Onyń birneshe úlken sebebi bar. Biz uly teńizdermen shektespeıtin tuıyq elmiz. Sondyqtan ádebıetimizdiń álemge shyǵar joldary da tuıyq. Dala qansha uly bolsa da, órkenıet joly teńizder arqyly ótedi. Teńizben shektespeıtin bizdi shetel shıkizat shyǵaratyn el dep qana tanıdy. Iаǵnı ózderin qyzyqtyratyn jańalyǵy bar el dep sanamaıdy. Demek ádebıetimizdi de sol deńgeıde dep esepteıdi. Qysqasy, olar úshin ekonomıkań ozyq bolmasa, ádebıetiń de qyzyq bolmaıdy.
Sondyqtan ádebıetimizdi shetel úshin emes, aldymen ózimiz úshin jazýymyz kerek ekeni basy ashyq nárse. Máselen, biz Muhtar Maǵaýındi oqyp, rýhanı turǵydan kúsh alýymyz múmkin. Al sheteldik oqyrman Maǵaýındi oqyp, rýhtanyp otyrmaıdy ǵoı. Olar bizdiń ádebıetimizge osylardyń ekzotıkasy, mıstıkasy, mıfologııasy qalaı eken dep biraz eleńdegen de shyǵar. Biraq bular da biz tańǵalatyn dúnıe jazady-aý dep qyzyǵýshylyq tanytpaǵany anyq.
Sonda Muhtar Maǵaýın «Kók munar» romanynyń bas keıipkeri Edigeniń aýzymen neni aıtyp otyr? Roman 1972 jyly jaryq kórgen jáne alpysynshy jyldar oqıǵasy qamtylǵan. Iаǵnı jarty álemdi bılegen keńes ókimeti qulaıdy degen oı úsh uıyqtasaq, túske kirmegen kez. Sóz joq, qazaq ádebıeti álemge kóp ultty keńes ádebıetiniń quramynda ǵana tanyla alatyn zaman edi ol. Basqalardan bólinip, jeke-dara ketý degen joq. Endeshe, Edige-Keıipker KSRO tarap, elimiz táýelsizdik alatynyn jıyrma jyl buryn boljap bilgen be?
Jalpy, Muhtar Maǵaýın – jazýshylyq ınstınkti óte kúshti damyǵan qalamger. Onyń búkil shyǵarmashylyq jolyn saralap qarasaq, keıipkeriniń aýzyna álgindeı sózdi salýy zańdy da sııaqty. Osy oıymyzdy shyńdaı tússek, álemde bolashaqty boljaǵan júzdegen jazýshy bar ekenin bilemiz. Biz sol qatarǵa keıipkeriniń aýzynan shyqqan bir ǵana sóz-sóılemimen Muhtar Maǵaýındi de qosqymyz kelip otyr.
Shynynda da KSRO qulamasa, qazaq qalaı álemge tanylady? Sosrealızm qursaýynan qutylmasa, qazaq romany qalaı top jaryp shyǵady? Orys tilinen aýdarmasa, qazaq tilinen shetelge kim aýdarady?
Endeshe, jazýshy osyny táýelsizdikten jıyrma jyl buryn boljady degenimiz jany bar sóz.
Maǵaýınniń «Jarmaq» degen qostulǵa keıipker týraly roman jazýy sol kútken zamanynyń ádebıettegi kórinisi. Biraq bul romannyń formasy jańashyl bolǵanmen, ıdeıasynda dástúrshildik bar. Keıipkeri óz boıyndaǵy qaıshylyqpen kúreskendeı kóringenimen, negizinen biz ómir súrip otyrǵan ortadaǵy belgili ıdeıalar úshin kúresip júrgeni bilinip turady. Muny kemshilik dep emes, jańa formadaǵy dástúrshildik dep qabyldaýǵa májbúrmiz. Iаǵnı Muhtar Maǵaýın dástúrli ádebıettegi kórkemdik ıdeıalardy jańa bıikke shyǵardy. Ol ıdeıalardyń adamzattyq emes, ult basyndaǵy osy búginshildik ıdeıa ekenin anyq ańǵarýǵa bolady. Endeshe, «Jarmaq» romanyn dástúrli ádebıetten ketip, adamzattyq ıdeıalardy qabyldaǵan postmodernıstik shyǵarma dep aıta qoıý qıyn. Demek mundaı romanmen álemdi jaýlap alý esh múmkin emes. О́z ishimizde de jazýshynyń jańashyl týyndysyn dástúrli ádebıettiń desi basyp ketip otyr.
