Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Solardyń qatarynda el ekonomıkasy men óndirisiniń negizgi baǵyttarynyń biri sanalatyn aýyl sharýashylyǵy salasyna kóp kóńil bólindi. «Biz agroónerkásip kesheninde naqty serpilis jasaýymyz kerek. Aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti zor. Elimizdiń strategııalyq maqsaty – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınalý», dep atap kórsetti.
Sondaı-aq keıingi jyldary búkil elimiz boıynsha qatty alańdaýshylyq týǵyzyp, ónerkásiptiń qalypty damýyna kedergi keltirip otyrǵan sý tapshylyǵy máselesi, ony sheshý joldaryna jan-jaqty toqtaldy. Joldaýda: «Sý resýrsy – elimizdegi ózekti máselelerdiń biri. Jan-jaqty oılastyrylǵan sý saıasatyn júrgizý, transshekaralyq sýlardy paıdalaný máselelerin sheshý – Úkimettiń aldynda turǵan asa mańyzdy mindetter. Elimiz úshin sýdyń mańyzy munaı, gaz nemese metaldan kem emes. Sý sharýashylyǵy júıesin tıimdi damytý máselesimen derbes mekeme aınalysýy qajet dep sanaımyn. Sondyqtan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi qurylady. Mınıstrliktiń aıasynda Ulttyq gıdrogeologııa qyzmeti qaıta jumys isteıtin bolady», degen joldar bar.
Mine, osyndaı, aýyl sharýashylyǵyna qatysty jaqsy jańalyqtardy, jobalanyp otyrǵan jeńildikter men qoldaýlardy, bizder, osy salada uzaq jyldar boıy taban aýdarmaı eńbek etip kele jatqan kásip ıeleri qýana qabyldadyq. Joldaý júktegen mindetterdiń mán-mańyzyna toqtalmas buryn el ıgiligi, qoǵam, zaman, adam damýy úshin shuǵyldanyp otyrǵan, atqaryp kele jatqan jumysymyz jóninde az-kem málim etkendi jón kóremin. 1994 jyly atakásip kúrish egýmen aınalysýdy maqsat tutyp «Abzal jáne K» seriktestigin qurǵan edik. Ol bir qazirgideı san salaly qoldaý sharalary qarastyrylmaǵan, qarjy kózi tapshy, qol qysqa zaman edi ǵoı. Daıyn turǵan jerimiz, saqadaı-saı tehnıkamyz, adam kúshimiz joq, seriktestik jumysyn birden dóńgeletip alyp ketý ońaıǵa soqpady. Degenmen tabandy, tııanaqty júrgizilgen jumystyń, esti-basty azamattardyń qaıtpas qajyr-qaıratynyń arqasynda jyldan-jylǵa órisimiz keńeıe berdi. Búginde kásiporyn otandyq kúrish óndirýshilerdiń aldyńǵy qatarynda. Seriktestiktiń egistik alqaby 6 myń gektarǵa jýyq. Jyl saıyn 30-35 myń tonna kúrish jınalady. Bizge enshiles, kúrish ósirýmen tikeleı aınalysatyn «Maǵjan jáne K» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde aýmaǵy boıynsha elimizdegi eń úlken – 5 myń gektardan astam kúrish alqaby bar.
О́ndiris kólemin keńeıte kele, ózimizdiń ǵana emes, búkil oblystaǵy kúrish óniminiń sapaly bolýyna atsalyssaq degen nıetpen tuqym zaýytyn ashqan edik. Búginde «Abzal jáne K» seriktestigi taza tuqymdy ózderi ǵana paıdalanyp otyrǵan joq, ózge sharýashylyqtarǵa da daıyndap berip jatyr. Keıingi jyldary «Iаntar», «Lıder», «Fısht», «Anaıt» sekildi kúrish sorttaryn jersindirdik.
Seriktestik tolyq sıkl boıynsha jumys isteıdi, ıaǵnı búkil ónim óz zaýyttarymyzda óńdeledi. Biz kúrishpen ishki naryqty tolyqtaı qamtamasyz etýmen qosa, óz ónimderimizdi eksporttaýmen de aınalysamyz. Máselen, bizdiń kúrishtiń 30%-ǵa jýyǵy «Elıt» brendimen Reseıge, Qyrǵyzstanǵa, Ázerbaıjanǵa, Túrkimenstanǵa, Tájikstanǵa, О́zbekstanǵa jóneltiledi.
Seriktestik kúrishiniń sapasy jarnamany qajet etpeıdi. Birneshe ret halyqaralyq, otandyq sapa belgilerine ıe bolǵan, túrli marapattaýlarmen, qurmet gramotalarymen, alǵys hattarmen marapattalǵan. Kompanııanyń jetistigi elimizdegi basqa da kóptegen baıqaýlarda atap ótilgen. Seriktesterimiz qataryna «Nestle» (Shveısarııa), «Metro Cash and Carry» jáne t.b. sııaqty álemdik deńgeıdegi kompanııalar bar. Bizdiń kásiporyn básekelesterinen árqashan bir qadam alda jáne tutynýshylarǵa eń jaqsysyn usynady. Biz sapany, laıyqty bıznesti jáne seriktesterimizdi barynsha baǵalaımyz.
