О́tken sársenbide Batystyń jetekshi aqparat quraldary, sosyn reseılik «Vedomostı» gazeti prezıdentpen kezdesý ótip jatqanyn jarııalady. Arada birneshe saǵat ótkende rýbl «júz baspaldaqtan asyp ketken» satydan tómen tústi. Sol kúni tús aýa úkimet pen eksporttaýshylar valıýtalyq túsimderdi satýdy ulǵaıtýǵa erikti túrde keliskeni, nátıjesinde rýbldiń kúsh alyp qalǵany aıtyldy.
Rýbldiń jyl sońyna deıingi shekti baǵasynyń qandaı bolatyny sarapshylar úshin ázirge jumbaq.
Onyń sál aldynda Reseı Ortalyq banki tóraǵasynyń orynbasary Alekseı Zabotkın rýbldiń qazirgi jaǵdaıy eksporttyń deńgeıine táýeldi ekenin meńzegen. Onyń aıtýynsha, 2023 jyldyń birinshi jartysynan bastap eksporttyq túsimder tómendeı bastaǵan. Sonymen qatar Reseıde ımportqa degen suranystyń artqany baıqalǵan, bul óz kezeginde shetel valıýtasy, onyń ishinde AQSh dollaryna degen suranystyń da deńgeıine áser etedi. Naryq zańy boıynsha valıýta baǵamynyń turaqty dınamıkasy ekonomıkanyń eksporttyq múmkindikterine saı bolýy kerek.
Qazirgi jaǵdaı kerisinshe...
Sarapshylardyń pikirinshe, rýbl baǵamynyń qunsyzdanýy Reseıdegi qarjy daǵdarysynyń ındıkatoryna aınalyp ketýi ábden múmkin. Osydan biraz buryn keıbir táýelsiz sarapshylar «RF bıýdjetiniń tapshylyǵy týraly sońǵy derekter yqpaly rýbldiń taǵdyryna keri áser etýi múmkin» degen syńaıdaǵy pikirler bildirgen edi. Keıingi aıda bıýdjettik defısıttiń kólemi josparlanǵannan 222 mıllıard rýblge asyp ketti. Qarjy mınıstrligi bıylǵy jeti aıda tapshylyq 2,595 trln rýblden aspaıdy dep jospar qurǵan bolatyn.
Sarapshylardyń sózine sensek, rýblge tek dollardan ǵana emes, eýro, ıýannan da qaýip tónip tur. Máskeý bırjasyndaǵy saýda qorytyndysynda AQSh, EO, Qytaı sııaqty alpaýyt elderdiń valıýtasynyń baǵamdary óskenin baıqadyq. Teńgemiz de Reseı valıýtasyna qyr kórsetýge jarap qaldy.
О́tken aptada KASE bırjasynda kórshiniń valıýtasy 4,62 teńgege deıin qunsyzdandy. Qazaqstan Ulttyq banki Reseı rýbliniń resmı baǵamyn 4,45 teńge dep bekitken edi. Sársenbidegi baǵam – 1 rýbl – 4,82 teńge.
Teńgeniń RF valıýtasyna qatysty «terbelýi», Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekovanyń sózimen aıtqanda tek «reaksııa» ǵana. Teńge men rýbldiń dollarǵa qatysty qatynasy bar. Biraq burynǵydaı joǵary nemese syzyqtyq korrelıasııalar baıqalmaıdy.
UB ókili ulttyq valıýtanyń qunsyzdanýynyń bir sebebin rýbldiń bastapqy quldyraýynan keıin teńgeniń odan ári álsireýin kútip, eksporttaýshylardyń shetel valıýtasyn satýǵa qulyqsyzdyǵy dep túsindirdi. Sonymen qatar onyń aıtýynsha, týrbýlenttilik úlken salyq tólemderi tólenetin ýaqytta dollarǵa suranystyń artýy saldarynan kúsheıgen.
«BKS Mır ınvestısıı» fırmasynyń ınvestısııalyq strategi Aleksandr Bahtın rýbldiń óte álsiz ekenin, biraq memleket múmkindiktiń bárin iske qosyp jatsa da nátıjesi az bolyp jatqanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, buǵan usynys pen suranys arasyndaǵy dısbalans sebep bolyp otyr. Qazirgi ýaqytta dollar men eýro saýdasynda tehnıkalyq jáne tipti, irgeli faktorlar óte shekteýli ról atqarady: Sebebi naryqtyń bul segmentinde valıýta treıderleri de, ınvestorlar da az.
Importtaýshylar men turǵyndar tarapynan valıýtaǵa degen suranys ósti. Maýsymdyq áser degen ábden jaýyr bolǵan kezekshi syltaý da jyǵylǵanǵa judyryq bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Sarapshynyń sózinshe, rýbldiń bolashaǵyna senetin oıynshylar azaıyp barady.
RF ulttyq valıýtasynyń joǵary qarqynmen qunsyzdanýy qarjygerlerdi de tyǵyryqqa tirep turǵany baıqalyp qaldy.
