Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Áýeli «Astanalyq» bazardyń mańynda uıymdastyrylyp jatqan mektep jármeńkesine arnaıy baryp, ondaǵy ahýalmen tanystyq. «Bazarǵa, qarap tursam, árkim barar, Izdegeni ne bolsa, sol tabylar» degendeı, bul bazardyń mańynda bári bar. Alaıda sharyqtaǵan baǵa baılaýǵa kónbeı turǵany kórinip-aq tur. Balalaryn aldaǵy oqý jylyna daıyndap jatqan bir-eki ata-anany áńgimege tartqan edik. Olardyń aıtýynsha, bıylǵy baǵa tipti arta túsken.
«Tórt balam bar. Ekeýi mektepte oqıdy. Búgin ulymdy mektepke daıyndaý úshin jármeńkege keldim. Kostıým-shalbaryna – 30 myń teńge, aıaqkıimine – 15 myń teńge, aq kóılegine 7 myń teńge shyqty. Bul – bir retki kıimi. Keńse taýarlary 40 myń teńge bolsa, sport kıimi taǵy bar. Jalpy, bir bala úshin shyǵyn 100 myń teńgeden asyp túsedi. Bul – únemdep jáne orta baǵada alǵandaǵy shama. Ekinshi qyzyma da osyndaı baǵa shyqty. Byltyrǵymen salystyrǵanda, árıne, óte qymbat. О́zim – úı sharýasyndaǵy áıelmin. Úıde joldasym ǵana jumys isteıdi. Bylaı eseptesek, buǵan joldasymnyń eki jalaqysy ketedi eken. Biz sekildi otbasy úshin, árıne, qaltamyzǵa birshama salmaq», deıdi kópbalaly ana Kámshat Maqatova.
100 myń teńgeni kóptegen otbasynyń otbasylyq bıýdjeti kótere almaıtynyn Ulttyq statıstıka bıýrosy usynǵan myna sıfrlar da dáleldeıdi.
16 jasqa deıingi balasy bar otbasylardyń 77,6%-y jan basyna shaqqanda, 100 myń teńgege deıin jumsaı alsa, aıyna 100 myńnan 150 myń teńgege deıin jumsaýǵa múmkindigi bar otbasylar úlesi nebári 15,8%-dy, 150 myńnan kóp jumsaı alatyndar úlesi 6,6%-dy kórsetip otyr.
Al bazar mańyndaǵy taǵy bir ata-ana bul alyp jatqan keńse taýarlary tek bir toqsanǵa ǵana jetetinin aıtady. Shamalap alǵanda, bir balanyń oqý quralyna 40 myń teńge ketedi. Áıtkenmen jármeńkedegi baǵa keıbir ata-ananyń kóńilinen shyqqan, zattardy sol jerden qoljetimdi baǵaǵa taýyp, qýanyp qaıtqan jandar da joq emes.
Biz budan keıin qala irgesindegi Qoıandy aýylyna kelip, jármeńkege qatysyp jatqan Jarqynbek Tálip degen satýshymen de sóılesip kórdik. Satýshynyń aıtysyna qaraǵanda, baǵa byltyrǵydan birshama ósken.
«Biz jyl saıyn, dál osy ýaqytta osynda jármeńkege shyǵamyz. Taýarlar Almatydan keledi. Mysaly, munda byltyrǵy taýarlar da bar. Bul eskirmeıdi. Bıylǵy qalǵan zattardy kelesi jyly da oqýshylardy mektepke daıarlaý kezinde satýǵa shyǵaramyz. Jármeńkedegi baǵa keıbir dúkenderden edáýir arzan bolatyny ras. Ekinshiden, munda tek oqýshylarǵa qajetti qural-jabdyqtardyń túr-túri turǵandyqtan, tańdaý múmkindigi de mol. Baǵa, rasynda, birshama ósti. Byltyr bir sómkeni 4-5 myń teńgege satatyn edik, qazir sol sómkeler 6-8 myń teńge boldy. Oqýshylar formasynyń baǵasy da qatty qymbattap ketti. Munda neshe túrli ata-analar keledi. Balalar brend zattardy alǵysy kelgenimen, ata-anasynyń aqshasy oǵan jetpeı jatatyny ras», deıdi satýshy.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń 2022 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy buıryǵymen orta bilim berý uıymdarynyń mektep formasyna qoıylatyn talaptarǵa ózgerister engizilgenin esterińizge salaıyq. Iаǵnı oqýshylarǵa dástúrli kıimderden bólek, yńǵaılyraq kıim (kardıgan, tennıska, vodolazka) kııýge ári mektep formasyn tańdaýǵa erkindik berilgen edi. Bul ózgeristiń de paıdaly tusy bolǵanymen, joǵaryda satýshymyz aıtqandaı, balalardyń neshe túrli brendke qyzyǵýy da ata-ana qaltasyna aýyrlyq tıgizip jatyr.
Qaladaǵy jergilikti bazarlar men saýda dúkenderindegi baǵanyń árkelki bolýyna baılanysty Kaspi.kz onlaın dúkenindegi taýarlardyń da baǵasyn qarastyrýdy jón sanadyq. Sebebi qaı óńir-aımaqtan alsańyz da, onlaın dúken taýarlarynyń baǵasy ortasha mólsherde naqty bop keledi. Keı bazar núkteleri suranystyń artqanyna qarap, taýardy eki ese qymbattatyp jiberdi. Astananyń sol jaǵalaýy men oń jaǵalaýyndaǵy dúkenderdiń arasynda da edáýir aıyrmashylyq bar. Mysaly, klassıkalyq aıaqkıim – 10-15 myń teńge, sporttyq aıaqkıim – 7-8 myń teńge, aq jeıde – 5-6 myń teńge, sarafan – 10-12 myń teńge, kostıým-shalbar – 25 myń teńge, jılet – 5-6 myń teńge, beldemshe – 7-8 myń teńge, sómke – 6-8 myń teńge, trıkotaj jılet – 5-9 myń teńge, aq maıka – 2-3 myń teńge, kolgotkı – 2 myń teńge, sporttyq forma – 12-15 myń teńge, fýtbolka – 4-5 myń teńge, oqý quraldary – 40-50 myń teńge.
