Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qalaǵa kelýin kelgenimen, birden ornalasa qalatyn daıyn jumys joq. Ony izdeý kerek. Baspana joq. Amal qansha, bireýdiń páterin jalǵa alyp, alǵashqyda bazar jaǵalaýǵa týra keledi. Arba súırep, árkimge jaldanyp, kúnkóris qamyna kirisedi. Mine, osyndaı qıyndyqtan qutylý úshin, adamdardyń ábigerge túsip, janbaǵý qamynda qalaǵa aǵylýyn toqtatý úshin aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý mańyzdy.
Prezıdent el aldynda turǵan bul ózekti máselege Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Aýyldardy abattandyrý, jol tartý, mádenı-ekonomıkalyq deńgeıdi kóterý, múmkindiginshe adamǵa kórsetiler ıgilikterdi qala deńgeıine jetkizý, jaqyndatý talaby qoıylyp otyr. Aýyl-aımaqty damytý úshin shaǵyn sharýashylyqtardy qoldaý óte mańyzdy», dedi.
Taıaýda Jambyl oblysynyń Merki aýylyna bardyq. Osy saparymda merkilikterdiń Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýyndaǵy aýyl sharýashylyǵyna qatysty aıtqan sózderine kóp úmit artyp otyrǵandaryn baıqadym.
Keıingi jyldary Jambyl oblystyq ardagerler uıymynda kóptegen ilgerileýshilik baıqalady. Merkide bolǵan kezimizde aýdandyq Ardagerler keńesiniń uıymdastyrýymen Surat aýyldyq okrýginiń negizinde ekonomıkany damytý jáne umytyla jazdaǵan salt-dástúr, mysaly, shúlen taratý taqyrybynda aýdandyq semınar-keńes ótti. Semınarda Surat aýyldyq okrýgi ardagerleriniń ekonomıkany damytýdaǵy róli jan-jaqty áńgimelendi. Aýdan ekonomıkasyn aldyńǵy qatarǵa shyǵarýdaǵy aýyldyń úlgili isteri naqty mysaldarmen kórsetildi. Árbir aýyl turǵynynyń óz ıeligindegi 10-25 sotyq jerdi tıimdi paıdalanyp, baý-baqsha egip, qus ósirip, mal bordaqylap, bıe baılap, qymyz, saýmal óndirip, artyq ónimderin bazarǵa shyǵaryp satyp, sharýashylyqtaryn shyr aınaldyryp otyrǵandary mysalǵa keltirildi.
Budan aýdandyq ardagerler uıymynyń jumystyń jańa nysandaryn keńinen óristete túskenin ańǵarýǵa bolady. Surat aýylyndaǵy ótken kóshpeli keńeste osy másele naqty mysal negizinde jan-jaqty talqylandy. Semınardyń negizgi maqsaty – osy aýylda óris alǵan jumystyń elge paıdaly jańa túrlerin basqa eldi mekender men okrýgterge nasıhattaý jáne qoldaý edi. Sondyqtan aýylda ótken semınarǵa aýdandaǵy barlyq okrýgtik keńesterdiń tóraǵalary jáne aýdandyq, okrýgtik bıler qatysty.
Semınar jeke sharýashylyqtardy aralaýdan bastaldy. Mysaly, aýyldaǵy jeke sharýashylyǵynda bes bıe baılap, qymyz, saýmal óndirip otyrǵan azamattyń úlgili isi nasıhattaldy. Sharýashylyq ıesi sút ónimderin ótkizýde qalta telefonyn kádege jaratady eken. Sonyń arqasynda berilgen jarnamaǵa ún qosqandar sút ónimderin ózderi kelip áketip otyrady.
Sondaı-aq bir ózi jeti qyz ósirip, tárbıelep otyrǵan ananyń qolónermen shuǵyldanyp, qyz jasaýyn, quraq kórpe tigýdi kásip etip, aýyl turǵyndarynyń suranysyna ıe bolǵany semınarǵa qatysýshylardyń nazaryn aýdardy. Kásibin qapysyz meńgergen eńbekqor ananyń qolynan shyqqan buıymdaryna qyzyǵýshylyq tanytyp, aýdan, oblys ortalyqtarynan da suranys bildirýshiler barshylyq eken. Ismer shı quraq degen qolóner túrin Astana qalasynda ótken qolónershilerdiń kórmesinde kórsetip, keıinnen bul eńbegi Qazaq ulttyq ensıklopedııasyna engen.
