Kvanttyq tehnologııa bilgiri

Djeıms Morgannyń shákirti

Kardıff ýnıversıteti – oftalmologııa salasynda álemge dańqy shyqqan oqý orny. S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń túlegi, Qazaq kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń rezıdentýrasynda oqyp júrgen Muhıt Qulmaǵanbetov úshin aty áıgili ýnıversıtettiń grantyn jeńip alý tosyn jaı emes-ti. Únemi izdeniste júretin stýdent bul kezde ınjenerııa, optoelektronıka, IT salasynda tájirıbe jınaqtap úlgergen.

Qaraǵandyda dárigerler otbasynda ómirge kelgen Muhıttyń medısınaǵa qyzyǵýshylyǵy bala kúninde bastalǵan. Ol erkeligi basylmaǵan erte shaqtan neırohırýrg bolýdy armandap, mıkroskop, medısınalyq quraldardy ermek ete júrip, salalyq kitaptardy kóp oqıdy. Ýnıversıtette oqı júrip, úzdik stýdentter qatarynda shetelderde ǵylymı konferensııalarǵa, bilim alý kýrstaryna qatysýy onyń medısına salasyndaǵy bolashaǵyna tyń jol ashyp berdi. Osylaısha, 2017 jyly rezıdentýrada oqyp júrgeninde Kardıff ýnıversıtetinen shaqyrtý alady.

– Kardıff ýnıversıtetine myńǵa jýyq talapkerdiń ishinen jeti stýdenttiń biri bolyp ilik­tim. Sheteldik ǵalymdardy me­niń glaýkoma týraly jazǵan baıan­­damam qyzyqtyrǵan eken. Osy kezde glaýkomany emdeý­den álemniń eń úzdik ǵalymy Djeıms Morgannyń tobyna túsý baqytyna ıe boldym. Ádette, doktoranttardy sırek qabyldaıtyn professor maǵan óz talaptaryn qoıdy. Ustazymnyń talaby bo­ıynsha kóz aýrýlaryn zertteýde IT baǵdarlamalar, algorıtmder qurastyrý úshin data science-ti meńgerýime týra keldi, – deıdi ol.

Muhıt kózdiń torly qabyǵy kletkalarynyń apoptozyn aldyn ala anyqtaýǵa múmkindik beretin jasandy ıntellekt baǵdarlamalary úshin kodtar men ártúrli zertteýlerin Kardıffte bastaǵan. Jas ǵalymnyń izdenisi ǵylymı ortaǵa jyldam tarap úlgerdi. Ýelste Qazaqstannan kelgen stýdent optıkalyq júıe­ler jasaýmen aınalysyp júr degendi estigen Kanadadaǵy Ýater­loý ýnıversıteti kvanttyq esep­teýler ınstıtýtynyń fı­zık­teri Ben Tompson, Dýshan Sharenas, Dmıtrıı Pýshın kvanttyq fotondardy paıdalaný arqyly mıkroskop oılap tabýǵa ınjınırıng, optoelektronıka, IT, oftalmologııa jáne kvanttyq fızıkany meńgergen maman qajettigin aıtyp, habarlasqan.

– Olar Ýaterloý ýnıversı­tetine barýyma nemese Gonkongta endi quryla bastaǵan kvanttyq oftalmologııa boıynsha zert­hanaǵa jetekshilik etý týraly usynys tastady. Men doktorantýrany bitirgim keletinin jáne elektronıka, ınjenerııany meńgergenmen, kvanttyq fızıkany bilmeıtinimdi aıttym. Kelisim aıasynda ǵalymdarǵa oqý merzimi aıaqtalǵanǵa deıin kvanttyq fızıkany meńgerýge ýáde ettim. Olar da qoldaý kórset­ti. Osylaısha, Gonkong zert­­hanasynda jumys isteı bas­taýym óz elime ǵylymnyń jańa tehnologııalyq jańalyqtaryn jetkizýge berilgen zor múmkindik dep qabyldadym. Taıaý bolashaqta Qazaqstanǵa kvanttyq tehnologııalardy alyp keletin ǵalymdardyń kóbeıetindigine senimim mol, – deıdi Muhıt.

