Negizinde, is-shara týraly habarlandyrý shilde aıynyń sońynda Almaty oblysy, Jambyl aýdany ákimdiginiń saıtynda jarııalanǵan jáne talqylaýǵa sol aýdannyń turǵyndary ǵana shaqyrylǵan. Osyǵan qaramastan, talqylaýǵa basqa aımaqtardan kelgen jergilikti belsendiler men jýrnalıster áldeqaıda kóp boldy. Jergilikti turǵyndar men belsendiler arasyndaǵy pikirtalas jıyn bastalmastan buryn qyzyp ketti.
Alǵashqy top AES qurylysyn qoldap, aımaqtyń damýyna serpin berip, elektr qýatynyń tapshylyǵyn sheshedi dep sense, ár óńirden kelgen belsendiler Balqash kóliniń ekologııasyna qaýip tónedi degen qorqynyshyn alǵa tartty. Balqash pen AES jaıly bizde birazdan beri aıtylyp keledi. Osy salanyń mamandary keshelekti oılaý kerek ekenin, ekologııaǵa, halyqtyń densaýlyǵyna keri áserin tıgizbeıtinin aıtady. Elektr energııasy jetispeıtindikten, bul másele jyldan jylǵa ýshyǵyp barady.
Osy jıynǵa qatysqan «Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkın AES jobasy keshe-búgin emes, 1996 jyldardan beri qarastyrylyp kele jatqanyn, qarjy tapshylyǵynan talqylaý toqtap qalǵanyn aıtty. Odan beride kórshimiz О́zbekstan 2018 jyldyń qyrkúıeginde Reseımen atom elektr stansasyn salý týraly kelisimge qol qoıyp, Qazaqstan shekarasyna jaqyn ornalasqan Jızaq oblysyndaǵy Tuzqan kólinde atom elektr stansasyn salýdy josparlap otyr. Biraq keıin stansa qurylysyn bastaý 2022 jylǵa shegerilgeni belgili boldy. Qazir «Atomstroıeksport» reseılik kompanııasy О́zbekstanda AES salý úshin ınjenerlik jumystyń ekinshi kezeńin júrgizip jatyr.
«Ekinshi joba Aqtaýda boldy, biraq ol kezde de Úkimet túpkilikti sheshim qabyldaǵan joq. Bizde ázirge bazalyq jylý generasııasy kómirge táýeldi. Ony atomnyń múmkindigimen aýystyrý kerek. Bul energetıkalyq qaýipsizdik pen energetıkalyq táýelsizdikti qamtamasyz etedi, óıtkeni bizde ýran kóp, ótken jyly biz Qytaı naryǵy úshin fransýz tehnologııasy boıynsha ıadrolyq otyn shyǵara bastadyq», dedi T.Jantıkın.
Ol AES ornalastyrýǵa úmitker on aımaqtyń ishinen Úlken aýylynyń tańdalǵanyn aıtty. «Bizden osy aımaqty ne úshin tańdaǵanymyzdy, munyń aımaqqa ne beretinin túsindirýimiz kerek. Bul jergilikti turǵyndarǵa qandaı artyqshylyqtar men jeńildikter beriletinin túsiný úshin kerek», deıdi ol.
Sondaı-aq T.Jantıkın AES-tiń Balqash kóline tıgizýi múmkin áseri týraly, bul jóninde Sý sharýashylyǵy komıtetinen málimet suralǵanyn aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, jyl saıyn kól betinen 18 mlrd tekshe metr sý býlanyp, stansaǵa jylyna 63 mln tekshe metr jumsalatyny belgili boldy. Bul kóldiń tabıǵı býlaný kóleminiń 0,3 paıyzy ǵana eken. Demek Balqashqa qaýip tónedi dep qaýiptenýge sebep joq. Sondaı-aq ıadrolyq qaldyqtardy kádege jaratý tehnologııalary AES qurylysynyń qunyna engizilmek. AES-tiń kúrdeli shyǵyndary joǵary, biraq onyń qyzmet etý merzimin 80, tipti 100 jylǵa deıin uzartýǵa múmkindik bar.