Bir súısinerligi, aýyl turǵyndarynyń kópshiligi aýlasyndaǵy jer ýchaskelerin kádege jaratyp, tıimdi paıdalanýda basqalarǵa úlgi-ónege kórsetkendeı eken. Atap aıtqanda, mundaı ýchaskelerde qııar, qyzanaq, qyryqqabat, kartop, pııaz, sábiz jáne basqa kókónister molynan ósirilip, kúz aıynda bul ónimder jertólege ornalastyrylyp, kelesi jazǵa deıin otbasynyń alańsyz paıdalanýyna ábden jarap jatyr. Iаǵnı densaýlyqqa paıdaly, dárýmenge baı azyq-túlikti áleýmet alystan izdemeı, óz aýlasyndaǵy qoımadan tabady.
Aýylda budan basqa da ıgilikti isterdiń jasalyp jatqanynyń kýási boldyq. Osydan 10-15 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda aýyl mádenıeti aıtarlyqtaı kóterilgen. Aýyl ishindegi barlyq jol asfalttalǵan. Qala úlgisimen salynyp, syrtqy qabyrǵalary kórkemdelgen eki qabatty kottedjder anadaıdan sán túzep, aýyldyń ajaryn kirgize túsken. Sý, gaz, jaryq úıge kelip tur. Teledıdar qosýly, ınternet jumys isteıdi. Úıdiń ishi-syrtyndaǵy osyndaı jaıly jaǵdaıǵa rıza bolǵan turǵyndar keıde bir-birine «úıge kirseń qala, syrtqa shyqsań dala» dep qaljyńdaıdy eken.
Demek mundaǵy ómirdiń qala tirshiliginen esh aıyrmashylyǵy joq, artyqshylyǵy basym. Mysaly, saýsań sút, jeseń et bolatyn qoradaǵy maldan keletin paıda qanshama? Aýylda osy maldy kútip-baptaý jaıy da oılastyrylǵan. Malǵa arnalyp saı-saladan shóp jınaýmen birge qunary mol jońyshqa da ósiriledi. Jylyna tórt ret orylatyn bul jemshóp – maldyń qońdanýyna taptyrmaıtyn azyq. Keı azamattar aýlasynda júgeri ósirip, ony súrlep, múıizdi qara malǵa berip etke de, sútke de kenelýde.
Mundaǵy jáne bir jaǵymdy erekshelik – aýyl turǵyndaryna jeńildetilgen 2,5 paıyzben nesıe berý der edik. Bul qarjyǵa turǵyndar mal satyp alyp, tóldetip, turmysyn jaqsartady. Buryn nesıe alyp úırenbegen halyq alǵashqyda banktiń qaryzyna kirip ketemiz be dep qorqaqtady. Aýdan ákimi Jorabek Baýbekov kredıtke qatysty okrýgterde jasalyp jatqan jumystardy tereńirek taldap, máseleniń anyq-qanyǵyna ábden kóz jetkizgennen keıin halyqpen kezdesýinde nesıe alýdan qorqýdyń jóni joq ekenin, onyń dúnıejúzinde suranysqa ıe ekenin túsindirip keledi. Onyń ústine 2,5 paıyz – tómen kórsetkish, bul qarjyǵa mal satyp alyp, onyń tóliniń esebinen alǵashqy bir-eki jylda qaryzdy jabýǵa bolatynyn dáleldedi. Sóıtip, eldiń beti beri qarap, buryn úrke qaraǵandar kredıt alyp, sol arqyly sharýalary órge basqanyna kýá boldyq.
Aýdan basshysynyń naqty jaǵdaılardy taldap, qabyldaǵan sheshimderi elge mýzyka mektebi, mádenıet úıi, Kenesary eskertkishi, Merki aýdannyń 95 jyldyǵy sııaqty qadaý-qadaý jańalyqtar bolyp halyqtyń kóńil kúıin kóterdi.