Reseıdiń aýzy dýaly qarjy sarapshysy Alekseı Krıchevskıı ótken aptada jýrnalıstermen kezdesken kezde rýbldiń taǵdyry memleket basshylarynyń saıası sheshimine baılanysty ekendigin, Qarjy mınıstrligi men Ortalyq bank devalvasııany toqtatyp, rýbldi bir dollar úshin 80-85 aımaǵyna qaıtaratyn kez keldi degen buıryq alýy kerektigin aıtypty. Bul sheshimdi oryndaýǵa barlyq jaǵdaı bar ekenin aıtqan sarapshy Reseıge ázirge rýbldiń tym kúsh alyp ketýi tıimdi emes ekenin de qaperge salyp ótken. Sebebi munaı men gaz úshin tólemdi shetel valıýtasymen alǵan Reseı ony rýblge aıyrbastaıdy. Rýbl neǵurlym kúshti bolsa, bıýdjetke soǵurlym az aqsha túsedi. Al ondaǵy munaı men gaz tabysynyń úlesi 30%-dan asady. Rýbldiń tym joǵary jáne tym tómen baǵamy ekonomıkaǵa zııan, «altyn orta» qajet. Reseı bıýdjeti dollardyń ortasha jyldyq baǵamy 72 rýbl shamasynda bolady degen boljammen jasalǵan.
Osy tusta rýblge qatysty Ortalyq banktiń ustanymyndaǵy qyzyq-qyzyq jaǵdaılar jıi baıqala bastady. Rýbl kúzgi japyraqtaı qaltyrap turǵan kezde RF ulttyq valıýtasynyń baǵamyn turaqtandyrý úshin shuǵyl sharalar qabyldamady. 1 AQSh dollary 97 rýbl bolǵan kezde bıýdjettik ereje boıynsha shetel valıýtasyn satyp alýdy toqtatty. Sarapshylar bul sheshim rýbl baǵamyna aıtarlyqtaı áser etpegenin aıtyp jatyr.
Endi rýbl baǵamy boıynsha munaı jáne gaz kiristeriniń ıkemdiligin baǵalaý shamamen 85-100 mıllıard rýbl bolýy kerek ekendigi ACRA egemendi reıtıngter jáne makroekonomıkalyq taldaý tobynyń dırektory Dmıtrıı Kýlıkovtyń da aýzynan shyqty. Sebebi turaqty álsiregen rýbl ekonomıkanyń shıkizat úlgisinde yńǵaıly boldy. Qunsyz teńge de shıkizattyq ekonomıkaǵa tıimdi ekenin bizdiń sarapshylar da jıi qozǵaıtyn. Shoktyq emes, evolıýsııalyq devalvasııalar kezinde bıýdjetke eksporttyq salalardan salyq túrinde qosymsha kirister tústi, eksporttaýshylar úshin de tıimdi boldy. Kóptegen kompanııalardyń qarjylyq tıimdiligi operasııalyq jáne ishinara kúrdeli shyǵyndar negizinen rýblde, al kirister shetel valıýtasynda boldy. Demek, rýbldiń jıi-jıi álsirep qalýy jyl saıyn qosymsha balanstyq paıda ákeldi.
Reseılik «Veles Kapıtal» ınvestkompanııasynyń bankterdi jáne aqsha naryǵyn taldaý bóliminiń basshysy Iýrıı Kravchenko bılik naryqtyń valıýtaǵa degen suranysyn tolyq qanaǵattandyrsa da, rýbldiń baǵasy quldyraı beretinin, tipti jańa mınımýmdarǵa deıin quldyraý qaýpi saqtalyp otyrǵanyn atap ótipti. Sebebi teriskeıdegi kórshiniń syrttan tasıtyn ımporty ósti, soǵysqa qajetti qarý-jaraqty syrt elderden tasymaldap jatyr. 2023 jylǵy shildede birinshi ret Qytaıdan satyp alatyn ımporty Reseıdiń oǵan ótkizetin ımportynan asyp tústi. Reseıdiń «aýyr» taǵdyryn arqalamaý, bos shyǵynǵa batpaý úshin el halqy rýbldi satyp alýyn doǵarǵany jón ekendigin sarapshylardyń bári qaıta-qaıta eskertip jatyr.
El ishinde «rýblden at quıryǵyn úzisip, valıýtamyzdy álemdik qarjy tetikterine baılaý úderisin kesh bastaǵan joqpyz ba?» degen alań kóńil bar. Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, rýbldiń álsireýine munaı satýdan túsetin dollar túsiminiń tómendeýi jáne valıýta baǵamyn jasandy qoldaýdan bas tartý áser etken. Sondaı-aq sarapshy RF valıýtasy dál bıyl mundaı deńgeıde álsireıdi dep kútpegenin, RF basshylarynyń mundaı jaǵdaıǵa jol berý sebebin eń batyl sarapshynyń da boljaı almaıtynyn moıyndady. «Sebebi Reseı osy kúnge deıin rýbldiń eki aıaǵyn teń ustady. Qazirgi jaǵdaı basqa. Keler jyly emes, endi 3 aıdan keıin ne bolaryn eshkim bilmeıdi. Tipti, rýbldiń qazirgi jaǵdaıynyń saıası astarynyń qandaı ekenin de eshkim bilmeıdi», dep atap ótti A.Chebotarev.