Muhtar Maǵaýınniń «Kók munar» romany deseń, Dýlat Isabekovtiń «Qarǵyn» romany qosa eske túsedi. Ekeýi de qazaqtyń oqyǵan azamattary týraly jazylǵan ıntellektilik shyǵarmalar. Al endi «Qarǵyn» deseń, «Jarmaq» eske túse me? Joq, sebebi synshylar bul eki shyǵarmany qosaqtap aıtpaıdy. Beker! Sebebi «Qarǵyn» da, «Jarmaq» ta dástúrli ádebıettiń shebin buzý úshin jazylǵan romandar. Biraq oqyrman olaı dep moıyndaǵan joq. О́ıtkeni eki jazýshy da negizgi shyǵarmalaryn dástúrli ádebıette berip qoıdy.
Al bizdiń dástúrli ádebıet shetelde moıyndalmady. Muhtar Maǵaýın ol jaqqa ózi baryp tursa da, jazýyn elde júrgendeı jazdy.
Dýlat Isabekov te sol jaqqa baryp-kelip júr, biraq ózi postmodernızmdi onsha-munsha moıyndamaıdy. Eýropaǵa jol salý úshin, aldymen óz ishimizde kórine bastaǵan postmodernısterdi moıyndaý kerek emes pe?
Qosh, sonymen Muhtar Maǵaýın de, Dýlat Isabekov te dástúrli ádebıetimizge qaıta oraldy. Muhtar Maǵaýın úırenshikti tarıhı taqyrypta úlken roman jazdy. Muqabasy men alǵashqy betiniń sýretin urlap-jyrlap kórdik, endi tezirek qolǵa alyp oqýǵa asyǵýlymyz. Dýlat Isabekov bolsa, seksenniń seńgirinde «Bórte» lırotragedııasyn jazyp, bárimizdi tańǵaldyrdy. О́kinishke qaraı, biz úshin qymbat bolǵanmen, jarty álemdi jaýlaǵan Shyńǵys hannyń qaharynan da, uly rýs knıazdikterin ýysynda ustaǵan Altyn Ordanyń aıbarynan da qazir eshkim qoryqpaıdy. Bul degenińiz bizdiń tarıhı hám qoǵamı dástúrli ádebıetimiz olar úshin ertegige aınalyp bara jatyr degen sóz.
Dástúrli ádebıetimizdiń úshinshi bir úlken tulǵasy Tynymbaı Nurmaǵambetov te jazýshy retinde jańa stılge kóship kórdi. «Kene» áńgimesimen bastalǵan ol qadam tabyssyz da bolǵan joq. Jazýshynyń osy «Kene» áńgimesin ózderin postmodernıst sanaıtyn qalamgerler jer-kókke syıǵyzbaı maqtady. Alaıda «Keneniń» avtory adamnyń ishin qazatyn sana aǵymyndaǵy dúnıelerge sodan qaıtyp baspaı qoıdy. Bar bolǵany burynǵy ıýmor men sarkazmge toly shyǵarmalaryndaǵy dástúrli beıkúná keıipkerleri jańa aýylǵa kóshkendeı áser qaldyrdy. Áńgime «Perishtelerdiń ólimi» hıkaıaty týraly bolyp otyrǵanyn ishińiz sezgen shyǵar. Bul hıkaıatta oqıǵa jyldam baıandalady, adamdardyń basynan ótip jatqan jaıttar júrdek sýretteledi, keıipkerlerdiń kúrdeli jan-dúnıe arpalystary kórine qoımaıdy. Bas-aıaǵy sheber qııýlastyrylǵan qyzyqty oqıǵa deńgeıindegi týyndyǵa basqalar túgili, klassık jazýshynyń óz jankúıerleriniń de kóńili tolyńqyramaı júrgeni sodan bolsa kerek. Atalǵan hıkaıat týraly munyń aldyndaǵy bir maqalamyzda «ádebıetimizge betburys ákeler me eken?» degen úmittiń shetin qyltıtsaq ta, qazaq oqyrmanyna qandaı Tynymbaı kerek ekenine osy shyǵarmadan keıin kózimiz jete tústi. Al ondaı Tynymbaı álem ádebıeti úshin jańalyq bolady degenge asa senimimiz joq ekenin nesine jasyramyz? Shyndyǵynda mundaı deńgeıdegi jazýshylarymyz qazir Shyńǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbeti» sııaqty masshtaby úlken shyǵarmalar jazýǵa tıis emes pe edi?! Biraq qaı myqty jazýshymyzdy alsaq ta, bári de dástúrli ádebıettegi dástúrli taqyryptardy qazaýmen keledi.
