Basqa óńirlerdi aıtpaǵanda, mynaý irgemizdegi Jetisý óńiriniń uńǵyl-shuńǵylynda kez kelgen kólik jete almaıtyn, ekiniń biriniń tabany tımegen kórikti mekender kóp ekeni aıdan anyq. Sonyń biri kıeli – Burqan bulaq. Jýyrda ǵana osy alys ta jaqyn, qasıetti mekenge bir top BAQ ókiliniń joly túskenin jáne oǵan jurttyń bári jete almaıtynyn tarqatyp aıtqanymyz jón bolar.
Burqan bulaq – Ortalyq Azııadaǵy eń bıik, aınalasynyń sulýlyǵyn sıpattaýǵa sóz jetpeıtin ásem sarqyrama. Almaty oblysynyń Tekeli qalasynan joǵary Qora ózeniniń shatqalynda ornalasqan, tórt qııadan qulaı aqqan sarqyramanyń jalpy bıiktigi – 168 metr. Al kóz jetetin jerdegi tómengi úsh qııasy – 114 metr. Teńiz deńgeıinen 2 myń metr bıiktikten sarqyrap qulaıtyn Burqan bulaq ózeni Qarataýdan bastaý alady.
Burqan bulaq shatqalyndaǵy tumsa tabıǵatty kórgen kez kelgen týrıst tabıǵattan asqan sheber joq shyǵar degen paıymǵa keleri sózsiz. Tańǵajaıyp tabıǵatyn sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Tek osy mańda ǵana ósetin Tıan-Shan shyrshalary men azııalyq arshalardyń hosh ıisi jan saraıyńdy ashady. Saf taza aýanyń ózi qandaı? Ásem tabıǵatta janyń tynshý tabady.
Álemniń bir shalǵaıyna shekara asyp, muhıt basyp, aqsha shashyp júrgen jerlesterimizdiń ózi de Otanynda osyndaı tabıǵattyń tańǵajaıyp keremetterin bile bermeıtini daýsyz. Nege?
Máselen, Jetisý óńiri de jańa týrıstik baǵyttardy damytýǵa erekshe den qoıyp otyrǵanymen, Jońǵar Alataýyndaǵy «Burqan bulaq» sarqyramasyna eldiń bári jete almaıdy. Eń basty kedergi – jol. Oǵan tek jol talǵamaıtyn kólikpen ǵana jete alasyz.
Joldaýda osy máselege kezekti ret toqtalǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Jetisýǵa kelgen saparynda ekologııalyq týrızmdi damytýdy tapsyrǵan edi. Qora shatqalyna týrısterge kólikpen barýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzý týraly da basa aıtqan. Sol maqsat sheńberinde qazir Burqan bulaq sarqyramasyna deıin jol salý josparlanyp jatqan jaıy bar.
«Jetisý oblysynyń týrıstik áleýetin ilgeriletý aıasynda 2024 jyly Qora shatqalyndaǵy Burqan bulaq sarqyramasyna deıin jol salynady. Bıyl 1 aqpanda Jetisý oblysynyń ákimi Burqan bulaq sarqyramasyna deıingi avtomobıl jolyn qaıta jańartý jónindegi Jol kartasyn bekitti. Halyq óz ıgiligin kórýi kerek. Jetisý óńiri jańa týrıstik nysandardy damytýdy qolǵa alyp keledi. Bul tarapta bizdiń ortalyq aqparattyq jumystardy qolǵa alyp, ishki týrızmdi damytýǵa óz úlesin qosýda. «Vizit Zhetysu» týrıstik ortalyǵynyń ashylǵanyna 10 aıdan asty. Az ýaqytta biraz jumys atqaryldy. Burqan bulaq sarqyramasyna baratyn eki jol bar. Biri qysqa jol bolsa, endi biri – Qapal arqyly ótetin aınalma jol. Biz Tekeli arqyly baratyn qysqa joldy josparlap otyrmyz. Ol Burqan bulaq sarqyramasyna deıin 52 shaqyrymdy quraıdy. Qazirgi tańda joldyń tehnıkalyq pasporty ázirlendi, topografııalyq túsirilim júrgizilip, ınjenerlik-geodezııalyq esep daıyndaldy. Sýdyń maksımaldy shyǵynyn anyqtaý úshin ınjenerlik-gıdrologııalyq esepteýler júrgizildi. Burqan bulaqqa jol salýǵa oblystyq bıýdjetten 94,8 mln teńge bólindi», deıdi «Vizit Zhetysu» týrıstik ortalyǵynyń basshysy Jandos Nurıev.
