Amangeldiniń qaharmandyq tulǵasy

Dúbirli toıdyń alǵashqy kúni Amangel­di aýylynyń shetindegi «Toıtóbe» ıppodromynda kókpar, aýdaryspaq, arqan tartys sekildi ulttyq sport oıyndary bastaldy. Tústen keıin mádenı is-shara­lar bastalyp, Qostanaıdan arnaıy kelgen I.Omarov atyndaǵy qazaq drama teatry  Á.Ábiltaevtyń «Qaharly 1916 jyl» atty dramasyn sahnalady. Besin aýa  re­s­pýblıkalyq aqyndar aıtysynyń ashylý rásimi ótti. Osy kúnniń qońyr sal­qyn keshinde alys-jaqynnan kelgen aǵaıyn ortalyq stadıonǵa jınalyp, jergilikti ult-aspaptar orkestri men aýdan ónerpazdarynyń «Amangeldi dúbiri» atty merekelik konsertin tamashalady.

9 qyrkúıekte tańerteń Amangeldi turǵyndary Atbasardan shyq­qan velosherýdi qarsy aldy. Batyrdyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı, Atbasardan shyǵyp, bes táýlik ishinde 454 shaqyrymdy júrip ótken áýesqoı sportshylardyń qatarynda 78 jasqa kelgen qart veloshabandoz Túgelbek Qasymov ta bar.

Batpaqqara kindigindegi merekelik is-sharalar Amangeldi eskertkishiniń basynda jalǵasty. Bıyl oblys bıýd­jetinen 103 mln teńgeden astam qar­jy bólinip, azattyq aldaspany eskert­kishi qaıta jańǵyrtylyp, aınalasy abat­tandyrylǵanyn da aıta ketken jón. Munda quran oqytylyp, batyrdyń rýhyna duǵa baǵyshtaldy. Taǵzym etý is-sharasyna oblys ákimi Qumar Aqsaqalov pen Astana, Almaty qalasynan arnaıy kelgen ıgi jaqsylar da qatysty. Quran oqytylyp bolǵan soń meımandar A.Imanov atyndaǵy mýzeıge bas suǵyp, Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóteriliske qatysty tarıhı jádigerlermen tanysty. Bul mýzeıge de bıyl oblys qazynasynan 42,5 mln teńge qarjy bólinip, jóndeý júrgizildi.

Ár toıdyń án shyrqalyp, kúı kúm­bir­legen, balýandar beldesip, báıge jarystyrǵan oıyn-saýyq qyzyǵymen qatar, kópke ónege juqtyryp, el tizginin­de otyrǵan azamattarǵa úlken oı sala­tyn taǵylymy bolady. Bul toıdyń shoq­tyǵy Amangeldi tulǵasynyń baıyp­ty zer­delenip, tarıh pen saıasattyń shıe­lenisken shyrmaýyǵynan arshylýy­na sep, osy maqsatta keleshekte atqary­lar kóptegen ıgi iske túrtki bolatyn «Batyrdyń bıik tulǵasy» atty respýb­lıkalyq ǵylymı konferensııa boldy desek qatelespeımiz.

Aýdandyq mádenıet úıinde ótken alqaly jıynǵa oblys basshylary men ult tarıhynyń jańasha zerdeleý bıigine kóterilýine atsalysqan aıtýly ǵalymdar, bas sardardyń urpaqtary men atalas týys­tary, óńir zııalylary, aýdan turǵyndary qatysty. Jıynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń, Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń Amangeldi batyrdyń 150 jyldyǵyna oraı joldaǵan  quttyqtaý hattary oqyldy.

Alǵashqy sóz tıgen oblys ákimi Qumar Aqsaqalov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bári­nen qymbat» atty maqalasyndaǵy «Bostan­dyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda kúresti. Talaı zulmat zamandy bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa berilýge tıis», degen qanatty sózin tilge tıek ete kelip, Mem­leket basshysynyń bastamasymen tarıhı sanany jańǵyrtý, ótkenimizdi túgendeý jumystary júrip jatqanyn aıtty.

– Sonyń jarqyn úlgisi retinde búgingi is-sharany aıtýǵa bolady. Halqynyń azat­tyǵy úshin kúresken Amangeldi batyrdyń 150 jyldyq mereıtoıy keń kólemde toılanyp jatyr. Qalyń qol jınap patsha áskerine qarsy turǵan Amangeldi batyr qazaq halqynyń azattyq úshin kúresken tarıhı tulǵalarynyń biri. 1916-1917 jyldary Qazaq dalasynyń túkpir-túkpirinde halyq bas kóterdi. Sonyń ishinde Torǵaıda bolǵan ult-azattyq kóterilisiniń orny bólek. Torǵaı tolqý kólemi jaǵynan zor aımaqty qamtydy ári merzimi jaǵynan uzaqqa sozyldy. Amangeldi bastaǵan sarbazdar jaýǵa des bermeı, alǵan betinen qaıtpady. Amangeldi Úderbaıuly ádildik jolynda kúresip, qarapaıym halyqtyń qamyn oılady. Sol kezeńde ústemdik etken bıliktiń eskirgen saıasatyna qarsy shyǵa otyryp, qoǵamdyq sananyń ósýine yqpal etti. Jalpy, qazaq tarıhynda batyrlar demokratııalyq qaǵıdattardy qalyptastyrýda úlken mánge ıe. Arada qıyndyǵy men qýanyshy, daǵdarysy men damýy qatar júrgen, aýyr jyldar ótse de, Amangeldi batyrdyń tulǵasy urpaq sanasynda máńgilikke saqtalǵan. Halyq ony azattyqtyń sımvoly dep baǵalaıdy, – dedi Q.Aqsaqalov.

