– Smaǵul Abatuly, siz ımandylyq hám onyń ult tárbıesindegi mańyzy týraly shyryldap aıtyp júrgen aǵalardyń birisiz. Zııalylyq pen ımandylyqtyń arajigin qalaı túsindirer edińiz?
– Erte dáýirde Hıjaz dalasynda mal baǵyp júrgen bir bádeýı aıtypty deıdi: «Men qoıdyń qumalaǵyn kórip, qoı deıtin janýardyń bar ekenin bilemin. Sol sııaqty myna taýlar men keń jazıra dalaǵa qarap bir Jaratýshynyń bar ekenin bilýge bolady». Osy adam aıtqandaı, aqyl-esi saý adam ımandylyq, bir Jaratýshynyń uly basqarýynda turǵan kúlli ǵalam jaıynda bilmeýi múmkin be?
Basqany bylaı qoıǵanda, Qudaıdy joqqa shyǵarýshy materıalıstik kózqarasty ǵalymdardyń myzǵymas ustanymyna HH ǵasyrda sol ǵylymnyń ózi ashqan jańalyǵy ońdyrmaı soqqy berdi emes pe? Bul ne deseńiz, ol – kvanttyq fızıka ashqan jańalyq. Kvanttyq fızıka – materıalıstik álemge tikeleı áser ete alatyn, kerek deseńiz ony ózgerte alatyn, joq etip jiberýge de qaýqary jeterlik, surapyl kúsh bar ekenin dáleldedi. Jáne ony zamanaýı kúrdeli ǵylymı tájirıbeler arqyly dáleldedi.
Bul jańalyqtyń basynda zııaly ǵulama Albert Eınshteın turdy. Ol tań-tamasha bolyp: «Kúlli ǵarysh, adamzat qoǵamy, ósimdikter álemi, ǵalamnyń kózge kórinbeıtin shań-tozańdaryna deıin bir uly kúshtiń basqarýymen ómir súrýde» dep jazypty. Iаǵnı ǵylym búkil jandy, jansyz jaratylys áleminiń belgisiz bir uly kúshke baǵynyp turǵanyn moıyndady. Demek...
– Demek kúlli ǵalam bir kúshke baǵynyp tur deısiz ǵoı. Al qoǵamdy ımansyzdyq jaılasa ne bolmaq?
– Imansyzdyq degenimiz – eki dúnıede daýasy joq, eshqashan em-domy tabylmaıtyn, oǵan urynǵan qaýym sózsiz baqytsyzdyqqa ushyraıtyn jazylmas indet. Imansyz qoǵam mindetti túrde quryp tynady. Bul indettiń kisi shoshyrlyqtaı asqynýynyń birneshe sebebi bar. Basty sebebi – adamnyń shaıtanı nápsige erip adasýy.
Bul neni kórsetedi? Bul... Qudaıdan qutylǵan adamnyń shekten shyqqan shaıtanı erkindikke qol jetkizgenin kórsetedi. Sol erkindikti absýrdqa aınaldyrǵanyn ańǵartady. Absýrdqa ǵana emes júgensizdikke aınaldyrǵanyn kórsetedi. Jer betinde shaıtannyń saltanaty beleń alǵanyn baıqatady. Qudaıdan qutylǵan adam shaıtannyń jeteginde ketkenin kórsetedi.
Alaıda adamzat shyǵarǵa tesik taba almastaı tyǵyryqqa tireledi desek qatelesemiz. О́ıtkeni adamǵa Jaratýshy bergen potensıal múmkindik tym zor, óte orasan. Ol múmkindik adamnyń materıaldyq emes rýhanı sýbstansııasynda. Adamnyń materıaldyq sýbstansııa jeteginde kete berýi múmkin emes. Bir kúni molshylyqtan jerip óziniń rýhanı sýbstansııasyna bet burary sózsiz. Materıaldyq molshylyqtan baqyt taba almaǵan adam túptiń-túbinde aqıqatty izderi anyq. О́ıtkeni adamnyń jany áýelden shyndyqqa qumar. Abaı atamyz aıtqandaı: «Oıymda kúndiz-túni biraq Táńiri, О́zine qumar qylǵan onyń ámiri».
– Adamnyń ańnan aıyrmashylyǵy ar-uıat, ımanyna baılanysty dep túsinemiz be?
