Kollajdy jasaǵan –Záýresh Smaǵul, «EQ»
«Sondyqtan memlekettik rámizderdiń tanymaldyǵyn arttyra túsý kerek. Ol úshin biryńǵaı dızaın-kodty, ortaq standartty saqtaý óte mańyzdy. Rámizderimiz biregeı ulttyq kodymyzdy naqty ári aıqyn kórsetýi kerek. Men jaqynda Assambleıa sessııasynda elimizdiń geraldıka belgilerin jetildirý qajettigi týraly aıttym. Aldymen óńirlerdiń jáne qalalardyń tańbasyn biryńǵaı úlgige keltirý kerek dep sanaımyn. Qazir olardyń kóbiniń mazmuny jáne pishini árkelki. Soǵan baılanysty qoǵamda jıi syn da aıtylady. Bul salaǵa muqııat taldaý jasap, ortaq ustanymdar ázirleý qajet», dedi Prezıdent. Bul – shyn máninde elimizdiń geraldıkasynyń eń ózekti máselesi.
О́ńirlik rámizder damymaı, el nyshandarynyń baıraǵy bıik bolmasy anyq. Qoldanystaǵy óńirlik rámizderde ólke ereksheligin eskerý, negizgi belgilerdi, beınelerdi alǵa shyǵarý, tanystyrý kórinis tapqanymen, talǵamsyz, kemshin tustary da jeterlik. Olardyń basym kópshiliginde «Bir el – ortaq memlekettik múddeni» aıqyndaıtyn ıdeıa kórinbeıdi. Rámiz ben ıdeıa arasynda sabaqtastyq, úılesimdilik shashyrańqy. Sharttylyqtar árkelki. Elimizdegi biregeılikti nyǵaıtý jolynda aýmaqtyq-etnostyq, tildik-konfessııalyq qaýymdastyqty biriktirip, azamattardyń otanshyldyq sanasyn damytý mańyzdy. О́ńirlik rámizder – Otanymyzdyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikterin tarıhı-geografııalyq, etnografııalyq jaǵynan sáıkestendirýdi ońtaılandyratyn, jergilikti bılik pen halyqty baılanystyratyn ıdeologııalyq qural. Alaıda olardyń stılıstıkasy, kórkemdik, semantıkalyq mazmuny memlekettik saıasat pen ulttyq qundylyqtardyń basymdyqtaryn kórsetetin elementterdi quramaıdy. Ár óńirdiń aıqyn da saýatty rámizi – óskeleń urpaqtyń júregine týyp-ósken óńirine degen súıispenshilik pen eldik sezimin uıalatyp, jarqyn bolashaqqa degen senimdi oıatady.
Qazir elimizde 17 oblystyń 13-inde, 3 megapolıste, 186 aýdannyń 137-sinde, 89 qalanyń 33-inde óńirlik rámizi bar. Burynǵy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń 2015-2023 jyldary júrgizgen monıtorıngi ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń óńirlik rámizin ázirleý, bekitý, qoldaný, paıdalaný júıesiniń damymaǵanyn kórsetti. О́ńirlik rámizderdi mádenı-kórkemdik bezendirý, ıdeıalyq jetildirý jáne normatıvtik-quqyqtyq aktilermen bekitý tásilderin reglamentteıtin ádisnamalyq jáne zańnamalyq baza joq. О́ńirlik rámizderdi bekitý birese máslıhattardyń sheshimderin, birese ákimdikterdiń qaýlylaryn, endi birde ákimderdiń ókimderin, taǵy bir joly konkýrstyq komıssııalardyń hattamalyq sheshimderin qabyldaý arqyly júzege asyrylǵan. Astana men Almaty qalasyn qospaǵanda, jergilikti atqarýshy organdar men ókiletti organdardyń tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlikteriniń óńirlik rámizderin bekitý jónindegi zańnamalyq ókilettikteri aıqyndalmaǵan. Qoldanystaǵy zańnamada da óńirlik rámizderdi ázirleý, bekitý, qoldaný jáne paıdalaný normatıvtik-quqyqtyq aktilermen rettelmegen. Osyǵan oraı jańarǵan qoǵamnyń saıası-áleýmettik, mádenı-rýhanı salasyn qaıta qurylymdaý kezeńinde, gýmanıtarlyq ǵylym ókilderi, sáýlet, dızaın, beıneleý óneri mamandary kúsh biriktirip, «Qazaqstan geraldıkasy» tujyrymdamasyn jasap, joǵary oqý oryndaryndaǵy tarıh jáne óner fakýlteti kafedralarynan elektıvti kýrs ashyp, kolledjder men mektepterde startap úıirmelerin uıymdastyryp, ortaq ereje men ádistemelik nusqaýlyq ázirleýi qajet.