Chebotarevtiń shamalaýynsha, rýbldi Reseıden barlyq sanksııalardy alyp tastaıtyn soǵystyń aıaqtalýy ǵana qutqara alady. Sebebi kórshi eldiń mınıstrligi AQSh valıýtasyn satyp alýdan bas tartyp, rýbldi ishki naryqtyń kúshimen qoldaýǵa tyrysyp jatyr.
Ázirge nátıje az
Onyń qazirgi jaǵdaıy aldaǵy birer jylda da ınflıasııa deńgeıiniń joǵary bolatyndyǵynan habar berip turǵandaı...
Qarjy sarapshysy osy rette bıylǵy qarjy naryǵy Ulttyq bank pen Úkimettiń teńge-rýbl konvertasııasynan bas tartatyny týraly jańalyqpen bastalǵanyn eske túsirdi. Biraq Reseıden keletin ımport tómendemeı, aqshalaı kórsetkishte burynǵy deńgeıde qaldy, al eksport ósti.
«Saýda-sattyqtyń bir bóligi teńgege aýystyryldy. Muny Máskeý bırjasynda teńgemen jáne KASE teńgemen saýda-sattyq kóleminiń ósýinen baıqaýǵa bolady. Biz ázirshe rýblden jartylaı qutyldyq. Rýblden qansha paıyz táýelsizbiz degen suraqqa eshkim jaýap bere almaıdy. Biraq rýbl men teńge bir-birinen alystap barady», dedi Chebotarev.
Andreı Chebotarev rýbldiń qunyn 4 teńgeden tómen túsirýge múmkindik bar dep esepteıdi. Biraq mundaı jaǵdaıda kórshi el ımporttyń kómegimen-aq teńgemizdi «jutyp qoıyp» Reseı ımportynyń tolqynymen betpe-bet qalýymyz múmkin, odan beter basyp qalýy máselesi týyndaýy múmkin. «Sebebi bir jylda biz Reseıden ımportty azaıtqan joqpyz. Reseı Federasııasy bizge jarty jyl boıy qant bermedi, biz ol elden kólik satyp alýdy toqtattyq. Biraq aqsha túrindegi ımport tómendegen joq. Rýbl 4 teńgeden tómendese, arzan taýarlarmen ishki naryqty jaýlap alýy múmkin. Qazaqstanǵa ımporttyń shamamen úshten biriniń quny RUB/KZT jubynyń kross-baǵamynyń ózgerýine baılanysty. 2022 jyly elge keletin ımporttaǵy Reseıdiń úlesi 35.1 paıyzy bolsa, 2023 jyldyń qańtar-mamyr aılarynda ol 27 paıyzǵa deıin tómendedi. Rýbldiń teńgege shaqqandaǵy odan ári quldyraýy otandyq óndiristiń quldyraýyna ákelýi múmkin», deıdi A. Chebotarev.
Al kelesi sarapshy Ilııas Isaev teńge baǵamynyń syrtqy faktorlary ártúrli ekenin aıtady. Bıylǵy jyldyń 5 aıynyń qorytyndysy boıynsha Reseımen taýar aınalymy Qazaqstannyń jalpy syrtqy saýdasynyń 18,8%-yn qurap, 10,5 mlrd AQSh dollary deńgeıinde boldy. Importtyń úlesi 2021 jylǵy 42,5 paıyzdyq deńgeıden aıtarlyqtaı tómendedi, biraq áli de mańyzdy bolyp qala beredi. «Jaqyn arada aqsha-nesıe saıasatyn jumsartý bastalýy múmkin, bul syrtqy ınvestorlar úshin teńgelik aktıvterdiń tartymdylyǵyna áser etedi. О́z kezeginde teńge aktıvteriniń kiristiliginiń birshama tómendeýi de USDKZT baǵamyna qysym jasaýy múmkin» deıdi I. Isaev.
Osy rette I.Isaev qazaq teńgesiniń ınvestısııalyq tartymdylyǵy artýy úshin rýbldiń jaǵdaıyna nazar salý qajettigin de eskertti. Rýbl biz úshin qatardaǵy elderdiń ulttyq valıýtalarynyń biri retinde qarastyrylýy kerek. EAEO saýda aınalymyndaǵy rýbldiń úlesine statıstıka da kúmándi. Bizge RF-dan keletin ımporttyń jalyna jarmasa bergendi toqtatyp, alys-jaqyn sheteldermen birikken zaýyt, kásiporyndar ashyp, otandyq taýardyń kúretamyryn damyǵan memleketterdiń «qanymen» jańǵyrtatyn kez keldi. Bul – biz úshin EAEO-daǵy úlesimizdi kóbeıtýge aparatyn jol. EAEO-daǵy bizdiń úles teńgeniń tynysyn ashatyn, rýblden alystatatyn faktor.
ALMATY
