Seriktestik ıeligindegi 723 gektar jerge maqta ósiredi. Ony óńdep shetelge eksporttaıdy. Sonymen birge shaǵyn sharýa qojalyqtaryna maqta egýge, terisip jınasýǵa kómektesedi. Bıyl Ordabasy aýdanynda 4 myń gektarǵa maqta shıtin sebýge járdem berdi. Osylaısha, óńirdegi maqta óndirýshi iri sharýashylyqtardyń bestigine kirip otyr. Kompanııa «aq altyndy» úsh túrli tásilmen óndiredi. Birinshiden, ózi egedi, ekinshiden, fıýcherlik kelisimshart arqyly sharýa qojalyqtary ónimdi osy kompanııaǵa ótkizedi, úshinshiden, naryq baǵasymen sharýalardan tikeleı satyp alady. Byltyr 20 myń tonna shıtti maqta óndirse, bıyl 25 myń tonnaǵa jetkizýdi josparlap otyr.
О́tken jyly seriktestik 43 sentnerden ónim alǵan. Bıyl da soǵan shamalas bolady dep otyr. Maqta shyǵymynyń jaqsy bolýyna túriktiń «PROGEN TOHUM» kompanııasynyń elıtalyq tuqymy áser etken. Túrkııanyń asyl tuqymdy maqta shıti 70 sentnerge deıin ónim bere alady. JShS dırektory Meıirhan Batyrbektiń aıtýynsha maqta terimine «Qazagroqarjy» AQ-dan alǵan 15 «John Deere» kombaıny saqadaı-saı daıyn tur. Biraz alqapqa kombaındar túsip úlgerdi.
Maqta – shyǵyny kóp daqyl. Biraq elıtaly tuqym esebinen kompanııa tabysqa kenelip jatyr. «Ramazan-Agro» JShS 2009 jyly qurylsa, 2014 jyly jańa kombaındar satyp aldy. Munyń aldynda sharýashylyq jergilikti tuqymdy ekken. Biraq onyń ónimdiligi 20-25 sentnerden aspaıtyn. Burynǵy suryptyń talshyq sapasy tómen bolatyn. Ol 5-shi tıptige jatatyn. Túriktiń elıtaly tuqymy – 3-4-tıpti. О́nimdiligi de joǵary. Sharýashylyq «edessa» surpyn da egip kórgen. Jergilikti klımatqa tózimdiligin baıqap, synaqtan ótkizgen. Endi «lıma» degen surpyn tekserip jatyr. Eger sapasy durys bolsa, ony da aldyrady. Seriktestik «Qazagroqarjydan» 2.5 mlrd teńgege «John Deere» kombaındaryn satyp alǵan. Qaryzdyń negizgi bóligin qutylǵan. Memleket jańa tehnıkaǵa, tyńaıtqyshtarǵa, hımıkattarǵa sýbsıdııa berip jatyr. Jeńildetilgen baǵamen dızel otynyn alyp otyr.
Túriktiń elıtalyq tuqymynyń baǵasy qymbat. Oǵan kóp sharýanyń shamasy kele bermeıdi satyp alaıyn dese. Sol sebepti seriktestik dırektory 40 paıyzy memleket tarapynan sýbsıdııalanǵanyn qalaıdy. Bıyl sharýashylyq 88 tonna elıtalyq tuqym satyp alǵan. Onyń barlyǵyn ózi paıdalanbady. Tómen baǵamen 350-deı shaǵyn sharýashylyqqa satty. Tyńaıtqysh, tehnıkamen járdem beredi. Maqtany terisýge deıin kómektesedi. О́zderi shyǵyn shekse de arzan baǵamen shaǵyn sharýashylyqtardy elıtaly tuqymmen qamtamasyz etip otyr. Munyń sebebi talshyq sapasy tómen jergilikti maqta shetelge ótpeı jatyr. Asyl tuqymdy maqta surpynan seriktestik 60 sentnerge deıin ónim alǵan. Sý tapshylyǵyna baılanysty keıbir alqaptarda ónimdilik tómendegen. Sonyń ózinde jergilikti tuqymmen salystyrǵanda shyǵymy jaqsy. Synaq alańdarynda basqa suryptardy da tekserip jatyr. Túriktiń elıtaly tuqymdary jergilikti klımatqa saı kele bermeıdi. Pisetin ýaqyty – uzaq. 120-130 kúnde maqta pisip úlgermese, ári qaraı sharýalar terip te úlgere almaıdy. Al túriktiń elıtaly tuqymdary 160-170 kúnde pisip jetiledi. Soǵan qaramaı erte pisetin túrlerin satyp ákelip, jergilikti tabıǵatqa beıimdep ósirip jatyr.
Jınalǵan ónim seriktestikke qarasty «Nur-Agro 73» zaýytynda óńdeledi. Ol jerde maqta shıtinen ajyratylyp, talshyq, lınt, ulyq alynady. Talshyq eksportqa jumsalsa, lınt medısına óndirisinde, ulyq kórpe-tósek tigýge qoldanylady. Shıtti tuqymdyqqa paıdalanady, ári odan maı syǵady. Seriktestik shıtti «Donıa» saýda belgisimen maqta maıyn shyǵaratyn «Shymkentmaı» AQ-ǵa ótkizedi. Talshyq, lınt, ulyqty «Cotton CZ s.r.o» treıderlik kompanııasy arqyly Latvııa, Moldova, Reseı, Belarýs, Túrkııaǵa eksporttalady. Byltyr maqta baǵasy tonnasyna 370 myń teńge boldy. Bul – túriktiń elıtalyq surpynyń quny. Jergilikti tuqymnan shyqqan maqta 230-250 teńgeden satyldy. Bıyl maqta baǵasy áli naqtylanbady. Onyń qansha bolatyny álemdik naryqqa, Lıverpýl bırjasyndaǵy kotırovkaǵa baılanysty. Degenmen osy jyly aq ulpanyń quny tómen bolady degen boljam bar. Seriktestik dırektorynyń aıtýynsha 250 teńge baǵamen tabysqa shyǵý qıyn. Maqtadan paıda túsý úshin kemi 30 sentnerden ónim alý kerek. 20 sentner jáı shyǵynǵa ketip qalady. Jergilikti maqta tuqymy az ónim beretindikten, sharýalar da kóp tabysqa kenele almaı júr. Seriktestik elıtaly tuqymmen maqta ósiretindikten treıderlik kompanııa aldyn-ala kelisimshart jasasyp qoıǵan. Sol úshin baǵa qansha qubylsa da áser etpeıdi. Ári treıderlik kompanııa seriktestikke alǵy tólem esebinde aqsha aýdaryp otyrady. Osy qarajattyń kómegimen «Ramazan-Agro» shaǵyn sharýashylyqtarmen fıýcherlik kelisimshart túzedi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý kerektigin tapsyrdy. Osy kúnde bazarda satylatyn kıim-keshek, matalardyń bári derlik sheteldik ónimder. Otandyq shıkizatpen toqyma ónerkásibin aıaqqa turǵyzýǵa bolady ǵoı.
«Biz maqta talshyǵyn jergilikti naryqqa qýana-qýana ótkizer edik. Alatyn jer joq. Birli-jarym fabrıka ózderiniń shıkizatyn paıdalanady. Endi ózimiz maqta, jip ıirý fabrıkasyn salýdy oılastyryp jatyrmyz. Biraq ıdeıamyzdy iske asyrýǵa qarajat qolbaılaý bolyp tur», dedi seriktestik basshysy.
Kásipkerdiń pikirinshe qosymsha fabrıkalar bolsa, ónim óndirýshiler olardy qajetti shıkizatpen tolyq qamtamasyz ete alady. Tek maqta elıtaly tuqymmen ósirilýi kerek. Jergilikti suryptan alynǵan maqta talshyǵy mata toqýǵa, jip shyǵarýǵa jaramaıdy. Otandyq ónimdiligi joǵary maqta suryptarynyń osy kúnge deıin bolmaýyna qarajat jaǵy kináli. Qarjylyq problema ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jumysyn álsiretti, kadrlyq tapshylyqqa ákelip soqtyrdy. Tuqym sharýashylyqtary jabyldy. Solardyń bárin qaıtadan qalpyna keltirý úshin memleketten qarjylaı kómek kerek. Kásipkerdiń oıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qaıta jandandyryp, tuqym sharýashylyqtaryn kóbeıtse, otandyq elıtaly tuqym alýǵa úlken múmkindikter ashylady. Memleket basshysy Joldaýda ǵylymdy aýyl sharýashylyǵyna burý kerektigin basa aıtty. Úkimet osyǵan oraı naqty qadamdar jasasa, tuqym sharýashylyǵy da damı túsedi degen úmitin jasyrmady sharýa. Túrkistan oblysyna kemi 5-6 tuqym óndiretin sharýashylyq qajet. О́ńirdiń naǵyz maqtaly aýdandarynda bul másele qolǵa alyna bastapty. Biraq óndirilgen elıtaly tuqym suranystyń bar-joǵy 20-30 paıyzyn ǵana jaba alady.
«Bir jyldary egistikti ártaraptandyrý baǵdarlamasymen maqtanyń ornyna sharýalar baqsha daqyldaryn ekti. Shyǵyny kóp, sýarýy da qıyn degen másele negizgi sebep boldy. Bıylǵy Joldaýda da Prezıdent sýdy kóp qajet etetin egin túrlerin basqalarymen aýystyrýdy tapsyrdy. Alaıda ónimderdiń ishinde maqta sýdy eń az kerek etetin daqylǵa jatady. Joǵaryda otyrǵandar eseptegende egistiktiń kólemin esepke alady. Oblysta negizinen maqta egiletin bolǵan soń árıne sýdyń da mólsheri kóp bolyp shyǵady. Eger naqty gektarǵa shaqsaq maqtanyń shyn máninde sýdy az tutynatynyn kóre alamyz. Maqtalyq jaz boıy eki-aq ret sýarylady. Keıde bir-aq márte sý beremiz. Al júgeri alqabyn 3-4 ret sýarmasa ónim bermeıdi. Jońyshqa da maqtadan eki ese artyq sý ishedi. «Aq altyn» shólde ósetin daqyl túrine kiredi. Odan basqa ósimdikter eki ese sýdy kóp qajet etedi. Sýdyń bári maqtaǵa ketip jatyr degen túsiniktiń qate ekenin men árbir jınalys saıyn aıtyp otyramyn. Maqta – strategııalyq ónim. Odan tek mata-jip shyqpaıdy, oq-dári de óndiriledi. Toqyma ónerkásibin qolǵa alamyz dep jatyrmyz, shıkizat bolmasa bul tirlik qalaı júzege asady? Sol sebepti maqta sharýashylyǵyn memleket barynsha qoldaý kerek», dedi kásipker.
Onyń ústine halyq ta maqta egip úırengen. Ábden sol kásipke daǵdylanǵan. Sharýalardyń qolyndaǵy tehnıka da maqta sharýashylyǵyna arnalǵan. Olardy satyp alýǵa mıllıardtaǵan qarjy ketti. Naýqanshylyqpen maqta alqaptary qysqarsa, sharýalar birden sazǵa otyrady.