Surat aýylyndaǵy osyndaı kisi súısinerlik isterdiń basy-qasynda seriktestik basshysy Qanat Shaıhıev júredi. Ol – aýyl halqy jumyla kóterip otyrǵan barlyq ıgi istiń uıymdastyrýshysy jáne demeýshisi. О́ńir ereksheligin jetik biletin, atalǵan sharýalardy agrotehnıka ǵylymymen ushtastyryp júrgizetin ol sharýashylyq tabysyn jyldan-jylǵa eseleı túsýmen keledi.
О́zimiz qatysyp, osy aýyldaǵy talaı jaqsy jumysty, ıgi bastamany kózimizben kórgen semınar-jınalystyń jáne bir taqyryby – halqymyzdyń ǵasyrlar boıy aıtylyp, nasıhattalyp kele jatqan dástúri – shúlen taratýmen sabaqtastyryldy. Bul baǵytta da Qanat Kenalyulynyń jomarttyǵy alǵa shyqty. El aqsaqaldary, eńbek ozattary, joq-jitik otbasylary, balalar mekemeleri qaı kezde kómek surasa da qoly ashyq azamat kómek berýge daıyn turady. Mysaly, shúlen taratý dástúri boıynsha aýyl okrýginiń tórt eldi mekeninen kelgen 25 adamǵa un, azyq-túlik, bıdaı, et, kókónister, taýyq, jemshóp, saban, t.b. ónimder taratqan. Atamyz qazaq alǵan ónim az ba, kóp be, oǵan qaramastan, shúlen taratqan. «О́le jegenshe, bóle je» degen maqal jeke adamdardyń osyndaı márttiginen týyndaǵan bolar.
El azamattary aýyl sharýashylyǵyndaǵy naýqandy jumystar aıaqtalǵan kezde dıqandardyń eńbegin marapattaý jaǵyn da umytpaıdy. Olarǵa seriktestik atynan jeńil kólik, basqa da baǵaly syılyqtar usynyp, eńbek adamdarynyń mereılerin tasytady. Taıaýda ǵana aýyl mektebine 1 mln teńgege ınteraktıvti taqta syıǵa tartyp, mektep oqýshylaryn bir serpiltip tastady.
Sharýashylyq júrgizýdiń qyr-syryna qanyq azamat sharýashylyqta sý tapshylyǵyn boldyrmaýǵa únemi kúsh salady. Mysaly, sýǵa zárýlik bilinip otyrǵan bıylǵydaı qýańshylyq jyldary sýdy az tutynatyn tuqymdyq materıaldarǵa erekshe mán beredi. Olardyń sý tapshylyǵyna eń tózimdi túrlerin tańdap, kádege jaratý arqyly sharýashylyqtyń zııan shekpeýine qol jetkize bildi.
Qaısybirin aıtarsyń, aýyl turǵyndarynyń qaı-qaısy da áldebir buıymtaımen onyń aldyna barsa, sharýasyn retke keltirip, jadyrap shyǵatyndaryn jyr qylyp áńgimeleıdi.
Surat aýylyndaǵy basqosýdy uıymdastyrǵan Merki aýdandyq Ardagerler uıymynyń tóraǵasy Baıseıit Jylysbaev semınar kezinde sharýashylyqty aralaý barysyndaǵy aýyl turǵyndarynyń tirligine súısinip: «Aýla ishinde kózin taýyp etseń eńbek, qanaǵat tutar densaýlyq, baılyq ózi kelmek» dep máteldetken edi. Aýyl eńbekkerleriniń tap-tuınaqtaı tynys-tirshiligine qarap, onyń osy maqamyna qol qoıǵandaısyń.
Kóshpeli semınarǵa qatysqan aqsaqaldar ózderi kýá bolǵan aýyl turǵyndarynyń eńbegine rızashylyq bildirip, mundaǵy qaınaǵan tirshiliktiń arqasynda qol jetkizilgen jetistikterdi aýyldastaryna mysal etip aıtyp, olardy osy baǵytta eńbek etýge shaqyratyndaryna sendirip tarqasty.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
Respýblıkalyq «Ardagerler uıymy»
tóraǵasynyń birinshi orynbasary,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
