtyn elji­retkenimen, elge áńgirtaıaq oınatyp, qoja bolyp otyrǵan baı-bolystarǵa áser etpeıdi. Aqsulý bolsa, ózimen aıtysyp, aıtysta qyz basynan basqa min tappaı, atastyrǵan kúıeýin betine salyq qylǵan, biraq Aqsulýdyń óz basyn er jigitten kem kórmegen Kenshimbaıdy ózine teń sanap, astyrtyn sóz baılasady. Arý qyzdyń taǵdyryna aralasýdy márttik kórgen Kenshimbaı Aqsulýdy bir túnde alyp qashady. Olardyń bul qyzyǵy da uzaqqa barmaıdy. Kenshimbaı alys saparda júrgende qyzdyń jasyrynyp júrgen aýylyn jansyzdary arqyly bilip alǵan ámeńgeri – ataqty Adaı baıdyń balasy Qoıkeldi myrza Aqsulýdy baılap-matap, aýylyna alyp ketedi. Kele sala aıyqpas aýyr dertke ushyrap, qusadan qamyqqan Aqsulýdyń tula boıyna bitken perzenti Qulmataıdy da týǵan anasyna emizdirmeı, báıbisheniń baýyryna salady. Sóıtip, bosanǵanyna úsh kún ótken­nen keıin baryp, tula boıy tuńǵyshyn emirenip emizip, ıiskeı de almaǵan esil aqyn, arý ana jıyrma jasynda ómirmen qoshtasady.

Aqsulýdyń balasy Qulmataı Adaev óz anasy sekildi el qorǵany bolǵan, qazaqtan shyqqan tuńǵysh zańgerlerdiń biri. Qulmataı Troısk qalasynda orys arasynda okrýgtik sotta advokat bolyp qyzmet istegen, «Aıqap» jýrnalynyń tirekshi, tilektesteriniń biri bolyp, Sultanmahmut Toraıǵyrovpen jáne Muhamedjan Serálınmen jaqyn dos bolǵan.

Qoıkeldi úıinde qapasta ótken bir jyldyń ishinde Aqsulý qalamynan bir dápter óleń týǵan. О́kinishke qaraı, aqyn qyz «Qara dápter» dep ataǵan, onyń kóz jasymen, júrek qanymen jazylǵan bul qoljazbanyń qaı arada qalǵandyǵy belgisiz.

Qazaq halqynyń qasıetti bir qyzynyń qasiretti taǵdyry osylaı bolǵan. Aqyn qyz Chelıabi oblysynyń Noǵaıbaq aýdanyna qarasty Aleksandra-Nevka dep atalatyn eldi mekenniń janyndaǵy qorymda jerlengen. 1993 jyly aqynnyń týǵanyna 120 jyl, qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolýyn atap ótken jerlesteri onyń basyna qoıylǵan qulpytasqa:

«Izgiliktiń, ınshalla, bastap isin,

Aqsulýǵa qoıylǵan tastan músin.

Árýaqty qadirleý úlgi bolsyn,

Ásirese, keıingi jastar úshin»,

degen jazý jazdyrǵan.

Aqsulý týraly alǵash qalam terbegen – Reseıde turatyn ádebıetshi, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Ámirbek Baınııazov. Onyń birneshe maqalasy «Juldyz» jýrnalynda jaryq kórdi.

Aqsulý aqyn esimi el esinde. Meniń «Aqsulý» dep atalǵan dramalyq das­tanym budan 30 jyl buryn Qazaq radıosynyń altyn qoryna qabyldandy. Radıopesada basty róldi áıgili ártis Lıdııa Kádenova oınady.

Aqylbek ShAIаHMET,

A.Baıtursynuly atyndaǵy

Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń professory, halyqaralyq

M.Qashqarı syılyǵynyń laýreaty