Ulttyq qordy úılestirý qaǵıdaty

2000 jyldardyń basynda qurylǵan Ulttyq qordyń resmı saıty joq, ondaǵy qarjylyq operasııalar týraly derekter Ulttyq bankte jetim qyzdyń júgindeı ǵana aqparattarmen shektelip qalǵanyn osy ýaqytqa deıin jazǵanbyz. Qazaqstanda Ulttyq qordyń aktıvteri el ishinde tek «Samuryq-Qazynaǵa» ornalastyryldy. 2009-2016 jyldar aralyǵynda «Samuryq-Qazyna» Ulttyq qorǵa 0,01 paıyzdyq mólsherlememen 2,3 trln teńgeniń oblıgasııalaryn satqan. Bul oblıgasııalar Ulttyq qordyń balansynda áli de bar. Olardy óteý 2026 jyly bastalady. Oblıgasııalar teńgemen jáne nóldik paıyzben ekenin eskersek, bul ınvestısııalardyń tabystylyǵyna keri áser etedi.

Memlekettiń Ulttyq qordyń kapıtalyn jumsaý jónindegi áreketteri Qazaq­stan­n­yń naryqtyq ekonomıkasyna soqqy beretinin sarapshylar jıi aıtatyn. Mundaı pikirdi IFC-tiń Qazaqstandaǵy ókil­di­giniń basshysy Ekaterına Bend­jamın Kazakhstan Growth Forum aıasynda ótken paneldik pikirtalas barysynda ashyp aıtty.

Spıkerdiń sózinshe, elde sheteldik oıynshylar paıda bolýy úshin naqty oıyn erejelerin, korporatıvtik basqarý men retteýshi ortada erejelerdi jasaý qajet. Onyń aıtýynsha, qazir sheteldik ınvestorlar Qazaqstan naryǵyna kirýge onsha yntaly emes. «Ekinshi jaǵynan, memleket bul naryqty aıtarlyqtaı yntalandyrmaıdy, óıtkeni ol Ulttyq qorda jınaqtalǵan kapıtaldy jumsaıdy. Bul naryqtyq ekonomıkany da buzady. Eger bul mindetter sheshilse, ınvestısııa Qazaqstan ekonomıkasyna baǵyttalady. Búgin bul óte qıyn mindet», dep túıindedi Bendjamın.

Jıyn barysynda syrt kóz – syn­shynyń sózinen uqqanymyz, bizdiń el dertti, biraq naýqastan saýyǵyp ketý múmkindigi bar degen dıagnoz qoıypty.

Ulttyq qordaǵy qarjyǵa tym táýeldi ekenimizdi, biraq táýeldilik deńgeıin tó­men­detýge talpynyp jatqanymyzdy aıtýǵa tıispiz. Sarapshylarymyz Ulttyq qor erejelerindegi qarajatty retsiz paıdalanýǵa múmkindik beretin «sıqyrly tesikterdiń» qaı jerde jasyrynyp jatqanyn izdeýden jalyqqan emes. Se­be­bi munaıdan túsetin tabys azaıyp kele jatqanyn habarlaǵan kózderdiń qatary kóbeıip ketti. Apta basynda Táýelsiz munaı óndirýshi uıymdar ja­ýapty úkimetten salaǵa degen kózqarasyn qaıta qaraýdy surap, ashyq hat jazdy. PetroMining qaýymdastyǵynyń máli­met­teri boıynsha sońǵy bes jylda jumys istep turǵan óndiris kólemi 17%-ǵa tómen­degen. Uıym nátıjesinde memleket sa­lyq tólemderi men basqa tólemderden 255,4 mlrd teńge, 181,5 mlrd teńge paıdadan aıy­rylǵan.

Osyǵan oraı qaýymdastyq músheleri ÚEU sarapshylarymen birge Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıevke táýel­siz munaı óndirýshi uıymdardyń min­det­terin júzege asyrýdyń 2023-2024 jyl­dar­ǵa arnalǵan jol kartasyn usyn­dy. Munaıdan keıingi ómirge daıyn bolý qajettigimiz, Ulttyq qordyń qorjynyn basqa tabys kózderin toltyratyn kez kelgeni týraly usynystar 2015 jyldan bastap ashyq aıtyla bastady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy jyldarda Ulttyq qordyń aktıvterin 100 mlrd AQSh dollaryna jetkizý kerektigin aıtty. Qazaqstan Ulttyq Banki Ulttyq qor aktıvterin basqarý jónindegi 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirledi. Joba ashyq NQA portalyna ornalastyryldy.

Bul usynys osy jyldyń 4 qyrkúıe­gine deıin jurttyń talqysynda boldy.