Kúrish daqyly sýda ósetini belgili. Al únemi sý jatqan soń jer qunarsyzdanady. Arasynda kúrishtik alqapty demaldyryp almasa bolmaıdy. Ondaı kezde aýyspaly alqapqa jońyshqa egiledi. Bul ózi – baıaǵydan qalyptasqan dástúr. Kúrishtiń sýǵa tikeleı táýeldi ekenin eskersek, onda sý rettegishiniń paıdasy ózinen-ózi belgili bolady. Joldaýda bul másele: «Sýdy únemdeıtin ozyq tehnologııany engizý isin tezdetip, ony qoldaný aýmaǵyn jyl saıyn 150 myń gektarǵa deıin keńeıtý kerek», dep qadap aıtyldy.
Osy oraıda, buryn ár mınıstrliktiń, vedomstvonyń shylaýyna bir baılanyp kelgen sý resýrstary komıtetiniń jeke mınıstrlik bolyp qurylýy óte durys sheshim dep bilemiz. «Sý – tirshilik kózi», bul problemany sheship almaı bir de bir jumys alǵa baspaıdy. Aıtalyq, onsyz da jeri qýań Qyzylorda oblysynyń dıqandary sońǵy úsh jylda sý tapshylyǵynyń zardabyn qatty tartyp otyr. Biz shekara aýmaqtyq sý kózderine táýeldi elmiz. Egis alqabyna, onyń ishinde kúrish tanaptaryna qajetti sý kózderi kórshiles elderden aǵyp keledi. Sondyqtan irgeles eldermen bul máseleni, ózara kelisimge kele otyryp, eki jaqqa birdeı tıimdi turǵyda, oralymdy sheshý jolyn qarastyrý qajet. Memleket basshysynyń: «Jan-jaqty oılastyrylǵan sý saıasatyn júrgizý, transshekaralyq sýlardy paıdalaný máselelerin sheshý – Úkimettiń aldynda turǵan asa mańyzdy mindetter», degen sózi kóńilge qonady. Endi osy memlekettik máselemen jańadan qurylǵan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi túbegeıli shuǵyldanady dep senemiz.
Jalpy, Joldaýda atap kórsetilgendeı, memleket aýyl sharýashylyǵyn, jergilikti jerlerde kásipkerlikti damytýǵa barynsha jaǵdaı jasap keledi. Ol úshin bıýdjetten asa qomaqty qarjy bólip, sharýashylyqtardyń sharýasyn túzep alýyna yqpal etýde. Ony jyl saıyn, turaqty túrde berilip kele jatqan túrli sýbsıdııa kóleminen-aq baıqaýǵa bolady. Keıingi jyldary kúrishke tólenetin sýbsıdııa normasy da edáýir kóterildi. Sondaı-aq kúrish óndirisinde paıdalanylatyn mıneraldyq tyńaıtqysh, gerbısıdter, sý jetkizip berý qyzmetine tóleıtin Úkimet bekitken sýbsıdııalar bar. Qysqasy, ketken shyǵynnyń tórtten bir bóligin memleket sýbsıdııalap otyr. Oblys ákimdigi de sharýalardyń barlyq jaǵdaıyn jasap keledi. Ol úshin arnaıy kúrish klasterin damytatyn konsorsıým qurylǵan.
Joldaýda aıshyqtalǵan taǵy bir mańyzdy másele – salyq saıasaty. «Kásipkerler qosymsha qun salyǵyn qaıtarý rásiminiń kúrdeli ekeni jóninde oryndy másele kóterip, shaǵymdanyp júr. Bul jaıt elimizdegi ınvestısııalyq ahýalǵa keri áserin tıgizedi. Úkimet kópten beri túıini tarqamaı kele jatqan osy máseleni shuǵyl sheshýge tıis. Sondaı-aq salyq jeńildikterin berý tártibin retteý qajet. Olar ekonomıkalyq yntalandyrý sharalarynyń nysanaly tásili bolýy kerek», dedi Memleket basshysy. Mine, bul aıtylǵandar da óndirisimizdiń damýyna tikeleı qatysty. Qosymsha qun salyǵyn qaıtarý rásimin jeńildetý de kásip ıeleriniń qyzmetin alańsyz óristetýine septigin tıgizedi.
Árbir eńbekkerden sapaly jumys talap etý úshin olardyń alańsyz jumys isteýine jaqsy jaǵdaı jasaý kerek. Memleket basshysynyń Úkimet aldyna qoıyp otyrǵan basty talaby da osy. Sol turǵyda mańyzdy mindetter, túıindi tapsyrmalar tizbektelgen bul Joldaýdy barsha otandastarymyzdy «Ádiletti Qazaqstan» qurý jolynda jańa belesterdi baǵyndyrýǵa jeteleıtin jáne ortaq maqsatqa jumyldyrǵan qundy qujat dep baǵalaǵan jón.
Abzal ERALIEV,
«Abzal jáne K» seriktestiginiń dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri
