ǴYLYMǴA BО́LINGEN QARJY

ShAShYRAMAI, TEK ǴALYMDARǴA, ǴYLYMI UIYMDARDYŃ INFRAQURYLYMDARYN DAMYTÝǴA TIKELEI JETÝI TIIS “Ǵylym týraly” jáne “Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ǵylym máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobalary óte mańyzdy Zańnama­lyq qujattar bolyp tabylady. О́ıtkeni, HHI ǵasyr adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan, adamnyń túsine de enbegen orasan zor ǵylymı jáne tehnologııalyq jetistikterimen enip otyr. Irgeli jáne qoldanbaly ǵylym jetistik-teriniń ómirge engizilýi qoǵamdy tanymastaı ózgertý ústinde. Ǵylym qandaı da memleket bolmasyn onyń ekonomıkalyq damýynyń, qaýipsizdiginiń, halqy­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń, rýhanı ósýiniń negizi, ózegi bolatyny belgili. Al ekonomıkasy myqty damyǵan eldiń halyqaralyq arenadaǵy bedeli de joǵary turatyny túsinikti. Otandyq ǵylymnyń damýy – elimizde úlken ekonomıkalyq ser­piliske, jedeldetilgen ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń tabysty iske asyrylýyna, táýel­sizdigimizdiń baıandy bolýyna, kúsh-qýatymyzdyń eseleı artýyna alyp keletinin Elbasymyz Parlament sessııalarynyń ashylýynda, jyl saıynǵy halyqqa Joldaýlarynda, túrli kezdesýlerde birneshe ret shege­leı aıtqan bolatyn. Sondyq­tan otandyq ǵylymdy damytý – elimizdiń strategııalyq damýynyń eń bir basym baǵyttarynyń biri desek, artyq aıtqandyq emes. Sonymen qatar, ǵylym damýyn zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýdiń de memleket úshin mańyzy erekshe. Shynyna kelsek, elimizde ǵy­lym damýy kenjelep qaldy. Oǵan ártúrli obektıvti de, sýbektıvti de sebepterdiń bolǵanyn ózderińiz de jaqsy bilesizder. Sonyń ishinde eń bastysy ǵylymdy qar­jy­landyrý kóleminiń jetkilik­sizdiginen týyndady. Táýelsizdik alǵan jyldardyń basyndaǵy ekonomıkamyzda qalyptasqan kúrdeli jaǵdaı, kúni keshegi búkil álemdi jaılaǵan qarjy daǵdarys­tary ǵylymǵa jetkilikti kóńil bólýge mursha bermedi. Ǵylymnyń óz deńgeıinde qarjylan­dyryl­maýy, ǵalymdardyń eńbekaqysy­nyń kúrt tómendeýi, ǵylymı uıym­dardyń, ǵylymı zerthanalardyń aldyńǵy qatarly elektrondy, tehnıkalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilmeýi, t.b. osy sa­lada keleńsiz úderisterdiń qalyp­tasýyna alyp keldi. Sheteldik sarapshylardyń sózine sensek, eger memleket ǵylymdy qarjylandy­rýdyń kólemin ishki jalpy ónimniń 1 paıyzynan tómendetse, onda ondaı memlekettiń ǵylymy qul­dyrýǵa ushyraıdy eken. Al, ol 0,5 paıyzdan tómen bolsa, onda ǵylym salasyn qaıtyp qalpyna keltirý múmkin emestigin, ǵylym júıesiniń qıraıtyndyǵyn alǵa tartady. Damyǵan elder ǵylymǵa orta eseppen IJО́-niń 3 paıyzyndaı qarjy jumsaıdy. Damý jolyna túskenderi de osyǵan shamalas. Al bizde bul kórsetkish 0,3 paıyzǵa da jetpeıdi. Osynyń