Alataý bókterinde ótken sammıtke qatysqan «J.P. Morgan» ókili, makroekonomıst Anatolıı Shal munaıdyń búgingi baǵasy suranys pen usynystyń teńgerimine kóbirek baılanysty ekeni, qazir onyń qubylmaly sıpatqa ıe ekenin aıtty. «Biz munaıdy paıdalanýdyń eń joǵary sheginen 2023 jyldyń jaz aıynda ótip kettik. 2024 jyly munaıǵa suranys baıaýlaıdy, Reseı de, Saýd Arabııasy da 2023 jyly atap ótken óndiris kólemin jáne eksportty qysqartýdy birte-birte qysqartady», dep túsindirdi ol.
Osy rette makroekonomıst damýshy naryqtar jáne Qazaqstan úshin de ózekti bes táýekeldi atap ótti. Onyń aıtýynsha, táýekeldiń alǵashqysy – joǵary paıyzdyq mólsherleme kezeńi. «Damýshy elderdiń iri ekonomıkalary sol kezdegiden jaqsy jaǵdaıda, olar qaýipsizdik jastyqtaryn jasady, ıkemdi valıýta baǵamyn qoldanady, bıýdjet tapshylyǵy naryqtyń barlyq segmentinde sezilip turady», dep atap ótti sarapshy. Anatolıı Shaldyń pikirinshe, «teorııalyq turǵydan elimiz úshin ózekti ekinshi táýekel negizgi saýda seriktesteri – Qytaı men Eýropanyń tek sıkldik baıaýlaýmen ǵana qıynshylyqtardy bastan keshirýimen baılanysty». «Sizderdiń ekonomıkadaǵy 2023 jyly oń ósim tańǵaldyrdy, biraq bizge onyń uzaqmerzimdi perspektıvada qalaı damıtyny belgisiz. Bul – Qazaqstan kimmen saýdalasýy kerek degen kózqaras turǵysynan belgili bir táýekelder», dedi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, ishki naryqtaǵy oń ózgeristerdi ázirge IJО́-niń júgin «jeńildetetin jaǵdaı» dep baǵalaýǵa bolady, bul basqa naryq kózderine nazar aýdarǵa múmkindik beredi. Úshinshi táýekel, sarapshynyń pikirinshe, barlyq damýshy naryq úshin de, bizdiń el úshin de ózektisi – AQSh-taǵy quldyraý qaýpiniń joǵary bolýy. «2024 jyly Qurama Shtattardaǵy resessııa qaýpi bizdiń sýbektıvti baǵalaýymyzda joǵary deńgeıde qalyp otyr. Dollardyń nyǵaıýynan, qubylmalylyqtyń joǵarylaýynan damýshy naryqtar zardap shegedi. Qazaqstan úshin óte ózekti – resessııa jaǵdaıynda munaıǵa suranys azaıady jáne munaı baǵasynyń tómendeýi ábden múmkin», dep atap ótti Anatolıı Shal.
Onyń tizimindegi tórtinshi táýekel – munaı baǵasynyń uzaqmerzimdi dınamıkasy. «Biz 2030 jylǵa qaraı janar-jaǵarmaıǵa suranys táýligine 1 mıllıon barrelge azaıady dep oılaımyz. Bul rette munaıǵa degen suranys arta beredi, óıtkeni avıasııa ónerkásibi men munaı hımııasy shıkizatty kóbirek tutynady», dep túsindirdi spıker.
Onyń sózinshe, munaıǵa suranys artý úshin kompanııalar óndiriske ınvestısııa salýdy jalǵastyrýy kerek. Bank sarapshylary munaı sektoryndaǵy 300 jobaǵa zertteý júrgizip, jobalarǵa salynǵan ınvestısııa tabysty bolyp qalýy úshin munaı baǵasy qandaı bolýy kerek ekenin anyqtady. Nátıjesinde, 2030 jylǵa deıin barreline 60-100 dollar aralyǵynda bolatyny anyqtalǵan. «Qazaqstan úshin 100 dollar óte qolaıly bolar edi, 60 dollar – jaqsy, ómir súrýge bolady, biraq abaı bolý kerek», dep túsindirdi sarapshy.
Sondaı-aq sammıt barysynda elimizdiń qandaı ekonomıkalyq modeldi ustanatyny túsiniksizdeý bolyp otyrǵany da aıtylyp qaldy. Memlekettik kapıtalızm jumys istemeıdi, óıtkeni memleket basqarý turǵysynan óziniń tıimsizdigin kórsetti. Ekonomıkalyq lıberalızmniń anglosaksondyq modeli úshin qarapaıym tilmen aıtqanda, «ekonomıkany óltirý» qajet. Al Eýropadaǵydaı korporatıvtik áleýmettik memleket qurý úshin kúshti kásipodaqtar kerek. Al ol bizde joq. Sıngapýr modeli úshin adamdar úkimetke adal bolyp, ony tıimdi memlekettik apparattyń ornyna qoldaıtyn tehnokratııalyq zańdylyq bolýy kerek.