– Durys paıym aıttyńyz, dese de, adamdy haıýannan bólip turǵan taǵy bir irgeli dúnıe, ol – aıaýshylyq sezim. Naqtyraq aıtqanda, adamnyń boıyndaǵy meıirim-qaıyrym sıpaty. Adam adamdy aıaıdy. Adam ańdy aıaıdy. Adam tabıǵatty aıaıdy. Jaratýshy pendesiniń júregine aıaýshylyq-meıirim sezimin quıǵanda adamdar tek birin-biri ǵana emes, jalpy, jer betinde tepe-teńdikti saqtaý úshin jaratylystyń bárin aıasyn dep quısa kerek. Adam osy qasıetten alystasa jer betine apat ákeletinin kórdik.
Adam ózge tirshilik ıelerin aıaýy kerek? О́ıtkeni bizdi Qudaı qalaı jaratsa, olardy da solaı jaratty. Sondyqtan da Qudaıdan qorqatyn adam tiri jan turmaq, túgel jaratylysqa zııan keltirmeýge tyrysady. Zııan keltirýge olardy jaratqan Qudaıdan qorqady. Sondyqtan «Jaratqannan qoryqpaǵannan qoryq» deıdi halqymyz. Qudaıdan qoryqpaǵan qoǵamnan qoryq! Qudaıdan qoryqpaǵan zamannan qoryq!
– Qudaıdan qoryqpaý degen – qudaısyzdyqqa alyp keletin qaterli soqpaq emes pe, ondaı zamandy bastan keshirgen halyqpyz. Sonyń saldarynan áli aryla almaı júrgen joqpyz ba?
– Qudaısyzdyqtyń saldary dendep ketken qoǵamdy bir demde saýyqtyrý ońaı emes eken. Keńes kezinde ómir súrgen bir býyn dinsiz boldyq. Júregine ıslamdy jek kórý sezimin tereń sińirip alǵan adam bergi beti qansha jyltyraǵanymen, júrek túkpirinde báribir kúdik bar. Ondaı adam qashanda nápsige boı aldyrǵysh.
Ásirese dinsiz aǵalarynan úlgi alǵan jelókpe jastar surapyl sezimniń ıtermeleýimen kúnáli isterge barady. Onyń saldary qasiretti balalatady. Túsik tastaıtyn qyzdardy kóbeıtedi. Tastandy balalar kóbeıedi. Bul – burynǵy qudaısyz qoǵamnyń qazirgi jańǵyryǵy. Bul qasiret – qudaısyz qaýymnyń qoltańbasy. Bundaı qaýymda zınaqorlyq, jezókshelik kúná emes, maqtanǵa aınalady. Bundaı qaýymnyń úlken-kishileriniń oıyna obal-saýap degen kirip-shyqpaıdy, qaıta zınaqorlyǵyn jyr etedi, onysymen maqtanady.
Imansyzdar: «Qudaı joq. O dúnıe joq. Bu dúnıe ǵana bar. Sondyqtan peshenemizge berilgen osynaý jalǵyz ómirde shalqyp qalýymyz kerek» dep shaıtanı qaǵıdany tý etedi. Qudaı aldyndaǵy jaýapkershilikti jınap qoıady. Úlkenderden osyndaı ónege kórgen jastar jyn-oınaqty ómir saltyna aınaldyrmaı qaıtedi.
Nátıjesinde, qudaısyz qoǵam obal-saýap, kúná degendi ajyrata almaıdy. Bundaı qoǵam – búkil álem shaıtandary jınalyp saltanat quratyn orynǵa aınalady. Qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda shaıtanı ister saltanat qurady.
Adam balasy ómir boıy jasaıtyn ujdanı qatelikteriniń 90 paıyzyn jastyq shaǵynda jasaıdy eken. О́ıtkeni jas adam otqa umtylǵan kóbelek dese bolar. Osy kezde ujdanı qatelikterge urynbaı ótken jas baqytty. Ul-qyzdaryna sondaı ujdanı tárbıe bere bilgen ata-ana baqytty. Jer betine adam synaq úshin jiberilgen. Shapaǵatpen de, kesapatpen de synalady. Jaratqan Ieńiz bas aınaldyrar baqpen de, bas aınaldyrar baılyqpen de synaıdy. Sol synaqtardyń bárinen qudaıyńyzdy umytpaı óte bilseńiz onda siz, shyn máninde, baqytty adamsyz.
– Qudaısyzdyq qaǵıdatyn qoǵamǵa sińirýshi keńes ıdeologııasy qulaǵanymen, sanadaǵy zardaby joıylǵan joq deısiz ǵoı...