Prezıdent Joldaýda sý tapshylyǵy máselesin kóterip, aýyl sharýashylyǵynda sý únemdeý tehnologııasyna kóshý qajettigin beker aıtpady. О́ıtkeni shynymen de jyldan-jylǵa egistik alqaptaryna sý jetkizý máselesi qıyndap barady. Bul problemanyń birden-bir sheshimi – ol tamshylatyp sýarý tehnologııasy. Seriktestik óz tájirıbesinde tamshylatý men jańbyrlatyp sýarý tehnologııasynyń bárin qoldanyp kórgen. Sharýashylyq basshysynyń aıtýynsha, mundaı tehnologııany paıdalanýǵa iri agrokompanııalardyń shamasy keler. Ondaı tásildi qoldanýdy shaǵyn fermerlik qojalyqtardyń qaltasy kótere bermeıdi. Árbir osyndaı sharýashylyqtyń bar-joǵy 3-5 gektar jeri bar. Sodan tapqan tabysy sý únemdeý tehnologııasyn endirýge jetpeıtini belgili. Sol úshin bul arada memlekettiń kómegi aýadaı qajet. Bıýdjet esebinen egistik basyna elektr energııasy tartylyp, qudyq qazylsa, sharýa tamshylatyp sýarý júıesine oılanbastan kósher edi. Tirshilik nárin qubyr arqyly shaqtap berip otyrý tıimdilikti de eki esege ulǵaıtady. Álbette, mundaı jobany júzege asyrý arzan bolmaıdy. Osy oraıda memleket ketken shyǵynnyń 50 paıyzyn sýbsıdııalasa, qalǵanyn 3-4 jylǵa bólip tóleýge sharýanyń mindetine artsa tıimdi bolar edi, degen oıyn jetkizdi kásipker. Jáne bul isti tezirek qolǵa alý kerektigin málimdedi. Sý tapshylyǵy jyldan-jylǵa aıqyn sezile bastaǵanyn alǵa tartty. Máseleni aıtyp, talaı ret jergilikti ákimdiktiń aldyna barǵan. Prezıdent Joldaýda naqty tapsyrmalar berdi, endi Úkimet te, jergilikti atqarýshy bılik te qozǵalýy tıis.
О́z kezeginde «Qazagroqarjy» AQ-nyń Shymkent qalasy men Túrkistan oblysy boıynsha fılıal dırektorynyń orynbasary Bekjan Juqabaev qarjy uıymy óńirdegi sharýalardy belsendi túrde jańa tehnıkalarmen qoldap jatqanyn aıtty.
«2023 jyly fılıal jergilikti fermerlerge 9,5 mıllıard teńgege aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn lızıngke berý boıynsha aýqymdy josparlar belgiledi. Búgingi tańda jyldyq mejeniń 74 paıyzy oryndaldy, ıaǵnı 7,3 mıllıard teńgeniń qural-jabdyqtary benefısıarlarǵa jalǵa berildi. Olardyń ishinde 575 tehnıka bolsa, 176-sy maqta jınaýǵa arnalǵan traktor, kombaındar men qajetti agregattar. Osylaısha, qarjy uıymy kúsh-jigerin sharýalardy qoldaýǵa jumsaý arqyly maqta sharýashylyǵyn, jalpy agroónerkásip keshenin damytýǵa úlesin qosyp jatyr», dedi B.Juqabaev.
«Qazagroqarjy» ókiliniń aıtýynsha, «Ramazan-Agro» JShS naǵyz zamanaýı tehnıkaǵa dál osy qarjy uıymynyń kómeginiń arqasynda qol jetkizgen. Seriktestiktiń menshiginde búgingi tańda 120-dan astam tehnıka bar. Ol «John Deere» maqta kombaındary, «John Deere» jáne «Belarýs» dońǵalaqty traktorlary, traktor tirkemeleri, aldyńǵy jáne teleskoptyq tıegishter, kýltıvatorlar, sepkishter, soqalar men taǵy basqalary.
«Ramazan-Agronyń» ózinde alpysqa jýyq adam turaqty jumys isteıdi. Al jıyn-terim naýqanynda jumysshylar sany 350-den asady. Jalpy, álemdegi talshyq óndirisiniń 35 paıyzy maqtanyń úlesine tıesili. Damýshy elderdiń ekonomıkasyn órge súırep kele jatqan salanyń biri de – maqta sharýashylyǵy. Sondyqtan bul daqylǵa «aq altyn» dep beker at qoımaǵan. Prezıdent Joldaýynda aıtylǵandaı, aldaǵy 5 jylda elimizdiń ishki jalpy ónim kólemi birneshe esege ósip, 450 mlrd dollardy quraýy tıis. Ekonomıkalyq kóshbasshy salalardyń ishinde maqta sharýashylyǵynyń da alar orny aıryqsha bolady degen senim bar.
ShYMKENT
