Infografıkany jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna jylaımyn» demekshi, tól mektebi turǵanda ózge bilim oshaǵyna balasyn súıretken ata-ananyń basyna ne kún týdy degen oı maza bermeı, bilim salasynyń basshylarymen, ata-analarmen, ustazdarmen, sondaı-aq qoǵam belsendilerimen áńgimelesip kórdik. Áýeli buǵan deıin Qostanaıdaǵy birneshe qazaq mektebin basqarǵan, ult mektebiniń jaǵdaıyn óte jaqsy biletin tájirıbeli maman, búginde oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary bolyp otyrǵan Danagúl Súıindikovamen tildestik.
– Qostanaı oblysy Reseımen shektesip jatyr. Eń uzyn shekaranyń biri bizdiń óńirde. Sondyqtan bul shekaraǵa jaqyn jatqan Qarabalyq, Fedorov sııaqty aýdandarǵa úlken áser etedi. Biz áli kúnge deıin keńestik kezeńde qalyptasqan saıasattyń zardabyn shegip otyrmyz. О́ıtkeni ózge tilge baýyr basqan ata-analar qara basynyń qamyn kúıttep, balalarynyń bolashaǵyna beıjaı qaraıdy, olardyń ana tilin úırenýine asa mán bermeıdi. О́zim barǵan jerimde, tipti aǵaıyn-týystyń ortasynda da únemi «balany qazaq mektebine berińder» dep aıtamyn. Biraq keshe ǵana basyn ızep, sózińdi maquldap otyrǵan keıbir aǵaıyn jeme-jemge kelgende balasyn orys mektebine jetektep bara jatady. Qazaq mektebiniń nasıhaty kem bolyp jatqan joq. Negizgi másele ata-analarǵa tirelip tur. №24 mektepte dırektor bolyp jumys istep júrgende birinshi synypqa balasyn ákelgen orystildi ata-analardy kabınetime jeke shaqyryp alyp: «Siz jaradyńyz! Endi qoryqpańyz. Orys mektebine kez kelgen ýaqytta aýysyp kete alasyzdar. Kómektesemiz, bizdiń muǵalimder balańyzdy bir jyldyń ishinde qazaqsha sóıletip shyǵarady, oǵan kúmánińiz bolmasyn. Eń bastysy, balanyń bolashaǵy úshin óte mańyzdy ári durys qadam jasadyńyz», dep jyly shyraımen shyǵaryp salatynmyn. Tildik ortasy bólek ata-ana úshin mundaı áńgime óte qajet, – deıdi Danagúl Súıindikova.
Iá, batpandap kirgen dert mysqaldap shyǵady. Bul máselede óz tilin umytyp, ózge tildi erttep mingen ata-analarmen úgit-nasıhat, túsindirý jumystaryn júrgizip, olardyń sanasyna sáýle túsetindeı sańylaý izdeý mańyzdy. О́ńirde byltyrdan beri qazaq synybyn, qazaq mektebin nasıhattaýshy belsendi top jumys júrgizip jatyr. Sol toptyń ishinde júrgen «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Zańǵar Sanaıdyń aıtýynsha, bul baǵytta kóp jumys atqarylǵanymen, nátıje mardymsyz.
– «Qazaq tili» qoǵamynyń «Qazaq mektebi» degen jobasy aıasynda byltyr aralas mektepterdi araladyq. Bıyl solaı jasadyq. Máselen, «Iýbıleınyı» shaǵyn aýdanyndaǵy Abaı mektebinde byltyr qazaq synyptarynan orys synyptary kóp edi. Bıyl qazaq synyptarynda uzartylǵan toptar ashylyp, nátıjesinde, birinshi synypqa qabyldanǵan 6 synyptyń úsheýi qazaq tilinde bilim alatyn bolyp otyr. «Áýejaı» shaǵyn aýdanyndaǵy aralas mektepke de baryp turamyn. Ol mektepte de sál ilgerileý bar. Degenmen, kóp ata-ananyń balasyn qazaqsha oqytýǵa áli nıeti joq. Munyń eń basty sebebi – ata-ana orystildi, sondyqtan balaǵa úı tapsyrmasyn túsindire almaı qınalamyn dep qorqady. Osylaısha, óz qara basyn oılap, balanyń keleshegine balta shaýyp otyr. Bul másele jylda aıtylady, biraq kúrmeýin tarqatý qıyn bolyp tur, – deıdi Zańǵar Sanaı.