– Keńestik kezeńge deıin halqymyz ıslamııat aıasynda ımany uıyǵan el edi. Áıel teńdigin jarııalap qyzyl jalaýyn kóterip qazaq dalasyna kelgen kommýnıster qazaqtyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrli mádenıetin talqandady. «Eskilik joıylsyn, jarqyn bolashaq jasasyn!» dep urandatqan olar jelókpe kedeı-kembaǵaldardyń qolyna tapansha berip qazaqtyń baıyrǵy tól mádenıetine, dástúrli tanym-saltyna qarsy qoıdy. Sóıtip, dúnıe tóńkerilip ketti.
Kommýnıster ózderin bylaıǵy tobyrdyń kózine artta qalǵan Orta Azııaǵa progresshil Batys mádenıetin taratýshy, artta qalǵan aımaqty qutqarýshy bolyp kórindi. Sóıtip, «eskiliktiń» tamyryna balta shabyldy.
Kommýnıster ózderi bas bolyp, izbasarlary – komsomol jastardy jumyldyryp óz eliniń tarıhı jadyn joıdy, mádenıetin otqa jaqty. Sol 70 jylǵa sozylǵan shaıtanı saltanattyń surapyl saldarlary halyq sanasynan áli arylǵan joq. Búgingi qoǵam sol ótken qoǵamnyń jańǵyryǵy, jalǵasy. Nátıjesinde, búgingi jastar Batystyń lıberaldyq órkenıeti týdyrǵan qubylystardyń kúngeı jaǵyn emes, kóleńke jaǵyn alǵysh, eliktegish. Búgingi qala jastarynyń ómir salty Batys jastarynyń kóshirmesi. Kóshirme eshqashan túpnusqa emes. Jalań elikteý jaısyzdyq týdyrady.
– Jat mádenıetke eliktep júrgen jastardy dinsiz degennen góri qazirgi qoldan jasalǵan jahandaný atty kesapattyń qurbany desek, durys emes pe?
– Bular jahandanýdyń qurbandary ma, álde dinsizdikten bolyp jatyr ma báribir. Aınalyp kelgende óz tamyryn joǵaltqan keshegi qudaısyz qoǵamnyń jańǵyryqtary. О́z tamyrynan qol úzgen bul urpaq jahandanýdy qushaq jaıa qarsy aldy. О́ıtkeni jahandanýda tamyr joq, topyraq joq, ózindik bet joq, ózindik mádenıet joq. Qazirgi Batys órkenıeti týdyrǵan jabaıy jahandaný – barlyq ulttyq erekshelikterdiń qas jaýy. Ol bizge elirtkish saz, elirtkish ishimdik, elirtkish bı, esirgen jastar bolyp elesteıdi. Ult bolashaǵy bular bolmaýǵa tıis. Ult bolashaǵy bı alańdary, kazıno, meıramhanalarda emes, ult bolashaǵy kabınet, kitaphanalarda, mektep, balabaqshalarda jasalýy kerek. Biz búgingi urpaq tárbıesin túzeı alsaq, ulttyń bolashaǵy jarqyn bolmaq.
– Ǵulama Abaı atamyzdyń: «Dosty qaıdan tabasyń, Keńeserge adam joq, Árli-berli shabasyń, Jalǵyzdyqtan jaman joq» degen ǵoı... Siz ózińizdiń «Qııamet-qaıym ǵasyry» atty pálsapalyq týyndyńyzda «jalǵyzdyq» uǵymy týraly tereń tolǵanǵan ekensiz...
– Dúnıege jalǵyz kelesiń. Jalǵyz ketesiń. Bári jaqyn. Bári alys. Jalǵyzdyq jas kelgen saıyn seziledi eken. Tipten, jalǵyzdyǵyńdy moıyndaısyń. Kónesiń. Aınalyp kelgende sol jalǵyzdyqpen jalǵyz óziń betpe-bet qalasyń. Búkil ótkenińmen, búginińmen, erteńińmen betpe-bet qalasyń. Jer betindegi saparyńdy sonda oı kózinen ótkizesiń. Bosqa ótken ýaqyt. Turmys taýqymetimen tyrtańdap baılyq qýǵan jyldar. Pende bolǵasyn ol da kerek.
