Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Ata Zań – ýaqyt talabyna saı
Elvıra ÁZIMOVA:
– Jańarǵan Konstıtýsııa qoǵam men memleketti odan ári jańǵyrtý úshin qajetti quqyqtyq negizderdi qalady. Munyń qatarynda saıası ózgerister, memlekettiń áleýmettik jaýapkershiligin jáne quqyq qorǵaý tetikterin arttyrý baǵyttary bar. Sonyń ishinde, Memleket basshysynyń uıytqy bolýymen jasalyp jatqan keń kólemdi reformalardyń basty baǵyty – Prezıdent ókilettiligin qysqartyp, Parlamenttiń rólin arttyrý jáne sheshim qabyldaý úrdisterine azamattardyń qatysýyn qamtamasyz etý. Endi aýyl ákimderi tikeleı daýys berý arqyly saılanady, al saıası partııalardyń Májiliske ótý mejesi 5%-ǵa deıin qysqaryp, úmitkerlerge bir mandatty okrýgter boıynsha saılaýǵa túsýge múmkindik berildi. Bul bizdiń elimiz úshin máni orasan zor oqıǵa. О́ıtkeni qazirgi kúni azamattar senimnen shyqqan depýtattardyń mandatyn qaıtaryp alýǵa quqyly.
Saıası partııalardy tirkeý prosedýrasy jeńildetilip, demokratııalyq úderisterge túrli daýystardyń keńinen qatysýyna múmkindik berilip otyr. О́z-ózin usyný múmkindiginiń engizilýi áleýetti saıası jetekshilerdiń kóbeıýine yqpal etip, ınklıýzıvti jáne alýan túrli saıası ortanyń qalyptasýyna sebepshi boldy. Munyń bári Ata Zańymyzdyń kemeldengendiginiń belgisi.
Evgenıı BOLGERT:
– Konstıtýsııa – memleket júıesin, onyń saıası júıesin qurý úshin eń basty irgetasymyz. Qoǵamdaǵy, kúndelikti tirshiligimiz ben ómirimizdegi eń mańyzdy qarym-qatynastardy retteıtin qural. Álemniń kóptegen elinde bizdiń túsiniktegi Konstıtýsııa, ıaǵnı memlekettiń barlyq salasyn qamtıtyn ortaq basty zań joq. Ata Zańymyz qazirgi tańda óz zamanyna saı jetilgen qujat bolyp sanalady. О́zim Senattaǵy Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń múshesi bolǵandyqtan, búginde kásibı qyzmetimizdiń basym bóligi ótken jyly referendým arqyly engizilgen ózgeristerdi iske asyrýmen baılanysty bolyp otyr. Bul konstıtýsııalyq ózgerister saılaý júıesi, bıliktegi joǵarǵy basqarýshy organdardyń mártebesi sekildi mańyzdy salalardy qamtıdy. Sondyqtan olardyń júzege asýy Ata Zańymyzdyń ómirsheńdigine tikeleı baılanysty.
Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdiń quqyq salasy úshin de mańyzy óte zor. О́ıtkeni sot júıesi, sottardyń mártebesi qaıta qaralyp, zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý týraly zań qabyldandy. Ol óz kezeginde «Prokýratýra týraly» konstıtýsııalyq zańǵa da ózgerister engizýge májbúr etti. Konstıtýsııalyq sot quryldy. Mine, qoǵamnyń qaıta túlep, zaman kóshine ilesýine túrtki bolǵan Ata Zańymyzdyń 28 jyldyq mejesine kelip qaldyq. Jalpy aıta keteıin, aldaǵy ýaqytta sarapshylardyń basyn qosa otyryp, atalǵan ózgerister boıynsha neni júzege asyra aldyq, alda ne kútip tur degen máseleni áli de talqylaýymyz kerek.
Marat BÁShIMOV:
– Men Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń sózin qostap, bir mandattyq okrýg boıynsha saılaný tetiginiń paıda bolýyn elimizdiń saıası turǵyda damýdyń kelesi satysyna ótkendigi dep aıtar edim. Buryn Parlamentte partııa júıesi ǵana bolatyn. Biraq Konstıtýsııada jazylǵandaı, ár azamat partııa qatarynda bolmasa da, óz-ózin usynýǵa quqyǵy bar. Bir mandatpen saılanǵan azamattardyń Parlamentke enip, depýtattar qatarynyń 30 paıyzyn qurap otyrǵany – úlken jetistik. Olar bir jyldan keıin halyqtyń aldynda óziniń atqarǵan eńbegi boıynsha jaýap berýi kerek. Qoǵam aldynda laıyqty jolmen depýtat bolǵandyǵyn dáleldeý úshin olar qazirgi kúni depýtattyq saýaldar joldap, máseleler kóterip, ózderin jan-jaqty kórsetip jatyr. Iаǵnı atqaryp jatqan jumystary bar. Qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin seziný jaqsy nátıje emes pe? Al partııalarǵa kelsek, Parlamentke 6 partııanyń ótkeni demokratııalyq qaǵıdattar oryndalyp jatqanyn kórsetse kerek.