О́z kezeginde sóz alǵan Jambyl aýdanynyń ákimi Nurlan Ertas aýyldaǵy árbir jıyn AES-ti talqylaýdan bastalatynyn aıtty. Ákimniń aıtýyna qaraǵanda, keıingi kezde bul jobany qoldaıtyndardyń qatary kóbeıip, siresken muz jibı bastaǵandaı kóńil-kúı qalyptasyp keledi.
Energetıka mınıstrligi Atom energetıkasy jáne ónerkásip departamenti dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Múrsalova mınıstrlik tek sońǵy býyn reaktorlaryna basymdyq berip otyrǵanyn, onyń tehnologııasynda Fýkýsımada bolǵan apattardyń qatelikteri eskerilgenin aıtty. Taratyp aıtqanda, apatty jaǵdaıda reaktordy óshirip, ony sýmen toltyratyn passıvti qaýipsizdik júıesi bar. Sonymen qatar reaktorlar radıoaktıvti zattardyń syrtqa shyǵýyna jol bermeıtin qorǵanys qabyqshasymen jabdyqtalypty.
Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, elde energııa óndiretin 133 nysan jumys istep tur, onyń ishinde 48 jel elektr stansasy men 47 kún elektr stansasy bar. Bul qatar aldaǵy ýaqytta da kóbeıe beredi. Biraq jańartylatyn kózderden alynatyn energııa turaqty emes, bul kún raıy jaǵdaıyna baılanysty. Jel bolmasa, energııa joq. Kún bolmasa, energııa joq. Al bizge turaqty energııa qajet. G.Múrsalovanyń aıtýynsha, qazirgi qoǵamdyq tyńdaýlar bolashaq atom elektr stansasy alańyn jergilikti turǵyndarmen talqylaýdy qamtıdy. Ol búginge deıin resmı organdar tarapynan eshqandaı jobalyq qujat jarııalanbaǵanyn, ıaǵnı bul qoǵamdyq tyńdaýlar jarııa emes ekenin rastady. Qoǵamdyq tyńdaýlar Ekologııalyq kodekspen retteledi jáne oǵan Ekologııa mınıstrliginiń qurylymdary qatysady.
Energetıka mınıstrligi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev óz sózinde eń alǵashqy qysymdy sý energetıkalyq reaktory 1957 jyly AQSh-ta iske qosylǵanyn atap ótti. Sarapshynyń aıtýynsha, onyń jumys istegen barlyq kezeńinde shyǵaryndylardy aıtpaǵanda, artyqshylyqtar bolǵan joq. Bul eń senimdi atom elektr stansalarynyń biri bolyp sanalady, Qazaqstannyń osy nusqany tańdaýy da sondyqtan.
«Osydan 56 jyl buryn Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda ǵylymı qysymdy sý reaktory iske qosyldy. Osy jyldar ishinde elimiz energııa óndirýdi úırendi. Mysaly, biz radıofarmasevtıkalyq preparattardy shyǵaramyz. Onkologııalyq naýqastardy dıagnostıkalaý úshin kerek», dedi S.Sahıev.
Munan soń aýyldaǵy AES qurylysyna qatysty Úlken aýylynyń jurtshylyǵy da pikirin bildirdi. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, qurylys elektr qýatyna qatysty máselelerdi sheship qana qoımaı, turǵyndardy jańa jumys oryndarymen qamtamasyz etedi. «Úlkende turyp jatqanyma 40 jyldan asty. Atom elektr stansasynyń salynýyn kútip júrmin. Bul bizge kerek, elimizdiń bolashaǵy úshin kerek», deıdi aýyl turǵyny Rahıma Qaıyrbekova.