Kóz – adam janynyń aınasy

Qazirgi kezde Gonkong zerthanasynda AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Úndistan, Gonkong, Ser­bııa, Reseı, Qazaqstannan bar­ǵan jeti ǵalym jumys isteıdi. Toptyń kýratory – kanadalyq-amerıkalyq professor, Massa­chýsets tehnologııalyq ınstıtý­tynyń eń myqty kvanttyq fı­zıgi Devıd Korı. Al ǵalym-árip­tester qurǵan Structured Light Tomography kompanııasynyń basshysy – Muhıt Qulmaǵanbetov. Startaptyń bastapqy baǵasy 5 mln dollardy quraıdy. Ǵalym­dar qarajat kólemin aldaǵy ýa­qytta úsh esege deıin artty­rý­dy josparlap otyr. M.Qul­ma­ǵanbetovtiń aıtýynsha, álem­dik medısınada glaýkoma, dıabet­tik retınopatııa, makýlıarly degenerasııanyń emi tabylǵan joq. Áleýmettik saldary kúrdeli osyndaı aýrýlardy emdeý, aldyn alý – qazirgi medısınanyń aldynda turǵan jaýapty mindet. «Kóz – adam janynyń aınasy» deıtin bolsaq, adam aǵzasyndaǵy kóptegen aýrýdy der kezinde jáne aldyn ala anyqtaýǵa bola­dy. Al ǵalymdar jasap jat­qan joǵary kórsetkishti proto­tıp dárigerlerge jańa múmkin­dik­terge jol ashatyny sózsiz.

Ǵalymdar qazirgi kezde mıkroskopty mınıatıýrızırleý jáne tolyqqandy sıkl boıynsha jumystar istep jatyr. О́ndiristi aıaqtaý merzimi keler jyldyń orta sheni dep boljanyp otyr. Klınıkalyq synaq kezeńine 3-4 jyl ketýi múmkin. Mundaı jaǵ­daıda Muhıt Qulmaǵanbetov Gon­kong zerthanasymen úsh jyl­ǵa ja­salǵan kelisimshart uza­ra­tyn shyǵar degen de oıyn jet­kizdi. Synaqtan ótken apparattar naryq­qa shyqqannan keıin álem oftolmologteri úshin úlken jańa­lyqqa aınalatyny anyq.

Akselerator, venchýrlyq jáne ınvestısııalyq ortalyqtary bar ǵylymı saıabaqta ornalasqan zerthanada Muhıt Qulmaǵanbetov eki assısentimen birge jumys isteıdi. Ol Gonkong úkimetiniń ǵylymǵa kedergisiz qarjy bólý saıasatyna degen tańdanysyn jasyrmady. «Qarajat eshqandaı bıýrokratııasyz jetkilikti kólem­de bólinedi. Gonkongta maǵan zert­hana qurylǵysyn satyp alý úshin 1 mln dollar berdi. Mun­­da jumys istegen bir jarym jyl ishinde zerthanaǵa 4,5 mln dollar jumsaldy. Endi­gi qa­jettilikterimizge 6 mln dol­lar qarastyrylyp otyr. Qar­jy­landyrý tetikteri qaǵaz-qı­sap­ty, dáleldi qajet etpeıdi. Ǵalymdarǵa senim arta otyryp, suraǵan qarjysyn beredi. Mańyzdysy – ǵylymı nátıje. Gongkong úkimeti tarapynan ǵalymdarǵa aıyna shamamen 4,5-5 myń dollar aılyq tólenedi. Bul Amerıka, Aýstralııa postdoktoranttary alatyn aılyqpen salystyrǵanda 1,5 ese kóp, – deıdi ol.

Áriptesteri – Nobel syılyǵynyń laýreattary

Gonkongtaǵy ǵylymı saıabaqta ǵalymdarǵa tolyqqandy jaǵ­daı jasalǵan. Munda qosymsha jumystardyń barlyǵyn robottar atqarady. Ǵalymdar túnde, álde kúndiz jumys isteı me, bas­­tysy nátıjege qol jetkizýi ke­­rek. Muhıttyń aıtýynsha, ǵy­ly­­mı parktegi jumystyń taǵy bir ereksheligi – Nobel syı­ly­­ǵynyń laýreattarymen bir alań­da jumys isteý. Olardyń biri 2018 jyly fızıkadan Nobel syı­lyǵyn alǵan kanadalyq ǵa­lym Donna Strıkland bolsa, ekinshisi – 2022 jyly laý­reat atanǵan aýstrııalyq fızık Anton Saılınger. О́tken ǵa­syr­dyń 80-jyl­darynda 25 jasynda pýls­­tik lazer oılap tap­qan Don­na Strıkland jas ǵalym­dardyń koloboratory.

