Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
О́geı balanyń kúıin keship otyr
Otandyq agroǵylym eldegi ǵylym salasynyń esiginen syǵalap, ortadan óz ornyn tappaı júrgen ógeı balanyń kúıin keshýde. Táýelsizdik jyldary quldyraǵannyń ústine quldyrap, bazasy men qural-jabdyǵy ábden eskirgen, bilikti mamandary áldeqashan shetel asyp úlgergen suryqsyz ǵylym túrine aınaldy. Búginde agroǵylymnyń shekpeninde otyrǵan jergilikti tájirıbelik stansalar ózderiniń tabystaryn álemge áıgileýge quqyqtyq turǵydan qabiletsiz. Áıtpegende mundaı ınstıtýttar men ortalyqtardyń bazasynda qanshama oń tájirıbeler men jetistikter ómirsheń etilip, keıbiri agroónerkásip kesheninde birtindep engizile bastaǵan. Tek ǵylymǵa arnalǵan memleket qarjysynyń jetispeýshiligi qolbaılaý bola berip, qysqa jip kúrmeýge kelmeı tur. Al jeke bıznestiń agrarlyq ǵylymǵa ınvestısııa quıatyn yntasy áli oıanbaýda. Iri ári ornyqty sharýashylyqtar sheteldik jetistikterdi tartyp, shekaranyń ar jaǵynan ǵalymdar men mamandardy shaqyrǵandy qup kóredi. Mundaı ǵylym túri árıne qymbatqa túsetini anyq. Alaıda belgili bir agrojoba qurdymǵa ketse, sheteldikter de tabanyn jaltyratatyny anyq. Mundaı tıimsiz tájirıbelik baılanys óńirlerde ornalasqan aýylsharýashylyq ortalyqtaryn tıtyqtatyp turǵany da beseneden belgili.
«Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasy» JShS-nyń basqarma tóraǵasy, tehnıka ǵylymynyń kandıdaty, professor Baıjan Ýalhanovtyń aıtýynsha, otandyq agroǵylym keńes zamanyndaǵydaı uzaqmerzimdi strategııaǵa jáne sapaǵa negizdelgen. Al kapıtalızm dáýirin bastan keshirip otyrǵan búgingi fermerler tabysyn tez arada eselep, jyldam baıyp shyǵa kelýdiń jolyn izdeıdi. Mundaı múmkindikke sheteldik ǵylym birqatar artyqshylyqtar týdyryp otyrǵany taǵy ras.
– Qarapaıym ǵana salystyrmaly mysal aıtaıyn, bizdiń ǵalymdarymyz áldebir jańa sortty shyǵarý úshin kemi 5 jyl eńbektenedi. Al keıbir jaǵdaıda dándi daqyldy seleksııalyq túrli kezeńderden ótkizip, tirkeý úshin ol merzim 10 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Shetelde mundaı ádis qoldanylmaıdy, olar eski sorttyń jeńil apgreıdi men myqty marketıngtiń arqasynda eki-úsh jylda jańa sortty óndiriske engizip jiberedi. Biz kerisinshe jańa sort shyǵarsaq ony tirkeý, patent alý úshin qanshama ýaqyt júgiremiz. Onyń ústine memlekettiń kereǵar saıasatynyń saldarynan agroǵylymda jas mamandar múlde qalmaı barady. Ǵylymı zertteý ınstıtýttary men tájirıbe stansalary ózderiniń jetistikterin sata almaı otyr. Oǵan ári-beriden soń menshik ıesi memlekettiń ózi sebep bolýda. Memlekettik-jekemenshik áriptestik degenge múlde kóńil aýdarmaý, agroǵylymǵa jeke ınvestısııa quıýǵa qulyqsyzdyq tanytý, barlyǵyn ózi baqylap, ózi rettep otyrýdy buljymas dástúrge aınaldyrý salanyń aqyr-sońy turalap qalýyna aparyp soqtyrdy. Bul barlyǵyna málim ári ózimiz jyldar boıy kýá bolyp kele jatqan jaǵymsyz jaǵdaılar. О́zińiz oılap qarańyzshy, bizge bıýdjetten qarastyrylǵan qarajat jyl ortasynan asyp baryp biraq beriledi. Sebebi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ózara aıtysyp-tartysyp, qaısymyz qarajatty molyraq qarpyp qalamyz dep jantalasady. Al Qarjy mınıstri álgi bólinip turǵan qarajattyń nysanasyn anyqtaı almaı ol basyn qatyrady. Saıyp kelgende, bizdiń jaǵdaıymyzdy oılap otyrǵan eshqaısysy joq. Bıýdjetimiz qysqaryp, aılar ótken soń qolymyzǵa áreń tıedi. Eki ortada satyp alamyz dep josparlap qoıǵan qural-jabdyqtarymyzdyń quny ósip shyǵa keledi nemese ınflıasııa jep qoıady. Osyndaı paradoks jaǵdaıda tirshilik etip otyrmyz. Saldarynan qanshama bilikti mamandarymyzdy joǵalttyq, bizdiń kásiporynnyń aldynda jalaqy boıynsha qaryzdar jınalyp qala beredi. Tipti, kóktemgi dala jumystaryn qaryzǵa aqsha alyp ótkizdik. Keıde sanaly túrde zań tarmaqtaryn buzýǵa týra keledi, óndiristegi qarajatty memleket jabýy tıis shyǵyndarǵa jumsap jiberemiz. Arnaıy organdar tekserse, onyń arty jaqsy bolmaıdy árıne. Amalsyzdan zań buzýshylyqqa jol beremiz, – dep qynjylady stansa basshysy.
