Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ortalyq qyzmeti mentalıtetke qaıshy emes
Qala ishindegi ózge úılerden oqshaýlanǵan záýlim ǵımaratty birden baıqadyq. Mańaıynda kelimdi-ketimdi kisi kórinbeıdi. Ortalyqtyń mekenjaıyn aldyn ala naqtylaǵan soń, jańylmaı jetkenimizdi túsindik. Ǵımarattyń qasbeti qonaqúıge uqsaǵanymen ishki tynys-tirshiligi múldem basqa ekenin sońynan bildik. Jumys barysynda zyr júgirip, talaptanyp júrgen medısına mamandarynyń qımyly shıraq, qadamy nyq. Kóbi jas, biriniń kóńilin biri aýlaıtyndaı. Kóp kidirmeı Amara medısınalyq pallıatıvti kómek kórsetý ortalyǵynyń basshysy Gúlmıra Knıazbekovamen jolyǵyp, mekeme jaıynda suradyq.
– Ortalyq 2019 jyly ashyldy. Sol kezde nartáýekel dep qala ishinen ǵımarat jaldaǵanbyz. Al myna ǵımaratqa aýysqanymyzǵa – bıyl úshinshi jyl. Medısınalyq pallıatıvti kómek alýǵa kóbine-kóp emge baǵynbaıtyn naýqastar keledi. Sanaýly aı, kún, saǵaty taıaǵannyń barlyǵyn qabyldamaımyz. О́ıtkeni juqpaly aýrýǵa shaldyqqandar da bolýy múmkin ǵoı. Elimizde olarǵa bólek ortalyqtar qarastyrylǵan. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵyna sáıkes bekitilgen belgili bir aýrýlardyń tizimi bar. Sony eskeremiz. Jumys kúrdeli. Keıde ózimiz de depressııaǵa túsemiz. Qaıyspaı, hal-qaderimizshe eńbek etip kelemiz. Naýqastardyń arasynda ınsýltten, onkologııa, alsgeımer, parkınson jáne basqa da aýrýdan ahýaly nasharlaǵandar kezdesedi. Biz sekildi ortalyqtardyń qyzmeti qazaqtyń turmys-tirshiligine baǵynbaıdy deýge kelmeıdi. Iá, qazaqta et jaqynyń máńgilik saparǵa attanarda qaraılasýyń kerek, sońǵy saǵattary taıaǵanda balasy aýzyna sý tamyzý kerek deıdi. Árıne, solaı bolǵanyn biz de quptaımyz. Biraq kúndelikti qym-qıǵash tirliktiń qamymen júrgen otbasylardy da túsinýge bolady. Jumysqa barmaıyn dese, otbasyn asyraý qajet. Al jaǵdaıy nasharlaǵan adamnyń kún-tún demeı qas-qabaǵyna qaraısyń. Psıho-emosıonaldyq jaǵynan da jeńil emes. Naýqastyń ózi de qınalyp qalýy yqtımal. Bizdegi mamandar jaǵdaıy nasharlaǵandardy qalaı kútý keregin biledi. Uzaq ýaqyt tynys alý apparatynyń kómegimen jatatyndar bar. Týǵan-týystary baýyryn ortalyqqa apardym, is bitti demeıdi ǵoı. Kelip, habar alyp turady. Ýaqyty taıaǵan naýqastyń jaǵdaıyn otbasyna habarlap, eskertip otyramyz, – deıdi G.Knıazbekova.
Qordan bólingen qarjy jetpeıdi
Ortalyqtyń ár qabatynda medısına mamany, psıholog bolady. Olardyń barlyǵy derlik óziniń jumys baǵytyna qaraı tájirıbeden ótipti. Naýqasqa qalaı qaraý kerek ekenin biledi. Sheteldik tájirıbege ıek artady. Dáriger ár pasıentke ózinshe bólek em-dom usynady. Kóbine-kóp jandy jegideı jegen aýrýdyń saldaryn bir sát basýǵa tyrysady. Úı jaǵdaıynda aýyrsynýdy basatyn ekpe saldyrý úshin qaıta-qaıta jedel-járdem shaqyrtýǵa týra keledi emes pe? Ortalyqta pasıentti eki kúnde bir márte jýyndyrady. Qajetti dárýmeni bar as-aýqatyn ýaqtyly beredi. Sebebi naýqastardyń barlyǵy derlik ózdiginen emin-erkin júrýge qaýqarsyz. Al qur súlderi qalyp, es-tússiz jatqandardyń ózdiginen as ishý bylaı tursyn, tynys alýy qıyn. Ortalyqqa naýqastar elimizdegi aýrýhanalardan joldama arqyly keledi. Biraq kvotany kútpeı, aqyly túrde bir palatada bir ózi jatqan naýqastar sanaýly bolsa da bar eken. Munda joldamamen kelgen ár naýqastyń kúndelikti kútimine áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynan qarajat tólenedi. Keı-keıde qaıyrymdylyq qorlary jerdemdesedi. Áıtkenmen qordan qaralǵan qarjy ortalyqtyń kerek-jaraǵyn túgendeýge jetpeıtin kórinedi. Jumysshylar jalaqysyn ara-tura merziminen kesh alatyny taǵy bar. Ásirese, jalǵa alyp otyrǵan ǵımarattyń shyǵynyn óteý qıyn. Medısınalyq pallıatıvti ortalyqty ekiniń biri asha bermeıdi. Basqa-basqa dál osy áleýmettik jobanyń salmaǵy aýyr, jaýapkershiligi joǵary. Jekemenshik ortalyqtyń kóbi osy kúıdi keship júrgenge uqsaıdy.
Jalǵa alǵan ǵımarattyń shyǵyny kóp
– Biz jaldap otyrǵan ǵımarattyń jalgerlik aqysyn, jumysshylardyń jalaqysyn ýaqtyly tóleımiz dep qınalyp qalamyz. Jyl sońynda konkýrsqa qatysyp, josparlaǵan qarjynyń shamamen 50 paıyzy tıdi. Iаǵnı byltyr jeltoqsanda ortalyqta 112 naýqas jatsa, jyl basynda tek 53 adamǵa qarjy qaralatynyn bildik. Al qalǵan naýqastardy qaıda jiberemiz? Biriniń jaqyny joq bolsa, ekinshisi otbasyn asyraýy kerek. Qarjylyq jaǵynan qınaldyq. Biz jyl sońyna qaraı qorǵa jumystyń esebin tapsyramyz. Sodan byltyr belgili sebeptermen úsh aıdyń jalaqysyn ala almaı qaldyq. Ázirge bardy qanaǵat tutyp, áýpirimdep kelemiz. Jalaqy, jalgerlik aqysymen qosa, dári-dármegimiz bar. Ahýaldy aıtyp, Prezıdentke hat jazdyq. Bizge qalalyq ákimdik ǵımarat qarastyrsa, jaǵdaıymyz ońalyp, jumys birshama jeńildep qalar edi. Jóndeý kórmegen nysan bolsa da qoldan kelgenshe ózimiz rettep alar edik. Ǵımarattyń jaıyn rettemesek, ári qaraı jumys isteý-istemeýimiz ekitalaı bolyp tur. Bizdiń ortalyqqa ekiniń-biri ǵımaratyn bosatyp bere salmaıdy. Bizdi túsingen kásipkerlerge alǵys aıtamyz, árıne, – deıdi ortalyq basshysy.
Oraıy kelgende onkologııada 13 jyl tájirıbesi bar, ortalyqtyń bas dárigeri Renat Baıtaqovpen de áńgimelestik. Ol ortalyq ashylǵan tusta jumysqa kelgenimen, jarty jylǵa jeter-jetpes eńbek etip, qaıta basqa jumysqa aýysypty.
