Zeınetaqy júıesin retteýdiń amal-tásilderi

Halyq BJZQ-nyń áleýetti bolýyn qalaıdy

Sebebi bizdiń qoǵamda zeınetaqy jı­naq­tarynyń kiristiligi máselesi óziniń ózek­tiligin esh joıǵan emes. Oǵan keıingi jyldary azamattardyń BJZQ-dan alǵan qar­jysy dálel. Sońǵy birer jylda BJZQ tek zeınetaqy jınaqtary óz esepshotynda jınaıtyn esep ortalyǵy emes, azamattardy zeınetaqy júıesine qatysýǵa yntalandyratyn áleýmettik ınstıtýt retinde jumys isteýge tıis degen pikir basym bolyp barady.

Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov­tyń forýmǵa joldaǵan quttyqtaýynda barlyq áleýmettik ınstıtýttyń jumy­syn qaıta bastap qurylymdaý qajettigi, bul eń aldymen, BJZQ-ǵa qatysty ekeni ashyp aıtylǵan eken. «Boljam boıynsha 2030 jylǵa qaraı zeınetkerlerdiń sany 30 %-ǵa artyp, 3 mıllıonǵa jetedi. Bizde zeınetaqy aktıvteri aıtarlyqtaı kóp emes. Osyǵan baılanysty Áleýmettik kodeks sheńberinde memleket esebinen zeınetaqy tólemderiniń mólsherin ul­ǵaıtýdy kózdeıtin parametrlik ózgerister qaras­tyrylǵan. Osylaısha, memleket mem­lekettik júıeden kópdeńgeıli júıege ótý kezeńinde azamattarymyzdy zeınetaqymen qamsyzdandyrý úshin jaýapkershilikti óz moınyna aldy», delingen hatta.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Ta­mara Dúısenova da barlyq áleýmettik ıns­tıtýttyń, sonyń ishinde Biryńǵaı zeınetaqy qorynyń jumysyn tolyǵymen qaıta bastaý qajet ekenin aıtty. «Búgingi tańda qor azamattardyń zeınetaqy jı­naqtaryn óz shottarynda jınaqtaıtyn esep ortalyǵy bolýy jetkiliksiz. Ol bir jaǵynan, jumysyz azamattardy zeınetaqy júıesine qatysýǵa yntalandyrýǵa baǵyt­talǵan kúshti áleýmettik ınstıtýtqa aı­na­lýǵa tıis. Ekinshi jaǵynan, BJZQ da azamat­tardy keleshekte barabar zeınet­aqy tólemderimen qamtamasyz etý úshin jı­naqtardy ulǵaıtýǵa múmkindik beretin ki­­ristiligi joǵary ınvestısııalyq stra­te­gııaǵa ıe kúshti qarjy ınstıtýtyna aınalýǵa tıis», dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary.

 «BJZQ» AQ tóraǵasy Janat Qurmanov Qazaqstandaǵy jınaqtaýshy zeınetaqy 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalaryn engizý josparlanyp otyrǵanyn, bul másele kóp ýaqyttan beri josparda bolyp kelgenin aıtty. Tóraǵanyń baıan­damasyndaǵy málimetterde BJZQ jınaqtary 17 trıllıon teńgege (35 mıllıard dollar) jaqyndaǵany, jalpy ishki kiristiń 15 %-yn quraıtyny aıtylǵan. О́tken jyly ınflıasııanyń joǵary bolýyna baılanysty zeınetaqy aktıvteri shamadan tys baǵalanyp, kirister ınflıasııa­dan tómen boldy. «Máseleler negizinen Qazaqstan boıynsha ortasha deńgeıden tómen eńbek tabysy turaqty emes ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarmen baılanysty. Zeınetaqy júıesin nyǵaıtý boıynsha qosymsha sharalardy júzege asyrý kezinde birinshi kezekte turaqty emes tabysy bar az qamtylǵan azamattardy zeınetaqymen qamtamasyz etýge nazar aýdarylatyn bolady», dep túıindedi baıandamashy.