Dala zańdarymen úndesken qujat
Tilegen SADYQOV:
– Osydan 28 jyl buryn, ıaǵnı 1995 jyldyń 30 tamyzynda respýblıkalyq referendým nátıjesinde el Konstıtýsııasy qabyldandy. Sodan beri Negizgi zań elimizde azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna, quqyqtyq júıeniń ornyǵýyna yqpal etetin, sondaı-aq basqarý bıliginiń qurylymy men ulttyq zańnamalardyń damýyn, túrli qoǵamdyq ınstıtýttardyń jolǵa qoıylýyn qamtamasyz etetin qundy qujat retinde qyzmet atqaryp keldi. Tarıhtan belgili, memleketimizdiń qalyptasý jolynda Ata Zańymyz birneshe ret qabyldanyp, qoǵam talqysynan ótkeni málim. Jalpy, Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damý úderisin birneshe tarıhı kezeńge bólýge bolady. Olardyń árqaısysy konstıtýsııalyq quqyqtyń belgili bir qaınar kózderiniń damý ýaqytyna saı keledi.
Ulan-ǵaıyr dalada ústemdik qurǵan saq, ǵun taıpalarynyń ózderine tán júıeli áskerı tártibi, taza adamgershilik jolyna qurylǵan zańdary bolǵany tarıhtan málim. Berisin aıtqanda, irgesi HV-ǵasyrda qalanǵan Qazaq handyǵy tusyndaǵy «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», áz-Táýkeniń «Jeti jarǵysy», bertindegi «Abylaı joly» atanyp ketken dala zańdarynyń jınaǵy qatań áskerı reforma, ujymdyq jaýapkershilik, amanat pen antqa adaldyq, opasyzdyq jáne qııanattan saq bolý, buıryqqa baǵyný jáne ony múltiksiz oryndaý sekildi qundylyqtarǵa negizdelgen. Qazaq handyǵy da osy júıe negizinde qurylyp, damydy.
Jańa tarıhymyzda elimizdiń alǵashqy Konstıtýsııasy 1926 jyly negizi qalanyp, keıin 1937, 1978 jyldary qaıta qabyldandy. Táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Ata Zańy 1993 jyly ómirge kelgeni málim. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń 1993 jylǵy qujattan aıyrmashylyǵy – jańa Ata Zańymyzǵa alǵash ret azamattyń quqyǵyna qatysty ǵana emes, adam dúnıege kelgen sátten bastap odan ajyramas quqyqtaryna da qatysty normalar engizilgen. Munyń bári de ýaqyttyń suranysy men zamannyń aǵymyna, eldiń alǵa qaraı qaryshtap damýyna, halyqtyń ál-aýqaty men turmys-tirshiliginiń ońalýyna memleket tarapynan berilgen kepildik retinde qabyldanǵany haq. Bul qundylyqtar joǵaryda atalyp ótken qazaqtyń dala zańdarymen úndesip jatyr.
Evgenıı BOLGERT:
– Ras, el Konstıtýsııasynyń tarıhy tereńde jatyr. Ýaqyt ótip, dúnıe damyǵan saıyn qandaı qujat ta ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi qajet etetini sózsiz. Osy turǵyda keıbir adamdar qazirgi Konstıtýsııamyzǵa 6 ret ózgeris engizilgenin aıtyp, sony syn sadaǵyna alýǵa asyǵyp turady. Biraq biz sol ózgeristerdiń sanyna emes, onyń mazmunyna, memleketimizge qandaı artyqshylyqtardy alyp kelip jatqanyna nazar aýdarǵanymyz durys. Men sizderge Úndistannyń Konstıtýsııasyn mysalǵa keltirgim keledi. Ol álemdegi eń kólemdi quqyqtyq qujat bolyp sanalady jáne qabyldanǵaly beri oǵan 100-den asa ózgertý men tolyqtyrý engizilgen. Eger ýaqyt sony talap etip tursa, el úshin qandaı da bir paıda bolsa, ózgeris engizip, Konstıtýsııany zaman kóshine saı damytyp otyrý – qalypty qubylys.