Sala mamanynyń pikirine súıensek, el Úkimeti ekonomıkalyq múmkindikterdi jetkilikti qorǵaı almaı otyr. Bıznes agroǵylymdy damytýǵa sanaly túrde qyzyǵýshylyq tanytýy kerek. Iаǵnı bul jerdegi sóz agroǵylymnyń otandyq AО́K-tegi bıznesti damytýyna qatysty emes, kerisinshe bıznes ókilderiniń otandyq agroǵylymdy gúldendirý yntasyna baılanysty. Muny bıznes ókilderi áleýmettik júkteme retinde qabyldaǵany jón. Esesine olar otandyq agrokeshenge jańalyqtar engizgeni úshin memlekettik preferensııalarǵa, salyqtyq nemese ózge de jeńildikterge, eksportqa taýar shyǵarýdaǵy kvotalyq artyqshylyqtarǵa, basqadaı yntalandyrý sharalaryna ıe bolar edi. Qazirgi kúni tájirıbelik stansalar óz betimen shetelden tikeleı tehnıka, qural-jabdyq satyp ala almaıdy. Astyqty sharýashylyqtardyń jerdi qalaı ıgerip jatqanyna baqylaý júrgizý de baıaǵyda-aq kún tártibinen alynyp tastalǵan. Stansa qyzmetkerleri barlyq agrosharalardy tek usynys retinde aıtýǵa quqyly. Keńes zamanyndaǵy tyń ıgerýdiń zardaptaryn qazirgi astyq ósirýshiler umytyp ketkendeı. Jabaıy ári baqylaýsyz eginshiliktiń saldarynan kóptegen aýmaqtarda topyraq qabatynyń tuzdanýy jáne qunarsyzdanýy jyldam tarap barady. Munyń barlyǵy jyldar óte aýqymdy ekologııalyq apatqa aparyp soqtyrýy ǵajap emes.
Kórshiniń arzan astyǵy – sorymyz...
Kerekýdegi tájirıbe stansasynyń basshylyq ókili, salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maman Baýyrjan Rahımovtyń da bul máselege qatysty aıtary mol.
«Agrarlyq ǵylymnyń damymaı otyrǵanyna sebep faktorlar barshylyq. Eń basty problema biz sııaqty tájirıbelik stansalardyń qolynda jetkilikti qarajat joq. Birdi-birge jetkizip, óz kúnimizdi áreń kórip otyrmyz. Ieligimizde qanshama tehnıka, sharýashylyq ǵımarattary bar, solardyń kúzetin uıymdastyrýdyń ózine qyrýar qarajat jumsalady. Memleketten bólinetin qoldaý mardymsyz. Ekinshiden, ǵylymı qyzmetkerlerge tólenetin eńbekaqy az. Bir ǵana mysal aıtaıyn, kásiporynymyzdaǵy ǵylymı qyzmetkerdiń qolyna nebári 205 myń teńge ǵana tıedi. Magıstrlyq dárejesi bar, jatsa-tursa ǵylymı jumysy ǵana jaıynda oılaıtyn ári otbasyn qurǵan adam úshin aılyǵy shaılyǵyna da jetpeıdi. Saldarynan qazir aýyldyq jerde bolashaǵy zor jas mamandardy ustap turý múmkin bolmaı bara jatyr. Sondyqtan áýelgi bette osy eki máseleni sheshýimiz kerek. Úshinshiden, Reseıden aǵylyp jatqan arzan bıdaı bizdiń sorymyzǵa aınalýda. Jergilikti treıderler ony otandyq dıqandardyń ónimi dep syrtqa eksporttap júrgen jaıttar áldeqashan áshkere bolǵan. Otandyq naryq tetikteriniń álsizdigi bolar, kórshi