– Donna Strıkland zerthana­myzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, aldyn ala habarlasqanda sener-senbesimizdi bilmedik. Ataǵy álemge áıgili ǵalymmen qazirgi kezde emin-erkin suhbattasyp, kofe ishýge de birge baramyz. Ǵa­lymnyń qol jetkizgen ǵy­ly­mı jetistigi álemdik lazerlik hı­rýrgııada, ásirese kózdi lazer­men emdeý salasynda ná­tıje­leri jas ǵalymdardy shabyt­tan­dyra túsetini anyq. Al fızık Anton Saılınger kvant­tyq fo­tondardy zerttetýdi fran­sýz ǵalymy Alen Aspe, amerı­ka­lyq Djon F.Klaýzermen iske asyrǵany málim. Bizben sı­rek kezdeskenimen, Anton Saı­lın­germen tanystyǵymyzdy, ǵyly­mı jumystarymyzǵa qyzy­ǵýshy­lyq bildirgenin úlken márte­be sanaımyz, – deıdi Muhıt.

Gonkong zerthanasyndaǵy jumys Muhıtqa jańa tásilderdi úıretedi. Ǵylymı izdenisten tys, ǵylymdy kommersııalandy­rý, maqalalar jarııalaýda mol tájirıbe jınaqtaýǵa múmkindik beredi. Qazirgi kezde eki el ara­synda jıi qatynaıtyn ol Ka­nadada professorlardyń úl­ken zerthanasynda aldyn ala josparlanǵanyndaı, naýqas­tardy qabyldap, kvanttyq fızıka, oftalmologııa turǵysynan aýrý túrlerin anyqtaýǵa atsalysyp jatyr. Sonymen qatar ol Almatydaǵy Kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda 2014 jyldan beri ǵylymı sarapshy retinde qashyqtan jumys istep keledi. Búginde atalǵan ıns­tıtýtpen Kardıff ýnıversıteti arasynda bilim, aqparat, tehnologııa almasý boıynsha memoran­dýmǵa qol qoıylǵan. Sondaı-aq ol aeroǵarysh medısınasy bo­ıynsha NASA-daǵy áriptesterimen birlesken joba jasap jatyr. «Oftalmologııa ǵylymdardyń ózegi sanalatyn bolsa, onyń ta­myry kvanttyq fızıkada ja­tyr. Ol fermıondar, elektron, neıtrondy zertteıtin bolsa, makroǵarysh álemi NASA-men tyǵyz baılanysta» deıdi ol. Muhıt qazirgi kezde NASA ǵaly­my Taıson Branstettermen birlesip, ǵaryshta alty aıdan uzaq bolǵan ǵaryshkerlerde paıda bolatyn neırookýlıarly sındrom sebepterin anyqtap, ony toqtatý joldaryn izdestirý ústinde.

Ǵylymı tartymdy el ónegesi

Osy jyldar ishinde Eýropa, AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa elderindegi bilim men ǵylym­ǵa qanyq bolǵan Muhıt Qulma­ǵanbetov elimizdegi ǵylym sala­synyń kókjıegi keńeıip kele jat­qanyn aıtty. Ol ýákiletti organ retinde Prezıdentke tike­leı baǵynatyn Ulttyq ǵylym akademııasynyń reformasy al­daǵy ýaqytta ǵylymǵa qushtar jas­tar qatarynyń kóbeıýine yq­pal etetinin jetkizdi. Bu­ǵan qosa ǵylym týraly jańa zań qa­byldanatyn bolsa, qu­jat sheń­berinde isteletin jumys­tardyń da aýqymy arta túsetini sózsiz.