Biraq sonyń bári syrtqy tán azyǵy úshin ter tógý bolypty. Sol ter tógý jan azyǵyna ne berdi? Belgisiz. Al seniń Jer betindegi saparyń bolsa sońyna taman jyljyp keledi. Ne isteý kerek? Osyǵan kim jaýap bere alady? Izdep áýre bolma! Eshkim saǵan túbegeıli jaýap bere almaıdy. Jumyr basty pende bitkenniń bári ózińdeı. Olardyń da jan-júreginde tynyshtyq joq. Bereke joq. Turaqtylyq joq. Demek jer betinde senimen kúnde syrlas, kúnde muńdas, jan jubatar adam joq. Bolýy múmkin emes.
Ol dos basqa jaqta. Senimen kúnde tildeser, kúnde muńdasar, jol kórseter, qoltyǵyńnan súıep, tirek bolar, jabyqqanda janyńnan tabylar jalǵyz dos bar. Ol – Alla. Soǵan bet bur. Sodan járdem tile. Sodan sura. Barlyq saýalyńa jaýapty jalǵyz sol ǵana bere alady. Seniń tynyshtyq tappaı alasurǵan janyńdy jubatatyn tek sol.
Demek sen jalǵyz emessiń. Seni jarylqaýshy, jabyqqanda janyńnan tabylýshy bar. Jetim emessiń. Kedeı emessiń. Baısyń. Janyń baı. Allany shynaıy eske alǵan júrekke buryn-sońdy óziń kútpegen tynyshtyq kelip qonady. Bul sezim, bul kúı buryn-sońdy sen bastan keshpegen shapaǵat. Allanyń shapaǵaty. Sen Oǵan bet buryp ediń, Ol da saǵan bet burdy. Endi sen eshqashan jalǵyz emessiń. Adamdarǵa basqa kózben qaraıtyn bolasyń.
Biraq adam balasy qyzyq qubylys. Qanaǵat degendi bilmeıdi. Baqyttyń ne ekenin baqytsyzdyq basqa túskende ǵana biledi. Qarańyzshy! Siz ár mınýt saıyn qansha aýa jutasyz. Biraq siz sol jutqan aýańyzdyń arqasynda tunshyqpaı tiri turǵanyńyzdy oılamaısyz. Sol nebári 2-3 mınýt aýa jetpesinshi, yshqynyp, jaǵaǵa tastalǵan balyqtaı shorshısyz. Nemese sý. Ony da qudaı tegin ári mol jasapty tirshilik úshin. Bir kún sý jetpese ne bolar edik. Tabanyńyzda qara jer jatyr. Sizdi ári kóterip, ári asyrap tur. Biz sol jer qadirin bilemiz be?
Bizdi qorshaǵan dúnıeniń bári tikeleı nemese janamalaı bizge qyzmet etip tur. Jaryq kún, juldyzdy tún. Jaınaǵan jer beti. Sonyń bári shyntýaıtyna kelgende adamnyń jaıly mekeni emes pe? Adamǵa meıirimin tógip turǵan joq pa? Tek adamdar ǵana bir-birine problema taýyp osynaý jaıly mekendi jaısyz mekenge aınaldyryp jatqany ókinishti.
Adamdar Alla enshilep bergen rızyqqa qanaǵat etýge joq. Birin-biri tonaıdy, qanaıdy, qınaıdy, óltiredi. Jer betin basyp júrýge berilgen 70-80 jyldyq mursatyn beıbit eńbekpen tynysh ótkizýdiń ornyna adamdar bir-biriniń jaǵasyna jarmasady.
Nege olaı?! О́ıtkeni adam paqyr myna ómir jalǵyz ret berilgen, sondyqtan jer betinde shalqyp ómir súrý kerek dep biledi. Sodan baılyqqa, bılikke talasady. Alysady. Arpalysady. Adamdyqtyń ala jibin attaıdy. Bettiń aryn belbeýge túıip júrip, baııdy. Kózdegen maqsaty – baılyq arqyly baqytty bolý. Soǵan qolyń jetti me?!
Baılyq qýyp júrip zýlap ómirdiń sońyna jettik. Endi birer attasaq tik jardan qulaǵaly turmyz. Iаǵnı alda túnerip ajal kútip tur. О́mir boıy sen umtylǵan baqyt qaıda? Baılyǵyń nege baqytqa keneltpedi? Qatelik qaıdan boldy? Ne isteý kerek?
– Báse, ne isteý kerek?