Sol sııaqty óńirdegi Jońǵar Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parki – ekologııalyq týrızmdi damytýda erekshe oryn alady. Taý bókterinde jaıqalǵan shyrshalar men azııalyq arshanyń hosh ıisi mundaǵy ylǵaldy aýaǵa paıdaly qasıetter syılap, sarqyrama mańyn tabıǵı shıpajaıǵa aınaldyrady. Búginde osy keremetti ańǵarǵan saıahatshylar sany kóbeıip, Burqan bulaqtyń tanymaldylyǵy jyl saıyn artyp keledi.
Burqan bulaq shatqalynda ornalasqan jalǵyz týrbazanyń menedjeri Ekaterına Nıkolaevanyń aıtýynsha, jolsyz joldyń aýyr ári kúrdeliligine qaramastan saıahatshylar kóptep keledi.
«Kóbinese Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı, TMD elderinen keletin týrıster kóp. Bıyl Úndistannan da alǵashqy qonaqtar keldi. «Burqan bulaq» demalys ornynda bir mezette 50 adamdy qondyryp, kútip jibere alady. Mamyr aıynan qyrkúıek aıyna deıin kún sýytqansha jumys isteımiz. Saıahatshylardy Taldyqorǵannan arnaıy jol talǵamaıtyn kóliktermen tasymaldaımyz. Bul jerdiń tańǵajaıyp sulý da ásem tabıǵatyna súısinbegen jan joq. Barlyǵy rıza bolyp, qaıta oralamyz dep ketedi. Jol salynsa, saıahatshylar úshin jaǵdaılar jasalsa, Jetisýdyń kórkem tabıǵatyna jol ashylar edi», deıdi E.Nıkolaeva.
Osy saparda jýrnalıster Áýlıe tasqa da aıaldap, Jetisý oblysynyń jańa týrıstik baǵyttarymen tanysty.
«Respublica» partııasynyń Jetisý oblystyq fılıaly men «Vizit Zhetysu» týrıstik ortalyǵynyń uıymdastyrýymen ótken úsh kúndik press-týr aıasynda BAQ ókilderi Balqash kólinde de boldy. Elimizdegi ekotýrızmniń jaı-kúıimen, problemalarymen jáne damý keleshegimen, sondaı-aq týrızmniń osy túrine demalýshylardyń suranys deńgeıimen tanysý sapardyń basty maqsaty edi.
Jer jannaty Jetisý jerindegi ekotýrızmdi damytýda Alakól men Balqashtyń áleýeti zor. Elimiz týrızmdi óz dańǵylyna salýǵa áreket jasap otyrǵanymen, Alakóldiń Shyǵys jaǵynyń jaǵdaıy durystalyp, demalys oryndary boı túzep, halyq ıgiligine jaraı bastady. Al Balqash kólindegi jaǵdaı kerisinshe. Balqash kólinde jaryq ta, aýyz sý da, jol da joq.
«Balqash kóline álemdegideı kókpen talasqan bıik ǵımarattar salmasa da, eń quryǵanda kól jaǵalaýlarynda zamanaýı úlgidegi demalys oryndary boı kóterip, halyqtyń demalýy úshin bar jaǵdaılar jasalsa eken», deıdi Balqash kólinde demalyp júrgen almatylyq týrıst Gúlmıra Asylbekqyzy.
Balqash kóli mańyndaǵy eń jaqsy degen «Býngala» demalys ornynyń ıesi Býnko Tatıananyń aıtýynsha, kólge jol 5 jyldan beri salynyp jatyr.