Konstıtýsııalyq sot – keleli organ
Marat BÁShIMOV:
– Qazir halyq úlken ózgeristerdi kútip otyr. О́tken jylǵy konstıtýsııalyq reformalar nátıjesinde qoǵam úshin qandaı paıdaly jańalyqtar bolady, qandaı nátıjeli zańdar qabyldanady degen saýal árkimniń kókeıinde júr. Men óz basym keıingi jyldary qolǵa alynǵan reformalardyń bári memleketimizge, qoǵamǵa, halyqqa, balalarymyzdyń bolashaǵyna paıdaly jaǵynan jumys isteıtinine senimmen qaraımyn. О́zim Parlamentte quqyq salasyna qatysty 15-ten asa usynys jasaǵan bolatynmyn. Sonyń biri – Konstıtýsııalyq sottyń keregi jaıynda. О́ıtkeni dúnıedegi damyǵan memleketterde adam quqyǵy jónindegi eń joǵarǵy ınstıtýt sol. Osy jemisti bastama iske asyp, jyl basynda Konstıtýsııalyq sot jumysyn bastap, quqyq qorǵaý salasyna óz úlesin qosyp jatyr.
Elvıra ÁZIMOVA:
– Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy – ótken jylǵy konstıtýsııalyq reforma nátıjeleriniń biri. Buǵan deıin 1992-1995 jyldary elimizde Konstıtýsııalyq sot jumys istegeni belgili. Qaıta oralǵan bul organnyń ereksheligi – bizge endigi ýaqytta memlekettik bılik sýbektilerimen qatar, árbir azamat júgine alady.
Elimizde bıliktiń úsh tarmaǵy bar ekeni belgili: zań shyǵarý, atqarýshy jáne sot. Al Konstıtýsııalyq sot osy tarmaqtardyń eshqaısysyna da jatpaıdy. Onyń qyzmeti memlekettik bılik júıesindegi tepe-teńdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Osy maqsatta zańdar men basqa da normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi tekseriledi.
Biz jumysymyzdy bıyl 1 qańtardan bastadyq. Sodan beri 7 aı ýaqyt belsendi rejimde ótti. Azamattar tarapynan 4 myńdaı aryz tústi. Degenmen olardyń basym bóligi Konstıtýsııalyq sottyń quziretine jatpaıtyn máselege qatysty bolǵandyqtan keri qaıtaryldy. Onyń ishinde sottyń úkimi men sheshimin ózgertý, áleýmettik máselelerdi sheshý sekildi ótinishter bar. Ol bizdiń qyzmetimizge qatysty bolmasa da, azamattarǵa zań turǵysynda jan-jaqty túsiniktemeler berildi.
Osy aralyqta sýdıalar azamattar tarapynan túsken aryzdardyń tórtten birin qarap úlgerip, 23 aryz boıynsha sheshim shyǵardy. Qazirgi kúni 40 is qaralý ústinde. Bul kórsetkishter Konstıtýsııalyq sottyń azamattar úshin ashyqtyǵy men qoljetimdiligin kórsetse kerek. Salystyrmaly túrde aıta ketsek, buǵan deıin Konstıtýsııalyq keńes 27 jyldyń ishinde 140 sheshim ǵana shyǵarǵan bolatyn. Onyń ústine oǵan jeke azamattar júgine almaıtyn edi.
Degenmen myna nárseni aıta ketý kerek, Konstıtýsııalyq sot azamattardan, uıymdardan, memlekettik organdardan, laýazymdy tulǵalardan táýelsiz mekeme, sondyqtan tek Konstıtýsııany jáne óziniń konstıtýsııalyq zańyn basshylyqqa alyp jumys isteıdi jáne qandaı jaǵdaıda da sottardyń jáne basqa da memlekettik organdardyń quzyretine kiretin máselelerge aralaspaıdy.
Zaıyrly eldiń ustanymy
Tilegen SADYQOV:
– Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1-tarmaǵynda kórsetilgendeı, búgingi saıasattyń basty baǵyty – memleketimizdiń eń qymbat qazynasy bolyp sanalatyn árbir adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtarynyń qundylyǵy týraly konstıtýsııalyq máseleniń dáıekti túrde iske asyp, zańdyq turǵyda qorǵalýy. Elimizde ornyqqan etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modeli qazirgi kúni álemdik deńgeıde moıyndaldy. Bul model barlyq elge úlgi bolyp, qazirgi ýaqytta tolyqtaı zerttelý ústinde. Etnosaralyq kelisimniń qaınar kózi Ata Zańda jatyr, sonymen qatar qabyldanǵan ártúrli zańdar men normatıvtik aktilermen rettelgen.