– Allany taný kerek, súıý kerek, Onyń azabynan qorqyp, rahymynan úmit etý kerek. Allany bilmegen, tanymaǵan adamnyń jany qaraıady. Qazaq ondaılardy qarakókirek deıdi. Kókiregiń qaraısa kúlli dúnıeniń kúlin kókke ushyrǵyń kelmek. О́ıtkeni seniń júregińnen ıman óshken, onyń ornyn jyn-shaıtan jaılaǵan. Bundaı jaǵdaıda óziń úshin de, qoǵam úshin de qaýiptisiń. Seniń otbasyń osy qaýiptiń birinshi qurbany.
Shyǵys elderiniń arasynan zamanaýı órkenıetke qol jetkizgen Japon eli. Tokıoda birinshi ret bolǵan adam bul qalanyń jalt-jult etken syrtqy kórinisinen kóz ala almaıdy. Baqyt degen osy dep oılap qalady. Men de sondaı kúıdi bastan keshirdim. Qalaı qarasań da ınjenerlik oıdyń shyrqap damyǵanyn kóresiń. Kóresiń de, osyndaı damyǵan, álemdi artqa tastap ketken japondar netken baqytty dep tańǵalasyń.
Sóıtsek, bul alǵashqy áserden týyndaǵan aldamshy sezim eken. Damyǵan qalalyq órkenıettiń ekinshi betin de kórdik. Túnde jerasty ótkelinen ótip kele jatyp, muzdaı sement ústinde karton qaǵaz tósenip, jaırap jatqan eki júzdeı kisini kórdim. Bular ádeıi qarsylyq aksııasyn ótkizip jatqan jurt bolar dedik. Surap kórsek olaı emes eken. Bul jatqandar baspanasyz, jumyssyz, úısiz-kúısiz dalada qalǵan bomjdar bolyp shyqty.
Bul biz kórgen alyp shahardyń bir ǵana jerasty ótkeli. Alyp qalada mundaı jerasty ótkelderi júzdep sanalady emes pe? Al endi esepteı berińiz. Myń emes, mıllıondaǵan adam túnelde túnep jatyr. Sonda biz baqytty japondar týraly asyǵys baılam jasaǵan bolyp shyqtyq. Japonııada júrgen kezde eldiń premer-mınıstri parlament aldynda sóılep jatty. Baıandamasynda jyl saıyn sýısıdpen 30 000 kisiniń ózin-ózi óltirgenin mysalǵa keltirdi.
Eger biz Japonııany zamanaýı órkenıet kóshin bastap kele jatqan eldiń biri desek, Tokıony adam jáne aqsha resýrstary mol shoǵyrlanǵan álemdik astanalardyń biri desek, onda osy deńgeıge japa-tarmaǵaı umtylǵan damýshy elderdiń erteńi qandaı bolatynyn beıne aınaǵa qaraǵandaı aıqyn kórýge bolmaı ma?
Paradokstyń kókesi sol – áli kúnge deıin adamzat damýdyń osynaý kapıtalıstik jolynan ózge joldy tappapty. Al osynaý bizderdi jarqyn bolashaqqa bastap bara jatqan, tek aqshaǵa, tabysqa tabynǵan joldyń qandaı «baqytqa» alyp bara jatqanyn kórip otyrmyz.
– Siz birneshe jyldyń aldynda jaryq kórgen «Qııamet-qaıym ǵasyry» atty týyndyńyzdy jazýǵa úlken daıyndyqpen kelgenińiz baıqalady. Osy arqyly neni aıtqyńyz keldi?
– Árıne, úlken ishki daıyndyqtyń nátıjesinde jazylǵan týyndy bul. Kitap jazatyn adam ózinen buryn aıtylǵandy bilýi shart. О́zińe deıingilerdi qaıtalap qana shyǵatyn bolsań, onyń da máni joq. Men de solaı istedim. Umytylǵan qaǵıdalar bar. Ozbyr ımperııalyq júıe tilimizdi, dinimizdi umyttyrdy. Kóz aldymyzda halqymyz rýhanı, ımanı toqyraýǵa tústi. Sony kórip, shoshýmen boldyq. Bizge aqyl beretin, keıingilerge úlgi bolatyn qazaqtyń shal-kempirleriniń jıyn-toıda araq iship alyp, qısalańdap bılegenin kórgende, shoshyǵannan basqa amalymyz qalmaıdy. Bolashaǵymyz deıtin jastar ishkilikke toıyp alǵannan keıin óz dastarqanyn ózi tóńkerip tastap, tóbelesip jatatynyn kórgende, eki ese shoshydyq. Osy shoshý bizdi qalamger retinde tynysh jatqyzbady.