ózinen-aq bizdegi ǵylym damýynyń qandaı deńgeıde ekendigin kórýge bolady. Ǵylym salasyndaǵy basty tulǵa – ǵalym, ǵylymı qyzmetker. Ǵalymdardy materıaldyq, áleý­mettik jaǵynan yntala­ndyrmaı, ǵylymdy damytý múmkin emes. Ǵa­lymdardyń, ǵylymı qyzmetker­lerdiń eńbekaqylarynyń óte tómengi deńgeıde (elimizdegi ortasha eńbekaqy mólsherinen eki ese kem) qalýy olardyń osy saladan jappaı basqa salaǵa, shetelderge ketýine sebep boldy. Salada tek óz isine shyn berilgen, ómirin ǵylymmen tyǵyz ushtastyrǵan naǵyz ǵalymdar, jasy kelgenderi ǵana qaldy. Ǵylym salasyndaǵylardyń basym bóliginiń jas shamalary 50-60-tan asyp ketken. Talantty jastardyń ǵylymǵa barýǵa qulqy joq. Munyń ózi saladaǵy kadr máselesinde úlken problema týyndatyp otyr. Taǵy bir másele – ǵylymdy basqarý. Ǵylym salasynyń ózindik ereksheligi bar názik sala. Oǵan óktemdik-ámirshilik tásil júrmeıdi, onymen ǵylymdy damyta almaımyz. Bul – dáleldeýdi qajet etpeıtin qaǵıda. Sol sebepti ǵylym salasy qazirgi kezde qalyptasyp otyrǵan basy artyq, paıdasynan zııany kóp aralyq basqarý júıelerinen barynsha tazartýdy qajet etedi. Ǵylymǵa bólingen qarjy shashyramaı, tek ǵalymdarǵa, ǵylymı uıymdardyń ınfraqury­lymdaryn damytýǵa tikeleı jetýi tıis. Sonda ǵana ǵylymda oń ózgerister, ilgerileýler bolatyny sózsiz. Aıta bersek, budan basqa da ǵylym salasynda qordalanyp qalǵan, oń sheshimin tabýdy qajet etetin problemalar az emes. So­lardyń ishinde: otandyq ǵalym­darymyzdyń ǵylymı jańa­lyqtaryn, jańa tehnologııalaryn óndiriske, medısınaǵa, ekono­mıkanyń basqa da salalaryna engizýdegi qıyndyqtardy, ǵylym men bilimniń ózara tyǵyz baıla­nysyna qol jetkizýdegi kúrdeli­likterdi, ǵylymı kadrlardy daıyndaýdaǵy kedergi-tosqaýyl máselelerin, t.b. ataýǵa bolady. Zań jobalary boıynsha Má­jilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń qaýlysymen jumys toby quryldy. Jumys tobyn bel­gili ǵalym, ǵylym doktory, pro­fes­sor, komıtetimizdiń hat­shysy Beken Álimjanov basqarady. Ju­mys tobynyń quramynda Máji­listiń barlyq komıtetteriniń ókilderi-depýtattar, mınıstrlikter men vedomstvolardyń ókilderi, respýb­lıkamyzǵa belgili ǵalymdar bar. Damyǵan elder ǵylymǵa orta eseppen IJО́-niń 3 paıyzyndaı qarjy jum­saıdy. Damý jolyna túsken­deri de osyǵan shamalas. Al biz­de bul kórsetkish 0,3 paıyz­ǵa da jetpeıdi. Ǵalymdardyń, ǵylymı qyz­metkerlerdiń eńbekaqy­larynyń óte tómengi deń­geıde (elimizdegi ortasha eńbek­aqy mólsherinen eki ese kem) qalýy olardyń osy saladan jappaı basqa salaǵa, shet elderge ketýine sebep boldy. Ǵylym salasyndaǵylardyń basym bóliginiń jas shama­lary 50-60-tan asyp ketken. Talantty jastardyń ǵylymǵa barýǵa qulqy joq. Munyń ózi saladaǵy kadr máselesinde úlken problema týyndatyp otyr. Dınar NО́KETAEVA, Májilis depýtaty.