Zań jobasynyń túsindirme jazbasynda Ulttyq qorǵa túsetin túsimder – munaı sektoryndaǵy kompanııalardan túsetin tikeleı salyqtar men basqa da túsimder, jekeshelendirýden túsetin túsimder, qorlardy basqarýdan túsetin ınves­tısııalyq kirister – 2024 jyly 7 415 mlrd teńge, 2025 jyly 8 306 mlrd teńge, 2026 jyly 8 287 mlrd teńge. Ulttyq qor qarajatyn kepil­den­di­rilgen jáne nysanaly transfertterge jáne qordy basqarýǵa baılanys­ty shyǵystarǵa jumsalýyn eskere oty­ryp, Ulttyq qorǵa taza túsimder 2024 jyly 3 791 mıllıard teńge, 2025 jyly 6 279 mıllıard teńge, 2026 jyly 6 255 mıllıard teńge kóleminde boljanýda.

Al Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Azamat Amrın Ulttyq qordyń turaq­ty­lyǵyn arttyrý maqsatynda bir jyl buryn eki kontrsıkldik ereje engizil­geninen habardar etti. «2028 bul kór­set­kish 93 mıllıard dollardy quraıdy. Demek biz 2030 jylǵa qaraı Ulttyq qordyń aktıvterin 100 mıllıard teńgege jetkizý mindetin oryndaımyz. Qazirdiń ózinde jaǵdaı jaqsaryp keledi, 2024 jyly biz 800 mıllıard teńgege jýyq kiristi josparlap otyrmyz, bul Ulttyq qordyń ınvestısııalyq qyzmeti esebinen tolyǵady», deıdi vıse-mınıstr.

Ekonomıst Almas Chýkın ótken jyly IJО́-niń nomınaldy ósimi 100 trıllıon teńgeden asqanyn, alaıda valıýtamen ólsheıtin bolsaq, 2004 jyldan bergi ósim eki esege ǵana óskenin atap ótti. Ázirge Úkimettiń abyroıyn 2013 jyly sharyqtaý shegine jetip, sodan beri aıtarlyqtaı tómendegen Ulttyq qor saqtap otyr. Sarapshynyń aıtýynsha, bıýdjettiń shyǵys bóligi salyq túsiminen birneshe ese kóp. Máselen, sońǵy bes jylda Ulttyq qor aktıvteriniń kiristiligi tómendep barady. Buǵan álemdik qor jáne oblıgasııa­lar naryqtaryndaǵy qolaısyz jaǵdaı sebep bolǵan joq. Jahandyq úrdisterge táýeldilik – obektıvti faktor. Biraq sýbektıvtileri – portfeldi basqarý sapasy. Sarapshylar munyń qazirgi naryqtyq jaǵdaıǵa árqashan sáıkes kele bermeıtinin jumsartyp ta aıtty, sońǵy kezderi ashyp aıtyp júr.

Onyń 50 paıyzyn Ulttyq qor qamta­ma­syz etedi. Ulttyq qor taýsyl­ǵanda bizde úlken teńgerimsizdik týyndaýy múmkin. Osy rette sarapshy naryq zańy kóbi­rek jumsaý jáne barlyǵyna kómek­tesý qaǵıdalaryna qaıshy keletinin de aıtyp ótti. Bizge barlyǵyna kómektesý múmkin emes ekenin túsinip, erkin báseke­les­tikke oryn qaldyrý jaıly oılana bastaýdyń kezi keldi.

Onyń aıtýynsha, munaıdyń qaıtadan qymbattaıtynyna eshkim kúmándanbaıdy. «Álemniń munaıdan tolyq bas tarta almaıtyny bizdiń baǵymyz ba, sorymyz ba?» degen suraqtyń jaýabynyń jańǵyryǵyn anyq seze bastadyq.

Jyl basynda Ýoll-strıttiń eń iri eki ınvestısııalyq banki JPMorgan Chase jáne Goldman Sachs munaı naryǵynda jańa «sýper sıkldi» boljap, pandemııa basylǵan saıyn munaı baǵasy kóteriletinin aıtqan bolatyn. Demek ekonomıka qalpyna kelgen saıyn qymbattaıtyn munaıǵa degen suranys ta artýda. Eń batyl boljamdar barreline 100, tipti 150 dollar jetetinin aıta bastady. Munaı qymbattaǵan saıyn Úkimettiń qabaǵy ashylyp, belbeýin bosata bastaıtynyn sońǵy jyldary jıirek baıqap júrmiz. «Osyǵan baılanysty Qazaqstan dál qazir eki qarapaıym jáne óte kúrdeli nárseni qatar atqarýy kerek. Birinshiden, Ulttyq qordaǵy barlyq munaı túsimderin tolyǵymen zararsyzdandyratyn bıýdjettik norma týraly oılanýymyz kerek», deıdi A.Chýkın.

