Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jusan toby bazalyq shyǵyndarǵa, ıaǵnı árbir adam nemese otbasy úshin sál de bolsa jaıly ómir súrýge jáne negizgi ómirlik qajettilikterdi qanaǵattandyrýǵa qajetti shyǵyndarǵa taldaý júrgizgen. Olar jasaǵan negizgi tujyrymdar mynadaı:
- Aı saıyn bazalyq shyǵyndarǵa orta eseppen 246,3 myń teńge nemese jalaqynyń 60%-y ketedi;
- Eń kóp shyǵyndar jalaqy alǵannan keıingi alǵashqy 4 kún ishinde jumsalady;
- Megapolısterde jaıly ómir súrý jáne barlyq bazalyq shyǵyndar úshin kem degende aıyna 450 myń teńge qajet;
- Barlyq bazalyq shyǵyndardy qanaǵattandyrý úshin Almaty men Astanada jumys isteıtinderdiń jartysyna jýyǵynda (49%) shyǵyndardy óteý úshin jalaqy jete bermeıdi;
- Almatyda qarjylyq tapshylyqqa tap bolatyndardyń sany Astanaǵa qaraǵanda 4 ese joǵary;
- Ortasha tap ókilderine jalaqysy 700 myńnan 1,2 mln teńgege deıin alatyn jumyskerlerdiń 4,4%-y ǵana jatady. Olardyń kúndelikti shyǵyndary tabystarynyń 40-50%-yn quraıdy;
- Tabystary ortasha deńgeıden joǵary jumyskerlerdiń úlesi jumyspen qamtylǵan halyq ishinde bar bolǵany 2% ǵana.
Jusan Big Data derekteri boıynsha 2022 jyly Astana men Almaty jumyskerleriniń ortasha aılyq jalaqysy (salyqtar men áleýmettik jarnalardy tólegennen keıin) 412,3 myń teńgeni qurady. Al osy rette negizgi qajettilikterge jumsalatyn shyǵyndar 246,3 myń teńge boldy nemese jalaqynyń 60%-yn qamtydy. Shyǵyndardyń kópshiligine aqsha negizinen jalaqy alǵan kúnnen keıin tólenedi. Osy kúnderi orta eseppen nemese aılyq shyǵyndardyń 29%-y jumsalady. Keıingi shyǵyndar apta saıyn birtindep azaıa beredi. Osy rette kúnine eń kóp jumsalatyn shyǵyndar jalaqy alǵannan keıingi alǵashqy 4 kúnge týra keledi (10-12 myń teńge).
Zertteýge súıensek, Almaty turǵyndary Astanaǵa qaraǵanda aqshany aıyna 15%-ǵa kóp jumsaıdy eken. Jalpy, eki megapolıstegi ortasha jalaqy birdeı dese de bolady: elordalyq jumyskerler úshin 413 myń teńge jáne almatylyq jumyskerler úshin 412 myń teńge. Alaıda Almatyda bazalyq qajettilik shyǵyndary jalaqynyń 63%-yn nemese aıyna 261,6 myń teńgeni qurasa, mundaı shyǵyndar úlesi bas shaharda 55% nemese 228,2 myń teńgege teń.
«Almaty turǵyndary jalaqy alǵannan keıingi alǵashqy aptada orta eseppen 76,1 myń teńge shyǵyndaıdy. Odan keıingi aptalarda shyǵyndar azaıyp, 4-aptada bazalyq shyǵyndardyń 23%-yn quraıdy. Astana turǵyndary jalaqy alǵannan keıingi alǵashqy aptada 64,3 myń teńge jumsaıdy. Bul Almatyǵa qaraǵanda 16%-ǵa tómen. Ári qaraı bazalyq shyǵyndar somasy ekinshi jáne úshinshi aptalarda azaıady da, tórtinshi aptada azdap kóteriledi, ıaǵnı 53,8 myń teńgeni nemese bazalyq shyǵyndardyń 24%-yn quraıdy. Orta eseppen Astanada kúndelikti jumsalym 8149 teńgeni qurasa, Almatyda bul soma 9342 teńgege teń», dep málimdeıdi Jusan Analytics.
Sonymen qatar zertteý erlerdiń áıelderge qaraǵanda kóp tabys tabatynyn jáne kóp shyǵyndaıtynyn rastady. Jusan Big Data derekteri boıynsha 2022 jyly erlerdiń ortasha aılyq jalaqysy (salyqtar men áleýmettik jarnalardy tólegennen keıin) 457,4 myń teńge boldy. Bul áıelderge qaraǵanda 22%-ǵa joǵary. Al názik jandylardyń ortasha jalaqysy – 374,6 myń teńge. Bazalyq qajettilikterge keler bolsaq, erler aqshany áıelderge qaraǵanda 19%-ǵa kóp jumsaıdy. Er azamattardyń negizgi shyǵyny jalaqysynyń 59%-yn nemese 269,9 myń teńgeni qurady.