– Jumysqa alǵash kelgen jyldary taǵamnyń dámin sezýden qaldym. О́zimdi nashar sezinip júrdim. Oǵan deıin qalalyq onkologııalyq dıspanserde eńbek etkenmin. Bas dárigerdiń usynysymen onkolog boldyq. Operasııa jasadyq, naýqastardy emdedik. Bári sátti ótetin. Medısınalyq pallıatıvti ortalyqta naýqastar qaıtys bola bastady. Aýyrtpalyq tústi. Aıyna keıde 10-15 adam kelmestiń kemesimen ketetin. Al bıyl jyl basynan beri 53 naýqas qaıtys boldy. Alǵashqyda naýqastardyń týǵan-týystary derttiń dárýi bola ma dep jıi suraıtyn. Suraǵany jaqsy, hal suramaıtyndar da bar eken. Tipti, sýyt habar jetkizý úshin habarlasqanda telefon tutqasyn kótermegender boldy. Sodan biz dárigerlerdiń operasııa jasap emdeýge tyrysqanyn, aýrýdyń dárýi tabylmaǵanyn aıtamyz. Shetel asqannan da paıda joq ekenin eskertemiz, túsindiremiz. Jumystan shyqtym dedim ǵoı, byltyr shaqyrtýmen taǵy keldim. Ortalyqty araladym. Jigerli jastar birine-biri járdemdesip, biriniń kóńilin biri aýlap júrgenin baıqadym. Ishteı «bári psıholog eken» dedim. Ujymmen jumys isteı alatynymdy túsindim. Degenmen qazir jumys jeńil dep aıta almaımyn. Aýrýlar jasaryp barady. Júrek qantamyr aýrýyna shaldyqqan jastardy kórdik. Artyq salmaǵy joq, óńinen aýrýdyń taby baıqalmaıtyn naýqastar ınsýltten kóz jumdy, – deıdi ol.
Bas dáriger de eńbekaqysy qolyna kesh túsetinin aıtyp qaldy. Biraq emhanalarmen salystyrǵanda jalaqy joǵary ekenin eskertti. Qazir ortalyqta 107 naýqas jatyr eken. Mamandar olarǵa kúndelikti medısınalyq qyzmet kórsetedi. «Adamnyń degeni emes, Allanyń qalaýy bolady» degen. Aýrýhanadan bir kún ómiri qaldy dep ákelgen naýqastardyń ishinde jyldan asa júregi soǵyp turǵandar bar. Sondaı pasıenttiń biri ortalyqta es-tússiz jatyr. Tipti, bir ret kózin asha bastapty. Qudanyń qudireti, dárigerler naýqasty sóılep kete me dep oılaǵanyn aıtady. Biraq rasynda da mıyna qan quıylǵan naýqas tilge kelse, tańǵajaıyp jaǵdaı bolar edi. Pasıent qazir de kózin ashady eken. Dybys shyqqan jaqqa qaraıdy. Dárigerdiń, medbıkeniń daýsyn tanıdy. Bas dáriger R.Baıtaqov ortalyqta úı jaǵdaıynda uzaq ýaqyt tósek tartyp jatqan naýqastarda paıda bolatyn jaranyń bitelýine járdemdesetin untaq jasaǵan. Quramy birine-biri uqsas eki túrli untaqtyń biri shirigen tindi alyp tússe, ekinshisi tolyq jazylýǵa septesedi eken.
«Meniń biletinimdi balam bilmese eken...»
Medısınalyq pallıatıvti kómek kórsetý ortalyǵynyń psıhologi Elvıra Shoraqyzy tek naýqastarǵa ǵana emes, áriptesterine de psıhologııalyq kómek kórsetedi. Ol pasıentterdiń jan dúnıesine úńilip, barynsha járdemdesýge tyrysatynyn, júıkesi juqarǵandardy jigerlendirýge umtylatynyn aıtty.