Astana men Almaty qalalarynyń óńirlik rámizine kelsek, elorda rámizi eki beıneni – báıterek pen shańyraqty biriktirý arqyly jasalǵan. Báıterek pen shańyraq elimizdiń ótkeni men búgininen habar beredi. Ekeýi de sary tústi. Tórtkúl dúnıeni qushaǵyna syıǵyzǵan báıterek – ómir men órkendeý belgisi. Báıterektiń ushar basyndaǵy altyn jumyrtqany shańyraq beınesi bezendirip tur. Shańyraq otbasynyń ǵarysh keńistigimen ortaqtastyǵyn ańǵartady. Báıterekke ańyzdaǵy samuryq qustyń samǵaýyn tanytatyn qusqanaty oıýy salynǵan. Almaty qalasynyń rámizinde qalanyń segiz aýdanyn beıneleıtin segiz alma gúliniń butaǵyn tistegen irbis beınelengen. Irbis moıynyn artqa burǵan qalpy, alǵa ketip barady. Bul qala damýyndaǵy ejelgi kezeńmen qazirgi kezeńniń sabaqtastyǵyn kórsetedi. Irbistiń joǵarǵy jaǵynda Alataýdyń qarly shyńdary munartady. Rámiz syrtqy-ishki sheńberden turady. Kógildir tústi syrtqy sheńber shańyraq baýlarymen, ýyq uıashyqtarymen jıektelse, altyn tústi ishki sheńber qyzyl tústi oıý-órnekpen kómkerilgen.
Oblystardyń óńirlik rámizin baıyptasaq, Jambyl, Aqmola oblystarynyń rámizinde tabıǵı landshaftar qamtylsa, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynyń rámizi keńes kezeńiniń geraldıkalyq belgileri paıdalanylǵan. Almaty, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń rámizinde qanatty irbis pen grıffınniń spıraldy beınesi sııaqty mıftik beıneler alynǵan. Jambyl, Qostanaı oblystarynyń rámizinde flora men faýna beıneleri basty belgiler retinde berilgen. Batys Qazaqstan oblysynyń rámizinde halyq mýzykalyq aspaptary kórinis tapsa, Jetisý oblysynyń rámizi sheńber ishinde ornalasqan. Sheńberdiń sheti men ishinde oıý, Jetisýdyń tarıhı oryndary kórinis tapqan. Ulytaý oblysynyń rámizinde qazaq dalasynyń kıeli janýary – qulan beınelengen.
Aýdandar men qalalardyń óńirlik rámizin de jetildirý mańyzdy. Munda da aýmaq ereksheligin kórsetetin beıneler, etnografııalyq elementter, azattyq ańsarlary, tabıǵı ózgeshelikter kórinis tapqan. Biraq mamandar tarapynan aıtylǵan naqty syn da joq emes.
Túrli deńgeıdegi rámizder óz-ózinen týa salmaıdy. Jobany talqylaıtyn respýblıkalyq komıssııa 2011 jyly 30 qyrkúıekte Prezıdenttiń №155 Jarlyǵymen qurylǵan. Komıssııa memlekettik rámizder men vedomstvolyq jáne olarǵa teńestirilgen ózge de marapattar geraldıkasy máselelerimen aınalysady. Sondaı-aq memlekettik tý, eltańba, gımndi ornalastyrý, aýystyrý erejeleriniń buzylmaýyn, ornatylǵan memlekettik rámizderdiń tehnıkalyq jáne basqa da talaptarǵa saı kelýin qadaǵalaıdy. Komıssııaǵa oblystardaǵy memlekettik organdar men uıymdardyń memlekettik rámizderdi paıdalaný standarttaryn saqtaýyn anyqtaǵan monıtorıng nátıjeleri usynylady. Oblys ákimderiniń memlekettik rámizderdi paıdalaný, qoldaný jáne nasıhattaý jónindegi baıandamalary, sonymen qatar kemshilikterdi joıý sharalary týraly esepteri tyńdalady. Osy saladaǵy jumystyń sátti júrýi saraptamalyq keńeske de baılanysty. Mınıstrliktiń 2015 jyly 10 jeltoqsandaǵy №380 buıryǵymen qurylǵan Memlekettik rámizder jáne geraldıkalyq belgiler máseleleri jónindegi ǵylymı-konsýltatıvtik organ – saraptamalyq keńestiń jumysy halyqtyń kóz aldynda. Bul keńes memlekettik rámizder men geraldıkalyq belgilerdi ázirleý, paıdalaný, jetildirý týraly usynystar ázirlep, normatıvtik quqyqtyq bazany jetildirip otyr.
Otandyq geraldıkanyń jańa arnasy – óńirlik rámizderdi ázirleý men saralaý, bekitý osyndaı kezeńderden ótedi. Árıne, atalǵan sala jumysy tolyq oryndaldy deýge áli erte. Alda kóp joba-josparlar bar. Bul iste jergilikti atqarýshy bılik, ǵalym-zertteýshiler, dızaın-sýretshiler men sáýletshiler, qoǵamdyq uıymdar birlesip jumys isteýi mańyzdy.
Aıdyn RYSBEKULY,
geraldıst ǵalym