Sonymen, onlaın dúkendegi jeńildikterdi qarastyra otyra, eń tómengi baǵalardy dóńgelektep jazyp shyqtyq. Qyz balany mektepke daıyndaýǵa kem degende 140-170 myń teńge, al ul bala úshin 120-150 myń teńge shamasynda qarajat qajet. Tizimge oqýshyǵa aýadaı qajetti zattardy iriktep aldyq. Al budan ózge de qajettilikti esepteı berseńiz, baǵany estigen saıyn basyńyz aınalary anyq.
Bıylǵy oqý jylynda respýblıka boıynsha oqýshy sany 3 mln 500 myńnan asady. Onyń ishinde 380 myńnan asa búldirshin 1-synypqa qabyldanyp jatyr. Halyqtyń jalaqysyna saı satyp alý qabiletine qarasaq, bıyl oqýshylardy mektepke daıyndaý halyqqa qıyn soǵatyn syńaıly. Sebebi byltyrǵyǵa qaraǵanda jalaqy kólemi ósken joq, tipti azaıdy dese de bolady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bıyl qańtar-naýryz aılarynda naqty jalaqy ındeksi nebári 99,4% qurady.
Kópbalaly otbasylar úshin de jaǵdaı máz emes. Kópbalaly otbasylardyń 4,2%-y ǵana adam basyna 100 myń teńgeden asa aqsha jumsaı alatyn múmkindigi bar. Al bir balanyń qyrkúıekke daıyndyǵyna keminde 100 myń teńge kóleminde qarajat qajet. Jyl saıyn ótkiziletin respýblıkalyq «Mektepke jol» aksııasynyń ıgiligin, ókinishke qaraı, kópbalaly otbasylardyń kóbi kóre almaıdy. Sebebi atalǵan kómekke qol jetkizý úshin jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabys eń tómengi kúnkóris deńgeıinen (40 567 teńge) tómen bolýy kerek. Alaıda kúnkóris deńgeıinen asatyn jalaqy da jetpeı jatyr. Naqtyraq aıtqanda, tómendegi talaptarǵa jatatyndar ǵana atalǵan aksııaǵa qatysa alady. Máselen, ataýly áleýmettik kómek (AÁK) alýǵa quqyǵy bar otbasylar; jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen, AÁK almaıtyn otbasylar; otbasynda (jetim balalar) ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar; tótenshe jaǵdaılar saldarynan shuǵyl kómekke muqtaj otbasylardan shyqqan balalar. Bıyl atalǵan sanatqa jatatyn 450 myń oqýshyǵa 40 myń teńge kóleminde memleket tarapynan kómek berilmek. Aksııa 1 tamyzdan 30 qyrkúıekke deıin jalǵasady. Sondaı-aq memleket tarapynan berilgen qarajattyq qoldaýdy maqsatty paıdalaný úshin tólem túbirtekteri, satyp alynǵan zattardyń 15 jumys kúni ishindegi fotosýreti dálel retinde qajet kórinedi. Degenmen kómekke muqtaj otbasylar úshin bul materıaldyq qoldaý bir balany tolyq qamtamasyz etýge sep bolmaı otyr. Ata-ana tilegi – bar balaǵa birdeı múmkindik berip, kómek alýdyń jolyn ońtaılandyrý.
Al jalpyǵa mindetti oqý qoryna mektep bıýdjetiniń bir paıyzdan kem emes qarajaty aýdarylady. Mysaly, mektepte keıbir balalarǵa ystyq tamaq berilip, keıbirin jazdyq lagerge jiberedi. Mine, osynyń barlyǵy jalpyǵa mindetti oqý qory esebinen jasalady. Onyń ishinde jaǵdaıy tómen otbasylarǵa qystyq kıim, mektepke qajetti qural-jabdyqtar, oqý quraldary (dápter, qalamsap, t.b.) qarastyrylǵan.
Astana qalasy Bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Serik Ádilbaevtyń aıtýynsha, bıyl «Mektepke jol» respýblıkalyq aksııasy boıynsha aýdan ákimdikterimen birlesip demeýshiler qarajaty esebinen áleýmettik osal sanattaǵy 8 500-den asa balany qamtý josparlanǵan.
«1 tamyzdan bastap qalamyzda Jalpyǵa mindetti bilim berý baǵdarlamasy boıynsha «Mektepke jol aksııasy» 30 qyrkúıekke deıin jalǵasady. Bıyl Astana qalasy boıynsha 22 700 balaǵa kómek kórsetiledi. Onyń birinshi baǵyty bıýdjet qarajaty esebinen 14 200 balaǵa kómek beriledi. Ol kómekti alý úshin ata-analarǵa mektepke baryp ótinish jazyp, bankte arnaıy shot ashýy qajet. Az qamtylǵan otbasynan shyqqan balalarǵa bıyl jalpyǵa mindetti oqý qorynan kórsetiletin qarajattyń kólemi 41 myń teńgeni quraıdy», deıdi ol.
Alaıda ata-analar bul Jalpyǵa mindetti bilim berý qorynan beriletin kómekti alýdyń talaby óte qıyn ekenin aıtady. Ol úshin sińiriń shyǵyp, yńyrshaǵyń aınalǵan taqyr kedeı bolýyń kerek eken.