Odan keıin keıbir keritartpalyqty kórip, taǵy da janym jaı tappady. Bizdiń elimiz araq ishý jóninen álem elderiniń alǵashqy otyzdyǵyna kiredi eken. Sýısıd jóninen tipten alǵashqy ondyqtyń ishinde ekenbiz. Bul bizdiń adamı, rýhanı bolmysymyzdyń úlken apatqa ushyraǵanynyń dáleli. Osyndaı adamnyń tóbe shashyn tik turǵyzatyn jaǵdaıda qazaq zııalylary qalaısha úıinde tynysh jata alady? Kúresý kerek, óz urpaǵynyń bolashaǵy úshin óle-ólgenshe kúresýi kerek. «Qııamet-qaıym» ǵasyrynyń dúnıege kelýiniń sebebi osydan.
Al kitabymnyń mazmuny týraly, ıaǵnı neni aıtpaq boldym degenge keler bolsaq, keshegi dinsiz, ateıstik qoǵamnyń boıyndaǵy adam shoshyrlyq ımansyzdyqqa qarsy baǵyttalǵanyn kórýge bolady. Iаǵnı qoǵam ımandy bolmaı, eshnárse bolmaıdy.
Imanǵa bet burǵanda ǵana qoǵam túzeledi. Basshy da, qosshy da tazalyq pen ımandylyqty qoldaý jaǵynda bolsa deımiz. Bir otbasynyń ózinde bireýi ımanǵa bet burǵanmen, basqalary oǵan teris qaraıtyn jaǵdaı kóp. Bizdiń qoǵamnyń keıpi, kespiri, syqpyty osyndaı. Munymen kóshege shyǵyp kúrese almaımyz. Al bul kitaptyń maqsaty – oqyǵan adam tazalyqqa, ımandylyqqa bet bursa degen oımen jazylǵan.
О́kinishke qaraı, bizdiń ádebıetimizde ımandylyqty nasıhattaıtyn proza dástúri joq bolyp tur. Sebebi belgili. Taǵy da ókinishti bir jaıt, áli kúnge deıin sondaı bir kitapty oqymappyn. «Qııamet-qaıym ǵasyry» proza emes. Bul – fılosofııalyq tolǵaý. Tutastaı ımanı taqyrypqa arnalǵan dúnıe.
– Keńestik bılik bizdi dinnen bezdirse, qazir dinimizdi bólshekteý úderisi júrip jattyr. Tutas musylmandy jikke, aǵymǵa bólý qaýipti emes pe?
– Kelisemin. Islam dini – Jaratýshy tarapynan eń sońǵy din. Sondyqtan onyń pármeni óte kúshti. Búkil álem musylmanshylyqqa den qoıdy. Hantıngtonnyń joramaly boıynsha, jıyrmasynshy ǵasyrda eń kóp dindi ustanatyndar musylmandar bolady delingen. Eýropadaǵy hrıstıandyqtan keıingi ekinshi dinge aınaldy. Eýropalyqtar lek-legimen kirip jatyr. Londonnyń bas meshitinde ımammen sóılesken edim. Arab elinen kelgen eken, sol ımamnyń aıtqany: «Bizge juma kúni kelseńiz, meshitke keletin jamaǵattyń negizinen aǵylshyn ekenine kózińiz jetedi. Biz ýaǵyzdy aǵylshyn tilinde aıtamyz».
Onyń sebebi, shirkeýler jabylǵan, musylmandar olardy satyp alyp, meshitke aınaldyrǵan. Osyndaı úderistiń ekpininen, jas dinniń qarqynynan qoryqqan Batys ıslam dinin álsiretý, jik-jikke bólý saıasatyn júzege asyra bastaǵaly eki ǵasyrdan asty. Bul úderis XVIII-XIX ǵasyrlarda qarqyndy júrdi. Islam dinin ekige, úshke, beske bólý áreketi aldyńǵy ǵasyrdan beri tolastaǵan emes. Áńgime tek Batystyń tegeýrininde emes, bizdiń ózimizdiń saýat-
syzdyǵymyzda da bolyp otyr.
Islamnyń úlken jaýy – saýatsyzdyq. Álemdegi dástúrli dinderdiń arasynda eshqandaı qaıshylyq joq, muny Quran da rastaıdy. Jalpy, qandaı qıyn-qystaý kezeńde de qazaqtyń júreginen Jaratqan kóshken emes. Osyny esten shyǵarmaǵan jón.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