– Psıholog bolǵan soń baıqaımyz, ortalyqtaǵy mamandardyń erik-jigeri myǵym. Árqaısysy óziniń jumysyn biledi. Ekiniń biri munda jumys isteı almaıdy. Tájirıbeden ótkennen keıin jumysqa kelýge qulqy bolmaıtyndar da az emes. Jumys kúrdeli. Sebebi pallıatıvti ortalyqqa keletinderdiń basym kópshiligi aıaqqa turyp ketetinderdiń qatarynan emes. Aqtyq saparǵa jaqyndaǵandar. Aıaqqa turǵandar ilýde bireý. Naýqastarǵa da baýyr basyp qalǵan soń qımaısyń, kóńil bosap, kózge jas alatyn sátter de bolady. Keı-keıde áriptestermen sergitý sátin ótkizemiz. Qalaı degende de sanıtarlar jas, qaıtqan adamdy kórip, kóńiline alyp qala ma deısiń, – dep syr aqtardy psıholog.
Kóp uzamaı biz eki naýqastyń palatasyna bettedik. Birinshi pasıenttiń jasy otyzdan asqan. Ol dárigerdiń baqylaýyna, sanıtarlardyń kútimine kóńili tolatynyn aıtty. Qysqasy, ortalyqtyń mamandary qolynan keletin sharýaǵa tııanaqty desedi. Alaıda dári-dármektiń jetispeýshiligi baıqalady eken.
– Bizdiń qabatta mamandar otyrady. Olardy shaqyrý qıyn emes. Daýysymyzdy estigende lezde keledi. Adam bolǵan soń jany ashıdy ǵoı. Aıtpaǵym, ortalyqqa qoldaý kerek. Qor, meıli Úkimet qaraılassa ıgi. Sebebi Astanada jalǵyz ǵana pallıatıvti ortalyq bar emes pe? Bizge negizgi keregi dárýmender men aýyrsynǵandy basatyn ekpeler ǵana ǵoı, – dedi biz birinshi qaırylǵan pasıent nyq sóılep.
Pallıatıvti ortalyqqa kelgenine eki jarym jyldan asqan zeınet jasyndaǵy ájeı de medısına mamandarynyń jumysyna razylyǵyn bildirdi. Alǵashynda qalýdy oılamaǵan ájeıdiń qazir qaıtqysy joq. Júrek túbinen týystaryma salmaq salmasam eken degen oı qylań beredi. Ol «Biz asarymyzdy asap, jasarymyzdy jasadyq. Osyndaı ortalyqtarǵa Úkimet qaraılassa deımin, qazir dalada júrgen qarttar bar», dep túıindedi oıyn.
Medısınalyq pallıatıvti ortalyqqa kelgen qarttardyń týystary keıde dárigerlerden dıagnozdy aıtpaýyn ótinedi eken. Kóp jaǵdaıda dárigerler hal-ahýaly nasharlaǵan naýqastyń júzinen qandaı dertke shaldyqqanyn biletini kórinip turady desedi. Tipti, keıde egde jastaǵylar dárigerge dıagnozyn biletinin aıtyp, basý aıtatyn kórinedi. О́mirdiń qaltarys-bultarystarynan ótken, kópti kórgen qarııalar óziniń aýrýyn bilmeı qalýy múmkin be? Meıirbandar «meniń biletinimdi balam bilmese eken» dese kerek.
Qoryta kele medısınalyq pallıatıvti ortalyq ne úshin kerek, degen saýalǵa oıyssaq. Aýrýhanada jansaqtaý bóliminde uzaq jatatyn naýqastar bar. Kúrdeli operasııadan keıin kózin ashpaıtyndar kezdesedi. Osyndaıda shuǵyl operasııa jasatýǵa kelgenderge bos oryn tabylmaı qalýy múmkin. Al aýrýhanada uzaq jatqan naýqastyń ahýaly úıge shyǵýǵa kelmeıdi. Mundaıda medısınalyq pallıatıvti ortalyqtyń kómegi aýrýhana dárigerlerine ári naýqastyń týystaryna da tıimdirek. Astanadaǵy osyndaı jalǵyz mekemeniń jaıyn joǵaryda egjeı-tegjeıli tarqattyq. Al Ortalyqtyń qarjylyq jaǵdaıy keler jyly qalaı bolmaq. Ol jaǵy ázirshe beımálim.