Orystildi ata-ananyń balany qazaq mektebine berýine kederginiń biri – «balanyń oqýyna kómektese almaı qalamyn» degen qorqynysh. Bul kóp jaǵdaıda qorqynysh emes, enjarlyq, nemkettilik bolýy múmkin. Álbette, olardy jazǵyryp, sógý ońaı. Al janashyrlyq tanytyp, kómektesý – adamgershiliktiń, baýyrmaldyqtyń úlkeni. Toqsanynshy jyldary asa qadirli bir aqsaqal «Tyń ıgerý kezinde jaılaýymyz jyrtyldy. Táýbe, ańsaǵan táýelsizdigimizdi aldyq. Endi, mine, ózgeniń de, ózimizdiń de kókiregimizdi jyrtyp, oıanatyn kezeńde turmyz», degen edi. Dál osy qalpymyzben otyra bersek, sol oıanatyn kezeńdi ótkizip alamyz ba degen qorqynysh bar.
Balanyń qadamyn qazaq mektebine bastyrmaı otyrǵan ekinshi kedergi bar. Ata-analardyń birazy «Qazaq mektebinde bilim sapasy nashar» degen taptaýryn túsiniktiń shyrmaýynan shyǵa almaı qalǵan. Mysaly, byltyr Qostanaıdaǵy fızıka-matematıkalyq lıseıde eki qazaq synyby ashyldy. Biraq mektep basshylary sol eki synypqa oqıtyn bala tappaı, ázer degende bireýin ǵana toltyrdy. Jyl boıy jarnama jasap, qaqsady. Alaıda oǵan ynta tanytqan qazaq az boldy.
– Keıingi 7-8 jyldyń ishinde qazaq mektepteri bilim sapasy men oqýshylardyń úlgerimi jaǵynan ózgetildi mekteptermen teńesti, tipti keıbir tustarda basyp ozdy. Qazaq mektepteri keıde oblystyq deńgeıden de joǵary kórsetkishterge qol jetkizip júr. О́ıtkeni qazaq mektepterinde orys mektepterimen salystyrǵanda, bala sany áldeqaıda az. Sondyqtan balanyń sapaly bilim alýyna múkindik mol. Muǵalimderdiń biliktiligi de eshkimnen kem emes. Qazaq mektepterindegi kadr máselesi sheshilgen. Grant ıegerleriniń sanyna, biryńǵaı ulttyq testileý nátıjeleri men olımpıada jeńimpazdaryna qarasaq ta, qazaq mektepteriniń deńgeıi joǵary. Sondyqtan ulttyq mekteptegi bilim sapasy tómen deıtin ata-analar qazirgi jaǵdaıdy bilmeıdi. Osydan otyz jyl burynǵy eski túsinikten aryla almaı qalǵan, – deıdi D.Súıindikova.
Onyń aıtýynsha, qazirgi qazaq mektepteriniń jaǵdaıy óte jaqsy. Kúrdeli jóndeýden eń aldymen solar ótip jatyr. Qazaq tilinde bilim alatyn shákirtterdi kóbeıtý maqsatynda qosymsha jaǵdaılar da jasalǵan. Mysaly, bıyl jergilikti ákimdikter tarapynan uzartylǵan toptarǵa qosymsha qarajat bólinedi. Ol eń aldymen qazaq tilinde bilim alatyn bastaýysh synyptarǵa beriledi. Bul oqýshylardyń tildik ortasyn qalyptastyrýǵa, sabaqqa yjdaǵatpen qaraýyna, aptasyna bes kún úı tapsyrmasyn ata-ananyń kómeginsiz oryndaýyna, muǵalimnen qosymsha keńes alýǵa, túsinbegenin surap-bilýge múmkindik beredi. Sonymen qatar oblysta qazaq synyptaryn kóbeıtýdiń arnaıy jol kartasy jasalǵan.
Oblystyq telearnanyń tilshisi Aıdana Papanınanyń kishkentaıy Aılın aldaǵy qarashada altyǵa tolady. Jasy sál jetpeı tursa da, bıyl qazaq mektebine daıarlyq synybyna berip jatyr.
– Enem de, joldasym da oryssha sóıleıdi, men de orysshaǵa kóshtim. Balamnyń da tili oryssha shyqty. Soǵan qaramastan, táýekel etip qazaq synybyna berip otyrmyn. Zamandas-qurbylarymnyń kóbi balalaryn orys mektebine apardy. О́ıtkeni ózderi til bilmeıdi, sondyqtan balaǵa kómektese almaımyz, úlken qıyndyqqa tap bolamyz dep qorqady. Balam birinshi, ekinshi synypty aıaqtaǵansha kómektesip júretin sııaqtymyn. О́ıtkeni qazir múlde til bilmeıdi. Ulttyq balabaqshaǵa bardy, shaǵyn taqpaqtar jattady, qazaq ánderin unatady, jady jaqsy, sondyqtan ári qaraı ózi alyp ketedi dep oılaımyn, – deıdi Aıdana.