Búginde tolyqqandy damý jolyna túsken memleketimiz álemdik qaýymdastyqtyń beldi múshesine aınaldy. Memlekettiń qoǵamdyq-saıası ahýaly men qýatty ekonomıkalyq jaǵdaıynyń turaqty damýyna qazaqstandyq biregeılik pen birliktiń yqpaly zor. Konstıtýsııada etnostyq azshylyq quqyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq ólshemderge jaýap beretin qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq toleranttylyqtyń otandyq úlgisiniń quqyqtyq negizi qalandy. Osynyń negizinde, elimizdiń memlekettik ulttyq saıasaty qoǵamdyq kelisim konstıtýsııalyq qaǵıdasyna negizdele otyryp, jalpy adamzattyq tujyrymdarǵa sáıkes halyqtyń birtutastyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttaldy. Elimizde etnosaralyq tatýlyqtyń saltanat qurýy – memlekettiń negizin quraıtyn qazaq halqynyń saıası mádenıetiniń bıik deńgeıge kóterilgeniniń belgisi. Bile bilsek, toleranttylyq – úlken qundylyq!
Serik BERKAMALOV:
– О́zara tatýlyq, ultaralyq jáne dinaralyq kelisim jaıynda sóz qozǵalyp jatqanda men búgingi kúni qoǵamda, áleýmettik jelilerde keńinen talqylanyp, pikirtalas týdyryp júrgen másele jaıynda zańger retinde pikir bildirgendi jón kórip otyrmyn. Atap aıtqanda, mektepterde dinı rásimderdi ótkizýge jaǵdaı jasaýǵa, oqýshylarǵa belgili bir dinge jatatyndyǵyn kórsetetin kıim men atrıbýttar kııýge shaqyrýlar kúsheıe tústi. Konstıtýsııamyzdyń aıasynda, zań boıynsha osy máseleni qalaı sheshý kerek? Dinniń bilim berý júıesindegi orny týraly suraqqa jaýap Konstıtýsııamyzdyń birinshi babynda tur: «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary».
Buǵan qarap otyryp, biz bir jaǵynan eldiń basty qundylyǵy – adamnyń quqyqtary men bostandyǵy, sonyń ishinde ar-ojdan bostandyǵy ekenin, al qandaı da bir dindi ustaný nemese eshqandaı dindi ustanbaý osynyń ishine kiretinin túsinemiz. Ekinshi jaǵynan, elimiz zaıyrly memleket bolǵandyqtan, din – memleketten bólingen. Bul jerde eshqandaı qaıshylyq joq.
«Meniń balam mektepke hıdjabpen barady nemese múldem barmaıdy» deý – Konstıtýsııa talaptaryn tikeleı buzý. Zaıyrlyq talaptaryn bylaı qoıǵanda, tipti qaı dindi alsaq ta, kishkentaı balanyń dinı rásimderdi oryndaýy úshin belgili bir jasqa tolýy kerek. Mysaly, ıslamda namaz oqý, oraza ustaý, qajylyqqa barý, oramal taǵý sekildi amaldar balıǵat jasyna tolǵannan keıin ǵana mindet. О́ıtkeni dinniń ózi qudaıǵa qulshylyq etýi adamnyń aqyl-esi tolyqqannan keıin bolatyn amal ekenin kórsetip tur.
Rasynda, zaıyrlyq – dinniń de, memlekettiń de baıandylyǵy, damýy men jańǵyrýy úshin eń basty ustanym. Tek ony durys nasıhattap, elge durys jetkizý kerek. Sondyqtan zaıyrly el ekenin umytpaýymyz kerek.
Marat BÁShIMOV:
– Joǵaryda atalǵan barlyq másele Ata Zańymyzdyń aıasynda, búgingi júrgizilip jatqan saıası, quqyqtyq reformalar sheńberinde durys sheshimin tabady dep senemiz. Sózimniń sońynda qazirgi Parlamenttiń jumysy burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda jandanǵanyn aıtyp ótkim keledi. Bir komıtettiń óz ishinde de qyzý pikirtalas órbip jatady. Máselen, elge ıgiligin tıgizedi dep kútip otyrǵan jumystardyń biri – zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarýǵa qatysty zańnyń qabyldanýy. Ol jerde Eýropada keńinen qoldanylatyn azamattyq tárkileý ınstıtýty iske qosylyp otyr. Memleket seni «jemqorsyń» dep kinálamaıdy, tek qolyńdaǵy múlkińniń qaıdan kelgenin dálelde dep talap qoıady. Zańdy jolmen tapqan dúnıeń bolsa, dáleldep ber de ári qaraı tynysh ómir súre ber. Dáleldeı almadyń ba, onda jemqorlyqpen aınalysqan bolyp sanalasyń da, múlkińdi memleketke qaıtaryp berýge mindettisiń. Bul ádilettilikke óte saı. Osy baǵytta jaqynda úlken jumys bastalady. Qazir jemqorlardan qaıtarylǵan aqshalardy negizinen mektep qurylystaryna jumsap jatyrmyz. Endi aldaǵy ýaqytta olardy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn túzeýge arnasaq, halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge úlken septigin tıgizer edi. Ata Zańymyzdyń da eń basty muraty osy emes pe?
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
