Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Álem ádebıetiniń alyby E.Hemıngýeı: «Balalyq shaqta kórgen qıynshylyq – qarymdy qalamger bolýdyń basty alǵysharty» degendi jıi tilge tıek etipti. Bul pikirmen kelisetinder de, qarsy shyǵýshylar da bar desek te, balalyǵy soǵys kezeńi men soǵystan keıingi ýaqytpen tuspa-tus kelgen qalamgerlerdiń kópshiliginiń klassıkalyq shyǵarmalarynyń denin negizinen osy ómirinen ótken, basynan keshken qıynshylyqtary kontekstinde órgendigin kórýge bolady. Soǵystyń qıyn jyldary shyńdap shyǵarǵan sondaı sýretkerlerdiń biri – Sherhan Murtaza. «Aı men aısha», «Myltyqsyz maıdan», «41 jylǵy kelinshek», «Bultsyz kúngi naızaǵaı» «Aqsaı men Kóksaı», «Internat nany», «Shekshek shyryldaıdy», «Dárigerdiń úshinshi qarýy» jáne taǵy da basqa shyǵarmalarynyń ón boıynda san alýan qoǵamdyq qubylystar, tarıhı oqıǵalar men mol ómir shyndyǵy jatyr. Bul týraly sýretkerdiń ózi 85 jyldyq mereıtoıy qarsańynda bizge bergen suhbatynda bylaısha baıandap bergen bolatyn:
«Men azapty kóp kórgen adammyn. Meniń zamanym qalyń sheńgeldiń arasynan jalań aıaq, jalań but júgirip ótkenmen birdeı sondaı qıyn kezeń edi… Balalyqtyń dáýirin bilmeı óttik. Ákemdi «Halyq jaýy» dep tutqyndap áketip, bes jasymda jetim qaldym. Tartpaǵan azabymyz, dáýiri týyp turǵan ásire uranshyl, jaǵympaz atqaminerlerdiń kórsetpegen qorlyǵy joq. Barlyǵyna tózdik, janymyz shyrqyrap júrip shydadyq. Ondaı pále, tipti túske de kirmeı-aq qoısyn dep armandaısyń. Qudaıǵa shúkir, beıbit kúnniń tańy atty. Baqyt degen osy tynyshtyq» dep aǵynan jarylǵan edi sonda sýretker.
Jáne bir tańqalarlyǵy – Sherhan shyǵarmashylyǵynyń jýrnalıstıkadaǵy qysqa qaıyrylyp, naqty aıtylatyn ótkir oılary, erek qoltańbasy ádebıetke kelgen sulý sózben sátti kestelenip, múldem basqa túrge enip jańasha túlep sala beretindigi. Jýrnalıstıka men jazýshylyqtyń shekarasyn sheber bóle alǵan qalamger qabiletin endi qubylys demeı kórińizshi!
Al sýretkerdiń ómiriniń sońǵy jyldarynda jazyp, halyqtyq qalpymyz ben saltymyz haqynda, jurttyq kelbetimiz týrasynda, ulttyq rýh pen namys jaıynda keshe men búgindi jáne erteńgi bolashaqty jalǵastyra otyryp tolǵanǵan «Bir kem dúnıesi» shyn máninde sóz ónerindegi aıryqsha beles boldy desek, asyra aıtqandyǵymyz emes. «Bir kem dúnıe» – qalamgerdiń ómirlik tolǵamdary men paıymdardyń tamshydaı oı túrinde órnektelgen sıpaty bólek saraptamalary.
«Bir kem dúnıeni» oqyp otyryp, oımaqtaı ǵana oı, qysqa ǵana mysaldardyń ózinen ǵumyryńyzǵa azyq bolar aqyl, ómirińizge ónege bolar tájirıbe jınaısyz. Sonyń biri – sýretkerdiń myna oıy. Sonaý bir jyly alǵan suhbatymyzda «Oralhan shákirtińiz aıtpaqshy, tómenge qaraısyz ǵoı, el senimin aqtaıdy deıtin bolashaq Turar, Álıhan, Ahmetter kórine me eken?» degen suraǵymyzǵa aǵynan aqtarylǵan qalamger aqsaqal jasynda jetkendegi alańyn da alǵaýsyz aıtyp, búkpesiz baıandap edi:
– Bir Allaǵa ǵana aıan. Mynandaı myń qubylǵan zamanda, kim biledi, shyǵýy da, shyqpaýy da múmkin. Bári qııamet dúnıe. Ol endi ýaqytyna, zamanyna baılanysty. Bir jıyrma, otyz jyldan keıin zaman qalaı ózgeredi, qandaı sıpat alatynyn adam bilip bolmaıdy. Taǵy bir Stalınder, taǵy bir Gıtlerler kelip qalsa, dúnıeniń tas talqany shyǵa ma dep taǵy alańdaısyń. Sanadan sondaı kúńgirt oılardyń da seıilmeıtini bar keıde. Saǵan bir mysal aıtyp bereıin: Bir zamanda evreı halqy Mysyr perǵaýyndarynyń quldyǵynda bolǵany tarıhtan belgili. Olardy sol quldyqtan qutqarǵan Musa (Moıseı) paıǵambar ǵoı. Perǵaýynnyń tutqynynan qashyp shyqqan evreı elin Musa paıǵambar 40 jyl boıy shól dala – qumnyń ishimen ary-beri alyp júre beripti. Maqsat: quldyqtyń qamytyn kıgenderdiń tuqymy taýsylyp bolsyn degen ǵoı. Quldyq psıhologııasynan azat, jańa táýelsiz urpaq ósse, sony Ierýsalımge alyp barmaq. Sol maqsatyna jetti de. Jańa urpaqtyń tuıaǵyn Palestına topyraǵyna tıgizse, armanyna jetedi.
Al 300 jyl boıy Reseı bodandyǵynda bolǵan qazaqtardyń eski kózi áli de sol baıaǵy quldyq psıhologııadan aryla almaǵan, jasqanshaq. Qulaqqa urǵan tanadaı shyr aınala beredi.
Tarıh jańa býynnan, jaltaqtamaı, jasqanshaq bolmaı ósip kele jatqan urpaqtan úmitker. Biraq eskini esten shyǵaratyn Musa paıǵambar qaıda? Joq qoı…Bir kem dúnıe. Bul orasan zor kem dúnıeniń orny shynymen-aq tolmaı ma?.. dep uzaq oıǵa shomyp, tereń kúrsingen...
Sózimen ǵana emes, isimen de Alash muratyna adal bolǵan jazýshynyń ádebıettegi bıigi ámanda alasarmaq emes! Janyndaı súıgen qazaǵymen qatar jasaı bereri haq.