Qazaq otbasyna kelin bolyp otyrǵan Ánıla esimdi bashqurt kelinshek qazaq tilin Qostanaıǵa kelgen soń úırenipti. «Kezinde balalarymdy orys mektebine berdim. О́ıtkeni ol kezde qazaq tilin bilmeıtin edim. Ekeýi de ozat oqydy. Biraq ulym mektepti támamdaıtyn jyly «Meni nege qazaq mektebine bermedińiz» dep renjidi. Balam qazir ájeptáýir til biledi. Jumysynda qazaqsha sóıleıdi. Qazir qurbylarymnyń kóbi balalaryn orys synyptaryna berip jatyr. О́ıtkeni kúndelikti turmysta ózderi de, balalary da negizinen orys tilinde sóılesedi. Qalaı desek te, kóbi balany qazaq synybyna berýge áli daıyn emes. Birinshiden, ata-ananyń ózi orys tildi bolǵandyqtan, oǵan balasynyń sol tilde bilim alǵany yńǵaıly. Ekinshiden, qazaq synybyna barǵan balaǵa repetıtor jaldaý kerek bolady, oǵan eshkim óz qaltasynan basy artyq qarjy shyǵarǵysy kelmeıdi. Úshinshiden, kóbi balam kúni boıy sabaqtan bosamaı, júıkesine júk túsedi dep qorqady. Tanystarymnyń balalary qarapaıym zattardyń ózi ana tilinde qalaı atalatynyn bilmeıdi», deıdi Ánıla.
Memlekettik tildi damytý degen másele kópten beri kún tártibinen túspeı keledi. Bizdińshe, memlekettik til damytýdy qajet etpeıdi. Ol onsyz da damyǵan til. Onyń ornyna balabaqshalar men bilim mekemelerine arnap memlekettik tildi qoldaý baǵdarlamasyn jasaý qajet. Ata-ana ulttyq mektepke barǵan balaǵa memleket tarapynan erekshe qoldaý bolatynyn osy baǵdarlama arqyly kórip-bilýi kerek. Balabaqshada tárbıemen qatar til úıretý sabaqtary myqtap qolǵa alynsa quba-qup. Qazaq mektepteri men aralas mektepterdegi qazaq synyptaryna da aǵylshyn tili, fızıka, matematıka sekildi pánderge basymdyq beretin erekshe baǵdarlama qajet-aq. Sonymen qatar joǵary oqý ornyna bilim granttary bólingende eń aldymen qazaqsha saırap turǵan balanyń bási bıik turýy shart.
Eń bastysy, qazaq mektepteri men synyptarynyń bedelin arttyrý qajet. Kadr máselesi men oqytý ádistemesiniń de qaıta pysyqtalǵany jón. Áıtpese, búginde keıbir aralas mektepterdi memlekettik tildi bilmeıtin dırektorlar basqaryp otyr. Basshy qaı tilde sóılese, ujym da sol yńǵaıǵa jyǵylatyny eskerilýi qajet. Mysaly, Meńdiqara aýdanynyń Teńiz aýylyndaǵy aralas mekteptiń dırektory memlekettik tilden maqurym. Mundaı bilim oshaqtaryn memlekettik tildi biletin dırektorlar basqarǵany abzal.
Odan keıingi másele, aralas mektepterdegi orys synyptaryn shekteý kerek. Mysaly, Qostanaıdaǵy «Iýbıleınyı», «Áýejaı» shaǵyn aýdandary turǵyndarynyń 80 paıyzy – qazaqtar. Biraq osy eki shaǵyn aýdandaǵy aralas mektepterdegi qazaq synybynan orys synyptary birneshe ese kóp. Sondyqtan mektep basshysy balasyn orys synybyna ákelgen ata-anaǵa «bizde oryn joq, qazaq synybynda oryn bar. Al balany orys synybyna bergilerińiz kelse, bálenbaı mektepte oryn bar, soǵan aparyńyzdar» dep, álgi ata-ananyń baryp-kelýine qolaısyz, qalanyń ekinshi shetindegi shalǵaı mektepti nusqaǵany durys. Nátıjesinde, ata-ana balasyn úıiniń janyndaǵy qazaq synybyna berýge májbúr bolady. Alaıda oblystyq bilim basqarmasynyń mamandary mundaı amaldyń ata-ana tańdaýy men adam quqyn shekteýge ákeletinin aıtyp otyr. Sóıte tura, Qostanaıdyń irgesindegi Drýjba aýylynda qazaq mektebi bolmaǵandyqtan, balasyn amalsyz orys mektebinde oqytyp jatqan turǵyndar bar.
Qostanaı oblysy