Jıynda Amangeldi Imanovtyń neme­resi, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Batyrlan Ramazanuly atasynyń toıyn joǵary deńgeıde uıymdastyra bilgen óńir basshylaryna, el-jurtqa alǵys aıtyp, Amangeldi tulǵasyna jańasha kózqaras qalyptastyrýǵa negiz salatyn zertteý kezeńi bastalǵanyn aıtty.

Konferensııa barysynda «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Dıhan Qamzabekuly, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty­nyń dırektory Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń korrespondent-múshesi Zııabek Qabyldınov, Ulttyq ǵylym akademııa­synyń akademıgi Bere­ket Káribaev syndy tanymal ǵalymdar sóz sóılep, Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisi men Amangeldi batyrdyń erlik dástúrin jańasha zertteý máselelerine qatysty oı tolǵady.

Máselen, tarıhshy-ǵalym Zııabek Qabyldınov qazaq dalasynyń alty oblysyn sharpyǵan 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń sebep-saldarlaryn saralap, kópshilikti Torǵaı dalasyna shyqqan jazalaýshy otrıadtarǵa qatysty birqatar tarıhı qujattyń qysqasha mazmunymen tanystyrdy.

Ǵalymnyń aıtýynsha, Amangeldi bastaǵan Torǵaı kóterilisiniń nátıjesinde halyqtyń sózi jalpyulttyq deńgeıge kóterildi. Sol kezdegi  áleýmettik toptar­dyń báriniń basyn biriktirdi. Sen bısiń, sen qarapaıym qazaqsyń, sen malshysyń, sen bolyssyń dep bólinbeı, qazaq bir halyq bolyp jaýǵa qarsy kúresti. Túrki halyqtarynyń áskerı yntymaǵy artty. О́lke halqynyń sana-seziminiń óskenin, saıası kemeldengenin kórsetti.

Akademık Bereket Káribaev adamzat tarıhyndaǵy memleket pen ony qalyptastyratyn tulǵalardy zerdeleý ádisnamasyn baıan etti. Ǵalymnyń pikirinshe, Amangeldi – ultymyzdy quraǵan memlekettik qurylymdar men qazaq handyǵy qaharman tulǵalarynyń zańdy jalǵasy.

Akademık Dıhan Qamzabekuly búgingi táýelsizdigimizdi qasterlep, baıandy etý jolynda el bolyp jumyla biletin qa­jet­ter­diń birazyn tizip kelip, qazirgi qo­ǵam Amangeldi batyrdyń tulǵasyna búgin­gi kúnniń bıiginen jańasha baǵa berýge ne­likten muqtaj bolyp otyrǵanyn naq­tylap berdi. 

– Amangeldi beıit tasynda jazylǵan­daı ult dástúrimen «Imanuly» tegin tańdapty. Ol – halyqtyń júreginde jat­tal­ǵan adam. Qazirgi urpaqtyń moınyn­da Amangeldini búgingi zamanǵa saı tanyta bilý mindeti paryz bolyp tur. Aman­gel­diniń batyrlyǵy, qaharmandyǵy, sheıit ketkendigi – kádimgi taıǵa tańba basqan­daı anyq nárse. Al endi bul jerdegi bizdiń qateligimiz nede? Qateligimiz – biz Amangeldini revolıýsııaǵa ákep baılap qoıdyq. Qazaqstandaǵy qazan tóńkerisin jalǵastyrýshy retindegi beınesi jasaldy. Shyndyǵyna kelsek, Amangeldiniń Torǵaıdaǵy kóterilisi azattyqty ańsaǵan qazaq halqynyń myńdaǵan jyl boıy arman-tilegine degen adaldyǵyn kórsetip berdi. Osy arqyly qazan tóńkerisi bolsa da, bolmasa da Amangeldi tarıhta qalatyn edi. Amangeldini aıtqan kezde Alash aıtylady. Bul – óte aýyr taqyryp. Biraq ekeýiniń de joly bar, ekeýiniń de ulttyń namysty kezeńin kóteretin úlken salmaǵy bar. Qazir biz durys baıypty tarıhqa zárýmiz, – dedi ǵalym.

Jıyn sońynda Amangeldi Imanovtyń 150 jyldyǵyna oraı jaryq kórgen «Ulty ulyqtaǵan batyr» jınaǵynyń tanystyrylymy ótti.

Torqaly toıda nebir dúldúl aqyn­dar alaman aıtysqa shyǵyp, Amangel­diniń erligin jyrǵa qosyp, el rýhyn asqaq­tatty. Jyr dodasynyń bas júl­desine Qostanaı­da qurastyrylǵan jeńil kólik tigilgen. Ony kesteli sóz, órnekti oı aıtyp, kópshilik kóńilinen shyǵa bilgen shym­kenttik aqyn Nurlan Esenqulov jeńip aldy.

Qazaq kúresinen 74 kıloǵa deıingi ba­lýandar arasynda ótken Amangeldi Imanov atyndaǵy respýblıkalyq ashyq týrnırdiń bas júldesi Jambyl obly­synyń palýany Ádilet Ahmetqalı­diń qanjyǵasynda ketti.  Ádilet te sý jańa «Shevrole» kóli­gin mindi. Al 74 kılodan joǵary salmaqta jeńimpaz atanǵan Amangeldi aýdanynyń balýany Elnur Sálimov túıe mindi.

10 shaqyrymdyq qunan báıgede Jiti­qaradan kelgen shabandoz Asqar Tórebaev mingen sáıgúlik birinshi kelip, bas júldege tigilgen motosıkldi enshiledi. Al alaman báıgede aldyna qara saldyrmaǵan Amangeldi aýdanynyń júırigi birinshi kelip, at ıesi Myrzaǵalı Turmaǵanbetov jeńil avtokólik mindi.

Qostanaı oblysy