– Ǵylymǵa bólinetin qarajat­tyń kóbeıýi shetelderdegi post­doktoranttardyń elge oralýyna yqpal etetini anyq. Sonymen qatar Sılıkon alqaby, Eýropa, Azııanyń kóptegen elindegideı akselerasııa, ınkýbatorlary bar ǵylymı park qurý jas ǵa­lym­darǵa jasalǵan zor múm­kindik bolar edi. Ǵylymı park­terde ǵalymdardyń áleý­met­tik jaǵdaıyna da kóńil bóli­netin bolady. Nátıjesinde, ǵalym­darǵa jańa zerthanalarda jumys isteýge, reagent kompanııa­lar jáne Facebook, Google, Amazon sııaqty transulttyq kompanııalarmen jumys isteýge múmkin­dik ashylady. Qazaqstanǵa ázir­ge transulttyq kompanııalar kele qoıǵan joq. Degenmen Qazaq­stan Ortalyq Azııadaǵy eń iri ǵylymı oıynshyǵa aınalatyn bolsa, álemge aty áıgili kom­panııa­lar kelýge daıyn. Olar biz­diń naryq arqyly jaqyn mań­daǵy elderge shyǵa alady. Sondyqtan elimiz óziniń aımaqtaǵy ǵylymı áleýeti men kóshbasshylyǵyn kórsetýi qajet. Aldaǵy bes jylda kvanttyq kom­pıýterdi qazaq balasy oılap taýyp jatsa, oǵan ne kedergi?.. Qazirgi kezde alpaýyt elder úlken resýrstar bóle otyryp, óziniń kvanttyq kompıýterlerin jasap aldy. Bul tehnologııalar eki sheshimdi qatar atqara beretindigimen erekshelenedi. Ázirge bul elder kompıýterlerin áskerı tehnıkalary tárizdi qupııada ustap otyr. О́ıtkeni onyń múmkindigi tolyq zerttelip bolǵan joq. Sondyqtan elimizde de kvanttyq tehnologııalardy retteıtin bap jańa zań aıasynda kórinis beretin bolsa, ózimizdiń tehnologııalyq jetistikterimizdi qorǵap, saqtaı alamyz, – deıdi M.Qulmaǵanbetov.

Sheteldik ǵalymdardy shaqyrtý qajet

Gonkongtaǵy zerthanada Muhıt Qulmaǵanbetovke eki assısent bekitilgen. Osylaısha, Qazaqstannan kelgen ǵalymmen kelisimshart bitkennen keıin olar úırengenderin ári qaraı iske asyra beredi. Mine, osy ádisti bizdiń elge de engizý qajet, deıdi Muhıt.

– Keıingi otyz jylda mem­le­kettiń qoldaýy aıasynda «Bo­lashaq» baǵdarlamasymen talaı óren shetelderdiń úzdik ýnı­versıetterinde bilim aldy. Alaıda ol túlekterdi syrt­ta qalyp jumys isteýge qyzyq­tyratyn faktorlar jetkilikti. Olar ózine senimdi, myqty maman bolǵandyqtan, elimizdegi eki-úsh jyldyq shartyn aıaqtap, shetelge ketýge asyǵady. Son­dyq­tan «Bolashaqtyń» bıýdjetke salmaǵyn azaıtyp, she­tel­dik ǵalymdardy elimizge uzaqmerzimdi kelisimshartpen sha­qyrtyp, postdoktorant mamandardy úıretý isin shuǵyl qolǵa alý kerek. Al shetelden kel­gen ǵalymdardyń nasıhaty aldaǵy ýaqytta ǵylymı tar­tym­dylyǵymyzdy kúsheıte túsedi. Osyǵan deıin elimizdiń ınves­tısııalyq tartymdylyǵyna kóńil bólip kelsek, endigi kezekte ǵylymı tartymdy el bolýǵa umtylǵan jón. Qoldanystaǵy «Vızıtıng professor» degen baǵdarlama úlken jetistikterge jetken professorlardy shaqyr­týmen erekshelense, olardyń ýaqyt tapshylyǵy men qulshyny­syna da nazar aýdarǵan abzal. My­saly, Gonkongta TOP-100-ge kiretin ýnıversıtetterden ǵa­lymdardy shaqyrtý úrdiske aı­nalǵan. Sondyqtan Japonııa, Ko­reıa, Germanııa, Ulybrıtanııa, AQSh, Kanadadan ǵylymǵa qush­tar ǵalymdarmen jumys isteý – ýaqyt talaby. Bul úrdis jolǵa qoıylatyn bolsa, talanttarymyz da óz eline qyzmet etetin bolady, – deıdi keıipkerimiz.

ALMATY