«Týrbazanyń ashylǵanyna 7 jyl boldy. Jyl saıyn týrıster sany artyp otyr. Bıyl Germanııa, Qytaı elderinen saıahatshylar keledi. Kóbisi reseılikter. Demalýshylar men saıahatshylardyń shaǵymy tek bireý – jol mashaqaty. Biriniń dóńgelegi jarylsa, biriniń kóligi júrýge, tipti jaramaı, evakýatormen alyp ketýde. Joldyń jasalyp jatqanyna 5 jyldan asty. Eki jyl bolǵan durystaý joldyń ózin joq qyldy. Joldyń jasalyp bitpeýi bizdiń bızneske keri áserin tıgizýde. Biz de demalýshylar úshin múmkindiginshe bar jaǵdaı men servısti jaqsartýǵa tyrysyp jatyrmyz. Jaryqty generator arqyly beremiz. Al aýyz sýdy ózimiz alyp kelemiz. Balqash kólinde týrızmdi damytý úshin aldymen sý, elektr júıesin tartyp, jol salý qajet. Bul meniń ǵana emes, osyndaǵy demalys oryndary ıeleriniń janaıqaıy dep bilseńizder», deıdi T.Býnko.
Onyń aıtýynsha, Balqash kóliniń shıpalyq qasıeti 15 tamyzdan qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin artady eken. Oraıy kelip turǵanda, Balqash kóli – Kaspıı teńizi men Aral teńizinen keıingi iri kólemdi jáne aǵynsyz sý qoımasy, álemdegi eń úlken tuıyq kólderdiń biri ekenin aıta ketý kerek. Aýmaǵy 19 myń sharshy shaqyrymǵa jetedi. Sý tunyq taza jáne tuzdylyǵy tómen. Sonymen birge jaǵasy taıaz bolǵandyqtan sýǵa túsýge qaýipsiz kól dep aıtýǵa bolady. Balqash kóliniń ereksheligi – onyń jińishke buǵazben jalǵasyp jatqan Batys pen Shyǵys bólikteriniń mıneraldarynyń eki túrli bolyp keletininde. Batys basseıni buryn sýy kóp bolǵan Ileden tolyǵatyndyqtan sý tushy bolady da, Shyǵys bóligi – ashy. Qazir kólge Ile, Qaratal jáne Lepsi ózenderi quıady.
Tabıǵı ekotýrızm – búgingi zamannyń yrǵaqty damyp jatqan trendteriniń biri. Álemdik naryqta ekotýrızm baǵyttaryna suranys birneshe jyldan beri qarqyndy ósip keledi. Ortalyq Azııa tumsa qalpy buzylmaı saqtalǵan tabıǵı nysandarynyń kóptigimen ekotýrızmdi damytýda úlken áleýetke ıe. Resmı derekterge súıensek, tek bir ǵana Qazaqstannyń ózinde memleket qorǵaýyndaǵy tabıǵı aýmaqtardyń jalpy aýdany 26 mln gektardy quraıdy, bul ekotýrızmi jaqsy damyǵan birqatar elge qaraǵanda on ese úlken.
Qazir Almaty men Jetisý óńirlerinde qarqyn ala bastady. Týrıstik baǵyttar Ulttyq parkterdi, Kólsaı kólin, Qaıyńdy kólin, Sharyn shatqalyn, Ile Alataý ulttyq parkin qamtıdy. Sondyqtan osy baǵyttaǵy saıahatshylar sany kóbeıe bastady. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń da áleýeti arta bastady desek, Qaton-qaraǵaıda da týrızm jolǵa qoıyldy.
Osy Joldaýda Prezıdentimiz: «Jalpy, keminde 15 iri jobadan turatyn naqty tizim daıyndalýǵa tıis. Osy salada buryn bolǵan qatelikterdi qaıtalaýǵa bolmaıdy. Jobalardy tıimdi qoldaý sharalaryn jáne olardy oryndaý merzimderin naqty aıqyndaý kerek. Ony iske asyrýǵa shetel ınvestorlaryn jáne elimizdiń bıznes ókilderin barynsha tartqan jón», dedi.
ALMATY