eldiń sapasyz astyǵy bizdiń naryǵymyzdy erkin bılep-tóstep aldy. Astyqtyń arzan bolyp turýyna óz basym qarsy emespin. Alaıda bizdiń un shyǵaratyn dıirmender men naýbaıhanalar baǵany sol qalpy ustap tur. Iаǵnı dıqandarymyzdyń shyǵyny shash etekten kelgen ýaqytta eki aradaǵy deldal kásipkerler kól-kósir paıda taýyp otyr. Shıkizat arzandasa, túpkilikti ónim baǵasynyń túsýi naryq zańdylyǵy emes pe? Memlekettik retteý organdary osy jaǵyn umyt qaldyrǵandaı. Bul máselege túptep kelsek, temirjol arqyly jetkiziletin (avtokólikpen jetkizýge shekteý jasalǵan) Reseıdiń astyǵyna memlekettik baj salyǵy salynbaı otyrǵany da tańǵaldyrady. Bir qyzyq mysal aıtaıyn, eger bizdiń otandyq kásipkerler shetelge, máselen Qytaı memleketine astyq shyǵarǵysy keldi deıik. Qazir kúnbaǵys dániniń halyqaralyq naryqtaǵy baǵasy kılosyna – 190-200 teńge. Baǵa bizdiń dıqandarymyz úshin óte táýir. О́kinishke qaraı, syrtqa astyq shyǵarý úshin bizdiń kásipkerlerimiz memlekettik baj salyǵyn tóleıdi. Ol shamamen árbir kılosyna 50-60 teńgeden quralady. Odan soń temirjol arqyly tasymal shyǵyny bar, ár kılosyna shamamen 20 teńge dep qarastyraıyq. Sonda eksporttaýshynyń taza tabysy nebári 110-120 teńge bolyp qalady eken. Mine kórdińiz be, ózimizdiń ónimimizdi eksportqa shyǵarýshylardyń aıaǵyna tusaý salyp otyrmyz da, kórshi elden keletin ımport astyqqa jol ashyp berýdemiz. Eger álgindeı shyǵyndar azaıtylyp nemese memleket ony óz esebine jatqyzsa dıqandarymyzdyń tabysy eselener edi, deıdi Baýyrjan Rahımov.
Báleniń basy – treıderde
Mamannyń sózinshe, búgingi tańda astyq treıderleri úshin otandyq astyq naǵyz maıshelpekke aınalýda. Qalasa satyp alady, qalamasa reseılik sapasyz ári arzan astyqty otandyq dep kórsetip, eksporttan esepsiz paıda taýyp otyr. Dıqan baıǵus ala jazdaı eńbektenip jınaǵan dándi daqylyn elevatorǵa ózi jetkizip, óz qarajatyna keptiredi. «Daıyn asqa tik qasyq» treıderler oıyna kelgen baǵamen ony satyp alyp, ózge naryqqa áldeqaıda joǵary baǵamen jóneltedi. Onyń ústine jergilikti sharýashylyqtardyń astyq túsimine qatysty ótirik esep berýine de osy treıderler sebep. Máselen bıyl Kerekýde qurǵaqshylyq saldarynan egis alqaptarynyń basym bóligi kúıip ketti. Áýpirimdep aman qalǵan egistikterden gektar basyna ary ketse 3-4 sentner astyq jınalýda. Al óńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń resmı aqparatynda astyqtyń ortasha ónimdiligi 3,9 sentner dep kórsetilgen. Aqıqatyna kelsek, ortasha túsim 1-2 sentner ǵana. Muny jergilikti agrarlyq sala ǵalymdary áshkerelep bere alady.