Al áıelder jalaqysynyń 60 paıyzyn nemese 226,6 myń teńgeni aǵymdaǵy qajettilikterge jumsaıdy eken.
«Eger eki qalanyń arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy qaraıtyn bolsaq, Almatyda erler de, áıelder de astanalyqtarǵa qaraǵanda kóp aqsha jumsaıdy. Almatylyq er azamattar bazalyq qajettilikterge bárinen kóp shyǵyndalady – 291,4 myń teńge. Bul – olardyń jalaqysynyń 64 paıyzy. Eń az jumsaıtyndar – astanalyq áıelder. Olardyń shyǵyndary 212,9 myń teńgege, ıaǵnı jalaqylarynyń 57 paıyzyna teń», deıdi sarapshylar.
Zertteýden shyqqan taǵy bir túıin – 200 myń teńgege deıin jalaqy alatyn jumyskerler aqshasynyń kúndelikti shyǵyndardy óteýge jetpeıtindigi.
«Salamatty qarjylyq turaqtylyqtyń negizgi qaǵıdattarynyń biri – tabystyń shyǵyndardy óteýi jáne qarjylyq qaýipsizdik úshin bolashaqqa aqsha jınaqtaýǵa múmkindik berýi. Alaıda keıbireýlerdiń shyǵyny tapqan tabysynan asyp ketip jatady. Bul olardy kredıt pen basqa qaryzdarǵa táýeldi etedi. Londonnyń ekonomıka jáne saıası ǵylymdar mektebi jáne ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń zertteýlerine sáıkes Qazaqstannyń árbir ekinshi turǵyny qarjylyq qıyndyqtarǵa tap bolady. Resmı statıstıka derekteri boıynsha 200 myń teńgege deıin jalaqy alatyn jumyskerler negizinen mamandyqty talap etpeıtin jumystarmen aınalysady (tazalaýshylar, aýla sypyrýshylar, kúzetshiler, qosalqy jumystar), sondaı-aq bóbekjaıda bala baǵýshy, áleýmettik jumysker, malshy, daıashy, avtokólik júrgizýshisi, tehnık, elektrık sekildi mamandyq ıeleri bolyp jumys isteıdi. Mundaı jumyskerlerdi halyqtyń áleýmettik az qamtylǵan tobyna jatqyzýǵa bolady. О́ıtkeni olarǵa qalypty ómir súrý saltyn qamtamasyz etý úshin, árıne, qarajat jetispeıdi», deıdi Jusan mamandary.
Olardyń paıymynsha, halyqtyń tómen qamtylǵan tobyna 201 myńnan 400 myń teńgege deıin jalaqy alatyn almatylyqtardy jáne 300 myń teńgege deıin jalaqy alatyn astanalyqtardy jatqyzýǵa bolady. Bul qatarda agronom, temir balqytýshy, tas qalaýshy, hatshy, ákimshi, kassır, medbıke, meıirger jáne basqalar bar.
400 myńnan 700 myń teńgege deıin jalaqy alatyn jumyskerler ortasha tap ókilderi bolyp sanalady. О́ıtkeni bazalyq qajettilikterge olardyń 280 myńnan 330 myń teńgege deıin aqshasy nemese jalaqynyń 50-70%-y ketýi múmkin. Olar negizinen munaı men gaz óndirýshi operator, baǵdarlyq avtobýstardyń júrgizýshisi, mektep muǵalimi, aýrýhanada bólimshe meńgerýshisi, dárigerler, qurylys jáne montaj jumystarynyń ustasy, esepshi, zańger bolyp qyzmet atqarady. Bul sanattaǵy jumyskerler iri satyp alýlar, saıahat jasaý nemese joǵary deńgeıde bilim alýǵa qol jetkizýde shekteýlerge tap bolýlary múmkin.
Orta tap ókilderine jalaqysy 700 myńnan 1,2 mln teńgege deıin baratyn jumyskerlerdi jatqyzýǵa bolady. Olardyń jalaqysy bazalyq qajettilikterdi aıtarlyqtaı shekteýsiz óteýge múmkindik beredi. Bul shyǵyndarǵa orta eseppen 380 myńnan 450 myń teńgege deıin nemese jalaqynyń 40-50 paıyzy jaratylady. Tabystyń qalǵan bóligi aı saıynǵy ıpotekalyq tólemderdi, basqa da nesıelerdi tóleýge, aqsha jınaýǵa jáne jyl saıynǵy eńbek demalysyn josparlaýǵa múmkindik beredi. Resmı statıstıkaǵa súıensek, 2022 jyly mundaı jalaqyny uıymdar men bólimshe jetekshileri, ınjenerler, geologter, ushqyshtar, baǵdarlamashylar, marketologter, qarjygerler alǵan.