Sarapshy sózinshe, Ulttyq qor qara­jatyn paıdalanýdyń jalpy ereje­leri zańmen naqtylanǵan. Biraq trans­fertterdi bólý mehanızmine baılanysty eleýli kemshilikter bar. Qazirgi ýaqytta kepilden­dirilgen transfertte respýb­lıkalyq bıýdjetke qosymsha kiris kóziniń qajettiligin kórsete ekonomıkalyq kór­setkishterge baılanysty emes. Demek jo­ǵaryda aıtyp ótkendeı, Úkimettiń Ulttyq qorǵa kez kelgen sátte qol soza berýine múmkindik beretin «sıqyrly tesik» osy jerde jasyrynyp jatyr. Transfertterdiń mólsheri kóbinese respýblıkalyq bıýdjet týraly zańdarda bir-eki jyl buryn belgilenedi. Sonymen qatar erekshe jaǵdaılarda el Prezıdenti Ulttyq qordan memlekettik bıýdjetke nysanaly transfert túrinde nemese kepildik berilgen bıýdjetti ulǵaıtý túrindegi qosymsha qarajat bólý týraly jarlyqqa qol qoıa alady.

Sonymen qatar transfertterdiń shamadan tys bólinýi bıýdjet qarajatyn paıdalaný tıimdiligine keri áserin tıgi­ze­tinin sarapshylar da jıi aıtady. Ná­tı­jesinde, salyq-bıýdjet saıasaty eko­nomıkanyń naqty sektorynyń qajet­tilikterin qanaǵattandyra almaıdy, ekonomıkalyq sýbektilerdi fıskaldyq yntalandyrýdyń maqsatty baǵyt­­tal­maýy ekonomıkaǵa kómek kór­se­týge bó­lin­­gen qarajattyń tozýyna alyp keledi.

Jusan Invest analıtıkalyq zertteý­ler bóliminiń basshysy Baýyrjan Tólepovtiń aıtýynsha, «2024-2026 jyl­darǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasynda Ulttyq qor­dan túsetin transfertterdi qysqartý qarastyrylǵanyn atap ótti. Máselen, qujatqa sáıkes eger bıylǵy jyly ke­pil­dendirilgen jáne nysanaly transfertter 2,2 trln teńge jáne 1,8 trln teń­geni qurasa, 2024 jyly tıisinshe 2 trln teńge jáne 1,6 trln teńge deń­ge­ıinde josparlanǵan. Sonymen birge 2025-2026 jyldary kepildendirilgen transfert jyl saıyn 2 trıllıon teńge deńgeıinde qalady.

Ol aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan bıýdjette munaı baǵasy barreline 80 dollar, al teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 1 dollarǵa 460 teńge bolyp belgilengenin eske saldy. Bul rette Jusan Invest ókili memlekettik shyǵyn­dar­dyń ósýine qatysty problemany bólek taldap berdi.Onyń aıtýynsha, Úkimettiń ekonomıkalyq modeli Qa­zaqstan táýelsizdik alǵannan keıin de ózgergen joq, qazir de qandaı baǵytpen júretinimizdi naqtylaı almaı otyrmyz. Inflıasııanyń turaqtylyǵyn jaqsartý úshin memlekettik shyǵystardyń qarqy­nyn tejeýge bolady jáne tıis. Biraq ol úshin memlekettik basqarýdyń qazirgi úlgisinen bas tartýymyz kerek.

B.Tólepov Ulttyq qordyń 2030 jylǵa qaraı 100 mıllıard dollar jınaq­taý maq­satyna qol jetkizýge baǵyttal­ǵan aktıv­­terin basqarýdyń jańa tujyrym­da­masynyń tıimdiligi týraly da pikirin bildirip ótti. Sarapshy Ulttyq qor qa­rajatyn ınvestısııalaýdyń jańa prın­sı­pi baǵaly qaǵazdar portfeli úshin táýekelge ákeletinin túsindirdi. Biraq aktıvterdi basqarýda joǵary bilik­­tilik pen joǵary kiristilik uzaq ýa­qyt boıy qalyptasady, ol qysqamer­zimdi pers­pektıvada nátıje bermeýi de múmkin. «Norvegııa memleketi agres­sıvti ınves­tı­sııalyq stıli arqyly óz aktıv­teriniń kólemin aıtarlyqtaı ulǵaı­ta aldy. Bıylǵy jaǵdaı boıynsha qor 70 eldegi 9 228 kompanııanyń aksııalaryna ıe jáne onyń aktıvteriniń quny 1,4 trıllıon dollardan sál asady», deıdi sarapshy.

ALMATY