«Endi kim qaldy?» degen oryndy suraq týady. Árıne, ol – Tólen Ábdikov! Nobel syılyǵyn alýǵa nobaıy keledi dep, osy jazýshyny atap ta júrmiz. Ol modernıstik baǵytta burynnan jazady. Dástúrli ádebıettiń úırenshikti taqyryptaryna baılanyp qalmaǵan jazýshy. Bir ǵana ókinish, «Oń qol» órkenıet áleminde ýaqtyly aınalysqa túsken joq. Áıtpese sosrealızm fonynda janartaý atylǵandaı áser etýi bek múmkin edi. Al qazir «Oń qolǵa» da, «Parasat maıdanyna» da eshkim tańqalmaıdy. Sebebi ondaǵy jasyryn ıdeıalar sýdyń betine shyqty.
Mine, osyndaı deńgeımen biz de endi Nobel syılyǵyn alǵymyz kelip otyr. Bul bizdiń dástúrli ádebıet túkke jaramsyz degen sóz emes. Ult qazynasyna aınalǵan keremet klassıkalyq dúnıelerimiz bar. Biraq dástúrli ádebıet dep kelgenimiz, sosrealızm ádebıeti ekeni kóp nárseni joqqa shyǵarsa kerek. Bizde dástúrli ádebıet pen sosrealızm bite qaınasyp ketken. Oǵan kópe-kórneý ýaǵyz aıtýshylyq, adamı máseleden góri, qoǵamı máseleni alǵa shyǵarý, kelsin-kelmesin ıdeıa tyqpalaý tán der edik.
Qysqasy bizdiń dástúrli ádebıet basqa da, moderndik álem basqa.
Sondyqtan keıingi jastardyń eshqaısy da dástúrli baǵytta jazǵysy kelmeıdi. Sonyń aıqyn bir kórinisi – jas jazýshylardyń «Daýys» atty prozalyq jınaǵy. «Daýysqa» toqsanynshy jyldardan beri týǵan on jas jazýshynyń áńgimeleri engen. Sol on jas jazýshynyń toǵyzynda dástúrli ádebıettiń tilden basqa tyrnaqtaı da belgisi joq. Demek taǵy bir on-jıyrma jyldan keıin dástúrli baǵytta jazatyn adam qalmaıdy degen sóz. Aqıqatynda odan basqa joldy da kórip turǵamyz joq. Osy turǵydan da «Daýys» jınaǵyna kirgen on jas jazýshyǵa tabys tileımiz. Olar: Baqytbek Qadyr, Doshan Jylqybaı, Arman Ádilbek, Esbol Nurahmet, Álisher Rahat, Temirlan Qylyshbek, Safına Aqtaı, Jáýdir Nartaı, Sanjar Bekjanov, Berikbol Batan!
Bir qyzyǵy, tap osy jınaqqa muhıttyń arǵy jaǵynan Muhtar Maǵaýın alǵysóz jazypty. Sonda: «Qazaq qalamgerleri úshin eń bastysy – anda-mynda tanylý, baǵalaný emes, osy qazaq ortasynyń qajetin óteý» depti. Menińshe, Muhtar Maǵaýın jastardy, jastar Muhtar Maǵaýındi túsinbegen tárizdi. Aıtpaqshy, dástúrli ádebıettiń eń basty kemshiligi retinde ózin-ózi qaıtalap, tipti keıbiri plagıattyq deńgeıge deıin túsip ketkenin de eske sala ketsem, eshkim sóket kóre qoımas. Dástúrli ádebıet keıde ǵylym men tehnıka damyǵan zamanda dıirmenmen un tartqandaı áser beredi. Ony endigi jas oqı ma, másele sonda!