Qarjyger Oraz Jandosov «Inves­tısııa­lyq strategııalar, táýekelderdi bas­qarý jáne qadaǵalaýdy retteý» taqy­ry­byndaǵy úshinshi paneldik sessııany júrgizdi. Sessııa sheńberinde táýekelderdi basqarý boıynsha jahandyq zertteý, zeınetaqy qorlarynyń qyzmetin retteý men qadaǵalaý salasyndaǵy qazirgi zaman­ǵy standarttar men trendter, áleý­mettik qamsyzdandyrý júıelerindegi aktıvterdi basqarýdyń uzaqmerzimdi ınvestısııalyq strategııalary, zeınetaqy qorlarynyń ınvestısııalyq qyzmetiniń halyqaralyq tájirıbesi máseleleri talqylandy.

Qazaqstan qarjygerler qaýymdas­tyǵynyń (QQQ) basshysy Elena Bahmýtova elimizdegi zeınetaqy aktıvterin basqarý júıesindegi keleli máselelerge basymdyq berdi, bul júıeniń qazaqstandyqtardyń qajettilikterin qanaǵattandyratyn ın­ves­tısııalyq strategııalar keshenin qam­týy kerektigin, bul maqsattyń aýyly biz­den áli alys ekenin qaperge salyp ótti.

 Elena Bahmýtovanyń aıtýynsha, aktıv­t­erdi jekemenshik basqarý qaıta engizil­genimen, olardyń úlesi shamaly – 0,06 %-ǵa endi jetti. Demek, salany áli retteý kerek. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń qyrkúıektegi ak­týarlyq esebinde 2024 jyldan bas­tap jumys isteı bastaıtyn zeınetaqy jarna­larynyń jańa túri – jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary (JZJ) engizilgen jaǵdaıda zeınetaqynyń jet­kilik­tiligine qol jetkizýge bolatyny aıtyldy. Jumys berýshilerdiń jarnalary 2028 jylǵa qaraı birtindep 1,5%-dan 5%-ǵa deıin ósedi. «Jeke menedjmentti qaıta engizýdiń qolaısyz jaǵdaılary men merzimderine baılanysty jeke basqarýdaǵy aktıvterdiń úlesi shamaly 0,06%-dy quraıdy. Degenmen aǵymdaǵy jyldyń 1 tamyzyndaǵy nátıjeler perspektıvaly, degenmen retteý áli de ońtaıly emes. Aktıvterdi basqarýshy bes­tiktiń az aktıvterine qaramastan, Ult­tyq bankke qaraǵanda aıtarlyqtaı jaqsy nátıje kórsetip otyr», dedi E.Bahmýtova.

2023 jyldyń segiz aıy ishinde tek Centras Securities ǵana Ulttyq bankten tómen kiristi kórsetti – 6,77%-ǵa qarsy 6,5%. Halyk Global Markets nátıjesi – 11,65%, Halyk Finance – 10,47%, BCC Invest – 8,74%, Jusan Invest – 7,79%. 2021 jáne 2022 jyldary jeke kompanııalar basqaratyn ak­tıvterdiń kiristiligi Ulttyq bankke qaraǵanda tómen boldy.

Zeınetaqy aktıvteri qalaı basqarylady?

Biz bul rette 2021 jyldan bergi jaǵ­daıǵa erekshe toqtalǵymyz kelip otyr. 2021 jyldyń qańtarynda elimizdiń zeınetaqy zańnamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar qabyldanyp, azamattar ózderiniń zeınetaqy jınaqtarynyń «ar­tyq» bóligin jeke basqarýshy kom­panııalardyń basqarýyna berý quqy­ǵyna ıe boldy. Bul quqyq «jetkiliktiliktiń eń tómengi sheginen» asatyn zeınetaqy jınaqtary bar BJZQ salymshylary úshin paıda boldy. Jańa úlgide aldyńǵysynyń kemshilikteri eskerildi. Júıede zeınetaqy jınaqtaryn saqtaý úshin 2023 jyldyń shildesinde «jetkiliktiliktiń eń tómengi shegi» alynyp tastaldy jáne azamattarǵa jınaqtalǵan zeınetaqy qarajatynyń 50%-ǵa deıinin jeke basqarýǵa, al erikti zeınetaqy jınaqtaryn 2023 jyly jeke basqarýǵa berýge múmkindik berildi.

Jeke basqarýǵa berýge bolatyn zeı­net­aqy aktıvteriniń áleýetti kólemi Qar­jy agenttigi esepteýleri boıynsha 7,8 trln teńgeni quraıdy. Endi zeınetaqy aktıv­teri esebinen satyp alýǵa jáne port­feldi ártaraptandyrýǵa ruqsat etilgen qarjy quraldarynyń tizbesine retteýshi talaptaryn eskere otyryp, jeke kompanııa óziniń ınvestısııalyq strategııasyn ózi anyqtaıdy. Buǵan qazaqstandyq emıtentter úshin «V+» tómen emes jáne sheteldik emıtentter úshin «BB» tómen emes joǵary ınvestısııalyq reıtıngi bar memlekettik baǵaly qaǵazdar, memlekettik emes aksııalar jáne boryshtyq baǵaly qaǵazdar kiredi. 1 qyrkúıektegi jaǵdaı bo­ıynsha jeke basqarýǵa berilgen zeınet­aqy jınaqtarynyń kólemi 11 mlrd teń­geni qurady, bul 3,6 trln teńge soma­synda paıdalanylǵan zeınetaqy jınaq­tarynyń jalpy kóleminiń shamamen 0,3%-yn quraıdy. Jeke kompanııalardyń basqarýyna berilgen zeınetaqy aktıv­teriniń azdyǵy ınvestorlardyń da turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý jáne emdelýge aqy tóleý úshin zeınetaqy jınaqtarynyń bir bóligin alý múmkindigine ıe bolǵanymen tú­sindiriledi. Zeınetaqy aktıvterin jeke basqarýdyń qazirgi júıesine kózqa­ras­tardy ázirleý kezinde aldyńǵy úlgidegi kemshilikter eskerildi.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqa­symova salymshylardyń kóshi-qonymen baı­lanysty problemalardy joıý maq­satynda zeınetaqy jınaqtarynyń derbes­tendirilgen esebi saqtalatynyn aıtty. Investorlar jınaqtary úshin balamaly ınvestısııalyq saıasatty tańdaý jáne táýekelge tábetiniń deńgeıine sáıkes keletin tabysty alý arqyly zeınetaqy jınaqtaryn basqarýǵa qatysý quqyǵyn alǵanyn eske saldy. «Eger salymshy ne­ǵurlym konservatıvti basqarý saıasatyn unatsa, ol óziniń zeınetaqy jınaqtaryn Ulttyq banktiń basqarýynda qaldyra alady», dep atap ótti M. Ábilqasymova.

M.Ábilqasymovanyń aıtýynsha, jekemenshik basqarýshy kompanııalardyń zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaýda ut­qyrlyǵy joǵary, olardyń ınvestısııa­lyq saıasaty bir-birinen erekshelenedi. «Sentras Sekıýrıtız basqaratyn zeınet­aqy aktıvteri portfeliniń qurylymynda negizgi úlesti 59% kólemindegi memle­kettik baǵaly qaǵazdar qurasa, Halyk Finance portfelinde memlekettik baǵaly qaǵaz­dardyń úlesi – nebári 4%, al Halyk Global Markets portfelinde kvazımemlekettik sek­tordyń oblıgasııalary – 21% jáne shet­eldik emıtentter – 17% basym», dep atap ótti M.Ábilqasymova.

 Forým jumysyna qatysqan Ulttyq banktiń burynǵy tóraǵasy Grıgorıı Mar­chenko kezinde jumys berýshiler tarapynan qosymsha jarnalar engizýge tyrysqanyn, biraq olar bul máseleni aınalyp ótýdiń myń túrli tetigin tapqanyn eske túsirdi. Qazir BJZQ aktıvterin ekonomıkanyń naqty sektoryna salý qajet degen pikir basym. Damyǵan elderde zeınetaqy ak­tıvterin ekonomıkanyń naqty sektoryna salý – qalyptasqan úrdis. Mysal retinde, Grıgorıı Marchenko Japonııanyń poshtalyq jınaq júıesi týraly aıtyp berdi. Sol eldegi joldar men temirjoldar, kópirler jáne basqa da ınfraqurylymdar negizinen poshtalyq jınaq júıesiniń salymshylarynyń qarajatyna salynypty». Álemdik tájirıbede tıimdiligin 100 paıyz aqtaǵan áreketterdiń keıbiri bizdiń elde «adasyp» ketýi múmkin. Sheshim qabyldaǵanda qarajattyń oryndylyǵy men maqsatty jumsalýyn baǵalaý qajet», deıdi G.Marchenko.

Sondaı-aq qarjyger qordyń ınves­tısııalyq portfeliniń qurylymyna da nazar aýdardy. BJZQ derekteri boıynsha 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıyn­sha zeınetaqy aktıvteri portfeliniń ult­tyq valıýtadaǵy ınvestısııalary – 69,28%-dy, dollarmen – 30,70%-dy, basqa valıýtalarmen – 0,03%-dy qurady.

«Aqshanyń bir bóligin sheteldik aktıvterge salý kerek dep áý bastan aıttyq, bul durys. Biraq ekinshi jaǵynan, ol jer­ge eshkim tym kóp aqsha salǵysy kel­meıdi. Sosyn elde devalvasııa bola qalsa, barlyǵy dollarmen eseptegende zeınet­aqy júıesindegi jınaqtarym azaıyp ketti. Eger bizdiń zeınetaqy jınaq­tarynyń 50%-y shetelde erkin aıyrb­asta­latyn valıýtaǵa salynǵan bolsa, sáı­ke­sinshe, zeınetaqy jınaqtarynyń dol­lar­lyq balamasynyń qunsyzdanýy oryn almas edi», dep túıindedi Grıgorıı Marchenko.

Jastardyń senimin qalaı arttyramyz?

Grıgorıı Marchenkonyń aıtýynsha, zeınetaqy jınaqtaryn alýdyń eń tómengi shegi shamamen 30 mıllıon teńge bolýy kerek edi dedi. Mundaı qordan zeınet­ke shyqqanda aıyna keminde 85 myń teńge alyp turady. «BJZQ-dan qarjy alýǵa múmkindik beretin jetkilikti soma tóńireginde aıtystardy syrttan ba­qy­ladym. Sol kezde qordan 3 trln teńge alyn­dy, bul qarjyǵa bireýler kólik satyp aldy, ekinshi biri turmystyq jaǵdaıyn jaq­sartty.

 Qazir shekti mólsherdi 7 mln teńgege deıin kótergenin bilemiz. Bul qarjy sizge zeınetaqyńyzǵa bar bolǵany 21 myń teńge qosyp beredi», deıdi sarapshy. Sarap­shy osy rette bastapqyda zeınetaqy jı­naq­taryn alýdyń eń tómengi shegin 15 mıllıon teńge dep belgileý usynylǵanyn eske túsirdi, bul soma zeınetkerlikke shyq­qanda aıyna týra 42 500 teńge ústemeaqy alyp otyrýǵa múmkindik beretin mólsher edi. Bizdiń jaǵdaıda eń tómengi shek shamamen 30 mıllıon teńge bolýy kerek, dep esepteıdi ol, óıtkeni bul somany jınaqtaý adamǵa zeınetkerlikke shyq­qanda aıyna 85 myń teńge tólemdi qamtamasyz etedi.

Onyń aıtýynsha, zeınetaqy júıesiniń tıimdiligin baǵalaýǵa jetkilikti ýaqyt ótken joq. Onyń 25-35 jasqa deıingi azamattarmen ıntegrasııasy áli kúnge deıin zerttelmegen taqyryp. G.Marchenkonyń aıtýynsha, bizdiń elde zeınet jasynan keıin ómirdiń baryna senbeı júrgen jas­tar kóp. Qysqasy, olar 63 jastan keıin de ómir baryna senbeıdi. 40-45 jasynda ózi de sondaı oıda bolǵanyn aıtqan qarjyger EO nemese Batys elderindegi zeınetkerlerdiń ertegige uqsaıtyn ómirine qyzyǵa qaraıtyndar kóp ekenin qaperge salyp ótti. Damyǵan elderde úılenýge sheshim qabyldaǵan jastar bir-birinen zeınetaqy aktıvteri jaıly málimetterdi suraıtyny qalypty jaǵdaı. Memlekettik ıdeologııanyń ózi alańsyz qarttyqtyń qamyn jas kezden oılaýdy mindetteıdi, jastar muny qalypty jaǵdaı dep túsinedi. Bizdiń zeınetaqy aktıvteriniń kiristiligin 40 %-ǵa jetýiniń ózi úlken je­tistik. Tipti bul jetistikke Ulttyq bank, Úkimet pen jumys berýshiler arasyn­daǵy kelissózderdiń nátıjesinde jettik. Eger jastar jaǵy BJZQ-daǵy aktıv­teriniń kiristiligin búginnen bastap oılasa, 40-45 jastaǵy azamattardyń zeınet ja­syndaǵy ómiri qazirgi jaǵdaıdan múl­dem bólek bolatynyna senemin», dep sózin túıin­dedi G.Marchenko.

ALMATY