Sammıt barysynda AIX taqyrybyna nazar aýdaryp, bizge túsiniksizdeý kóringen biraz jaıtqa jaýap alǵymyz keldi.
Sebebi el nazaryndaǵy qos bırjanyń esepterin qashan jarııalaıtyny, AQSh-tyń sanksııasyna ilinip qalǵan «Polymetal International plc» Djersı aralynan bizdiń elge qandaı jolmen kelip qalǵany jýrnalıster úshin eń qyzyqty taqyryptardyń biri bolatyn.
Esterińizde bolsa, 2023 jyldyń tamyz aıynyń basynda «Polymetal International plc» Djersı aralynan Qazaqstandaǵy Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyna (AHQO) qaıta tirkeýdiń «sátti aıaqtalǵanyn» habarlady. Onyń aldynda AQSh-tyń 2023 jyldyń mamyr aıynda toptyń reseılik kompanııasy «Polımetall» AQ-ty SDN sanksııalar tizimine engizgen. Redomısılıasııadan keıin AIX bırjasy Polımetaldyń negizgi bırjasyna aınaldy.
Tım Bennett, eń aldymen, Polımetaldy qaıta qurý týraly túsindirip berdi. Bul sheshim tek bırjanyń emes, sonymen birge OFAC (Office of Foreign Assets Control)-pen birge ákimshiliktiń sheshimi ekenin aıtty. «Bul tranzaksııa eshqandaı jaǵdaıda sanksııalardy buzbaıdy. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev taý-ken salasyn damytý keregin aıtty. Tranzaksııa kezinde sanksııalar eshqandaı jolmen buzylmaǵan. Biz muny muqııat baqylap otyrdyq», dep atap ótti ol.
Ekinshi máselege, AIX esepteri týraly pikir bildirýge quzyreti joq ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha, qarjylyq esep osy jyly – 2023 jyly jarııalanýy kerek edi. «Jyl aıaǵyna deıin jarııalanbasa, mindetti túrde tekseremin», dep ýáde berdi.
Bennett AHQO róli qandaı ekeni týraly da óz kózqarasymen bólisti. Ol kapıtal naryqtary tutastaı alǵanda eldiń ınfraqurylymy, «qańqasy» ekenin, qarjy ortalyǵynyń róline týra osylaı dep baǵa beretinin aıtty.
Belgili otandyq ekonomıst, CSI strategııalyq bastamalar ortalyǵy tobynyń aǵa seriktesi Oljas Qudaıbergenov Prezıdenttiń jýyrdaǵy Joldaýynda qazirgi Úkimetke júzege asyrý qıyn kóptegen mindet qoıylǵanyn atap ótti. «Aldyńǵy sıklde qalyptasqan memlekettik basqarý júıesiniń mádenıeti senimsizdikke, memlekettik basqarý júıesindegi – memlekettik qyzmetshiler arasyndaǵy qaqtyǵystardy udaıy yntalandyrýǵa negizdeldi. Árıne, munyń bári memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyna jáne jumys sapasyna áser etti. Al qazir ondaı yntalandyrý bolmasa da eshkim eshkimdi bir-birine qarsy qoıyp jatqan joq, biraq sol mádenıet ınersııasy saqtalyp otyr.
Is júzinde memlekettik basqarý júıesi bir-birine degen senimsizdik rejiminde jumys isteýin jalǵastyryp keledi. Munyń bári retteýshi resimderge júkteledi. Memlekettik organdar kóp nárseni shekten tys retteý arqyly halyqqa senimsizdik tanyta bastady. Tıisinshe, halyq pen bıznes bul senimsizdikti memleketke qaıtarady», deıdi Oljas Qudaıbergenov.
Ekonomıstiń aıtýynsha, Prezıdenttiń barlyq bastamasy durys júzege asýy úshin memlekettik basqarý júıesi ózgerýi kerek. Memlekettik apparat birtutas, jaqsy úılestirilgen komanda retinde jumys isteýi kerek. «Biraq ázirge senimsizdik mádenıeti jarııalanǵan bastamalardy jeńip jatyr», dep sanaıdy sarapshy.
Sarapshynyń sózinshe, memlekettik retteýdiń qazirgi júıesi tym qatal. Mysaly, bankterdi retteý tásili olardy bızneske nesıe bermeýge májbúrleıdi. Sodan keıin bankter ShOB sýbektilerine nege nesıe bermeıdi degen shaǵymdar aıtylady. Bul tek qarjy sektoryna ǵana qatysty emes, barlyq saladaǵy memlekettik retteýdi jumsartý qajet. «Múmkin bireýler áleýmettik narazylyqty tejeý úshin baǵany ýaqytsha ustaýǵa májbúr, biraq ortasha jáne uzaq qashyqtyqta bul jumys istemeıdi», dep atap ótti ekonomıst.
Taǵy bir paneldik sessııada «Kusto Group» basshysy Erkin Tátishev te Qazaqstannyń damýy taqyrybyna toqtaldy. Kásipkerdiń pikirinshe, transformasııa men naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý barlyq salaǵa, sonyń ishinde memlekettik basqarýǵa da áser etýi kerek.
О́nerkásip pen aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn «Kusto Group» holdınginiń basshysy elimiz mańyzdy kólik habyna aınalý úshin Kólik mınıstrligi qajet ekenin aıtty. «Vagondar men temirjol relsteriniń paıdalaný mólsheri 30 jyldan asyp ketti. Transkaspıı halyqaralyq tasymaldaý baǵytyn aıtpastan buryn «Bizde ne bar?» degen saýalǵa jaýap izdeý kerek. Ázerbaıjanda 14 parom bar. Bizde joq», dep atap ótti ol.
Erkin Tátishev bizge kúshti, belsendi azamattyq qoǵam kerek ekenin, aýyldan bastap, qoǵamdyq pikir men bıznes basshylaryna deıin osy el men jerge ıelik kózqarastyń qalyptasýy qajet ekenin aıtty. Kúshti azamattyq qoǵamy joq elderde úkimet árqashan tıimsiz ekenin jáne jumys istemeıtinin, popýlızmniń kúsheıýinen, áleýmettik máselelerdi tez ári túbegeıli sheshýge ýáde beretin saıasattan qorqatynyn jetkizdi.
Sammıt spıkerleriniń biri Almas Chýkın bizdiń el – áleýmettik memleket, biraq onyń jaman jáne zııandy ekenin aıtty. «Bıýdjettiń jartysynan astamy bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne halyqqa áleýmettik kómek kórsetýge jumsalady. Degenmen bul qyzmetterge kóńili tolatyndardyń qatary óte az. Sebebi halyq arzannyń, onyń ishinde tegin nárseniń quny joq dep oılaıdy. Sol sebepti halyqqa tegin qyzmet kórsetetin oryndardyń sapasyn jaqsartpasaq, eńbegimiz esh bolady», deıdi spıker. Osy rette sarapshy aldaǵy 7 jylda otandastardyń sany qazirgi týý kórsetkishimen 1,5 mıllıon adamǵa artatynyn, onyń 1 mıllıony eńbekke jaramdy bolatynyn aıtty. Jylyna 140 myń jumys ornyn ashý – óte kúrdeli másele.
Almas Chýkın ınflıasııanyń elge syrttan ákelinetinine senimdi ekenin, halyqtyń turmystyq qajettilikterine jumsap otyrǵan qarjysy ımporttalǵan ınflıasııanyń jemsaýyna jumsalyp ketetinin aıtty. Mundaı oıdy kezekti paneldik otyrysta Halyq bankiniń basshysy Úmit Shaıahmetova da bildirgen edi. Qazaqstan ımportqa táýeldi el bolǵandyqtan ınflıasııadan zardap shegip otyr. Tutyný nesıeleri ımporttyq taýarlardy satyp alýǵa jumsalady, basqasha aıtqanda, aqsha osy arqyly shetelge ketip jatyr. CFO sammıtine qatysýshylar búginde Úkimet dálizderinde jáne qoǵamda kóp aıtylyp júrgen zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi elimizge qaıtarý taqyrybyna da toqtaldy. «Qazaqstannyń ınvestısııalyq ahýalyn buzbaý úshin alynǵan aqshany qaıtarý máselesine muqııat qaraý kerek. Bul Qazaqstannan kapıtaldyń ketýine ákeledi. Qazaqstandyq ınvestorlardyń naryqtan ketý úrdisi bar, árqashan sapaly ınvestorlar kele bermeıdi. Olardyń aqshasy bar, biraq erteń qalaı júretinin bilmeımiz», deıdi Halyq bankiniń basshysy Úmit Shaıahmetova.
Qysqasy, CFO sammıti barysynda Úkimetti oılandyratyn, halyqty tolǵandyratyn máseleniń kóp ekenine kózimiz anyq jetti...