Onyń aıtýynsha, AES jobasyna qatysty qaýip 1950 jyldarda, teledıdarlardan týatyn radıasııalyq qaýipter týraly ápsanalarǵa uqsap barady. «Sol jyldary teledıdardy mataǵa oranyp otyryp, kóretinder kóp bolypty. Odan beri tehnologııa ózgerdi, sonymen birge oǵan qatysty qaýip te kelmeske ketti. Qazir kúndelikti turmysymyzdy mıkro tolqyndy pesh pen uıaly telefonsyz elestete almaımyz. Menińshe, AES jobasyna qatysty jaǵymsyz pikirler de soǵan uqsaıdy», deıdi ol.
Belgili qoǵam qaıratkeri Mels Eleýsizov Úlken aýylynyń turǵyndarynyń jumyssyzdyq pen senimsizdikke baılanysty muńyn jaqsy túsinetinin aıtty. Onyń aıtýynsha, eger memleket aýyl turǵyndaryna qamqorlyq jasasa, AES jobasymen qatar Balqashtyń da jaǵdaıyn oılaný kerek. Qazaqstanda 44 muzdaq erı bastady. Balqash pen Ileniń jaǵdaıyn bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy», deıdi ekolog.
Qazaqstannyń Azamattyq alıansynyń prezıdenti Baný Nurǵazıeva osyndaı tyńdaýlardy elimizdiń basqa aımaqtarynda, atap aıtqanda, Taldyqorǵan, Almaty, Balqash qalalarynda ótkizýdi usyndy. Onyń pikirinshe, bul qoǵammen ashyq dıalogti qamtamasyz etedi, barlyq múddeli taraptardyń pikiri men múddesin eskeredi.
Uzaq talas-tartystan eki jaq bitimge kele almady. Syrttan kelgen belsendiler jobaǵa qarsy bolsa, aýyl turǵyndary Úlkende AES salýdy qoldady. Jıyn arasynda biz sózge tartqan aýyl turǵyndary qarsy bolyp júrgen top ókilderi Úlkende turmaıtynyn, olardyń qaı jaqtan kelgenin de bilmeıtinin aıtty. Endi qoǵamdyq talqylaý qorytyndysy boıynsha Almaty oblysynyń máslıhaty sheshim qabyldap, keıin bul máseleni Úkimet qaraıdy.
Aıta keteıik, buǵan deıin Energetıka mınıstrligi óz aýmaǵynda AES salý máselesine jergilikti halyqtyń kózqarasyn anyqtaý maqsatynda qoǵamdyq talqylaýlar ótip jatqanyn túsindirdi. Al qoǵamdyq tyńdaýlar, óz kezeginde, jobanyń ekologııalyq saraptamasy kezeńderi boıynsha keıinirek, jobalyq qujattama ázirlengennen keıin ótkiziledi. 2021 jyldyń qyrkúıeginde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna joldaýynda elektr energııasynyń tapshylyǵy eldi kómir óndirý men jańartylatyn energııa kózderinen basqa, negizgi senimdi generasııa kózderi týraly oılanýǵa májbúr etetinin aıtty.
2023 jyldyń aqpanynda Almaty oblysynyń Úlken aýylynda AES qurylysyna qatysty alǵashqy qoǵamdyq tyńdaýlar ótti. 2023 jyldyń sáýirinde Memleket basshysy MAGATE bas dırektorymen atom elektr stansasynyń qurylysyn bólek talqylady.
Osy jyldyń maýsym aıynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev qurylysqa áleýetti qatysýshylar áli de qarastyrylyp jatqanyn jáne túpkilikti sheshim qabyldanbaǵanyn aıtty
Esterińizge sala keteıik, ıadrolyq tehnologııalardyń áleýetti jetkizýshileriniń qysqasha tizimine mynalar kiredi: HPR-1000 reaktory bar qytaılyq CNNC kompanııasy; APR-1400 reaktory bar koreıalyq KHNP; VVER-1200 jáne VVER-1000 reaktorlary bar reseılik Rosatom; EPR-1200 reaktory bar fransýzdyq EDF.
ALMATY