«Bıyl Pavlodar oblysyndaǵy egis alqaptarynyń jaǵdaıy óte múshkil halde. Oraq naýqany tez arada aıaqtalyp qalatynyn qazirden baıqap otyrmyz. Sebebi kóp oratyndaı astyq joq, qurǵaqshylyq pen aptap ystyqtan qýrap qalǵan. Tájirıbelik stansa retinde ózimizdiń jaǵdaıdy mysalǵa keltireıin. Pavlodar aýdanynda biraz jerge kúnbaǵys dánin, Ertis aýdanynda 1000 gektarǵa joǵary sortty bıdaı tuqymyn seýip, kóktemgi dala jumystary úshin (kólik otyny men jumyskerlerdiń jalaqysy) 22 mln teńge shyǵyndaldyq. Kóktemde ár gektarǵa 120 kılo bıdaı sebilse, oraq naýqanynda jınap jatqan astyǵymyz 130 kılodan aspaı tur. Álgi bıdaıdy bastyryp, tazartqanda gektarynan 80-90 kılo ǵana astyq jınaǵan bolyp shyǵamyz. Sonda sepkenimizden jınaǵanymyz áldeqaıda kem tur ǵoı. Al kádimgi astyq sharýashylyqtaryndaǵy jaǵdaı, tipti soraqy. Keler jyly Ertis-Baıan óńirinde tuqym máselesi óte ózekti bolatynyn qazirden boljap otyrmyz. Qaraǵandy men Qostanaı oblystary bizge tuqym jaǵynan kómektesemiz degen. Alaıda olardyń tuqymy bizdiń jerimizdiń topyraǵyna beıimdele me, másele sonda. Shyǵynǵa batqan sharýalardy astyq satatyn treıderler qazirden aınaldyra bastady. Olar dıqandarǵa mynadaı mánde shart qoıady: «Ár gektardan 10 sentnerden astyq jınap jatyrmyn dep esep ber, esesine biz sen kórsetken ár gektarǵa belgili mólsherde qarajat tóleımiz» deıdi. Artyq paıdany kim jek kórsin, onsyz da tyǵyryqqa tirelgen sharýa baıǵus degenine kónip, memlekettik organdarǵa jalǵan statıstıkany usynady. Sóıtip oıdan shyǵarylǵan statıstıka Reseıden tolassyz jetkizilgen arzan astyqqa «jasyl dáliz» bolýda. Sebebi erteń «orny úńireıip qalatyn» otandyq astyq kóleminiń ornyn ımport ónim basady. Byltyr Ýspen aýdanynda osyndaı jalǵan qaǵaz jasap, qylmystyq iske tartylǵan sharýa azamat jaıynda estigenbiz. Qylmystyq oqıǵa ózgelerge sabaq bolmaǵany ókinishti. Joq astyq úshin treıderden bir asap, memleketten keletin demeýqarjydan eki asap dıqan upaıyn túgendeıdi. Bul jerde utylatyn ózimizdiń memleket qana», dep kúıinedi ǵalym.
Aıtyp óteıik, «Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasy» JShS jyl sanap seleksııa salasynda túrli jetistikke jetýde. Tek bıyl jazda eki birdeı arnaıy patentke ıe boldy. Onyń biri – «Anel - 16» jazdyq jumsaq bıdaı. Stansanyń tájirıbe alańdarynda ósip shyǵarylǵan jańa sort gektarynan 18 sentner ónim berýge qabiletti deıdi ǵalymdar. Qurǵaqshylyqqa tózimdi, Kereký jeriniń topyraǵyna beıimdelgen jańa sortty endigi jerde kóbeıtip, jergilikti astyq sharýashylyqtaryna taratý máselesi tur. Buǵan qosa ázirshe «Lıýdmıla» ataýy berilgen taǵy bir sort jaqyn ýaqytta tirkelip qalady dep kútilýde. Eger bul eki sortty Qostanaı men Soltústik Qazaqstan óńirlerindegi egis tanaptarynda qoldanar bolsa, onyń áleýeti tolyq jarqyrap kóriner edi dep sanaıdy suryp ıeleri. Ǵylymı ortalyqtyń jáne jergilikti iri sharýashylyqtardyń birlesýimen shyǵarylǵan «Galıchanka», «Pobeda» suryptaryna jergilikti agroqurylymdar qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵan. Al «Pavlodarskaıa ıýbıleınaıa» jáne «Kondıterskaıa ıýbıleınaıa» atalatyn jańa bıdaı suryptary jergilikti tuqym naryǵynda úlken suranysqa ıe. Budan bólek suly, tary, kópjyldyq shóp boıynsha da jetistikteri az emes.
Túıindeı aıtsaq, aýylsharýashylyq salasyndaǵy ǵylymdy damytý máselesi memleket qarajatyna ǵana táýeldi emes. Oǵan otandyq bıznestiń qamqorlyǵy men ınvestısııasy kerek. Bıznestiń agrarlyq ǵylymǵa yntasyn oıatý úshin jańa zań tarmaqtary qabyldanyp, jańa tásilder oılap tabylsa abzal. Ǵylymǵa qamqorlyqpen qarap, patrıottyq sezimin tabys múddesinen joǵary qoıatyn dıqandar qaýymy da qarap qalmaıdy dep senemiz. Sebebi, agroǵylymdy alǵa bastyrý – ǵalymdardyń ǵana qolyndaǵy másele emes.
Pavlodar oblysy
