Ultty uıystyrýdyń ózegi – memlekettik til

Pavlodar qalasynda memlekettik tildi erkin meńgergen etnomádenı bir­les­tikter ókilderiniń qatysýymen «Uly Dalanyń ultaralyq tili» atty res­pýb­lı­kalyq forým ótti. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi uıytqy bolǵan ma­ńyzy zor is-sharaǵa Parlament depý­tattary, qoǵam qaıratkerleri, QHA res­pýblıkalyq, óńirlik jáne qalalyq etno­mádenı birlestikteriniń memlekettik tildi meńgergen etnos ókilderi, fılolo­gııa ǵylymynyń doktory, professor,  UǴA akademıgi, «Qazaq gazetteri» serik­testiginiń bas dırektory Dıhan Qam­zabekuly, qoǵam qaıratkeri, «Sıtýatıvti qazaq tili» kitabynyń avtory Qanat Ta­sybekov, qazaq tilin úıretetin mekteptiń negizin qalaýshy Sergeı Hvan, bloger, «Alǵa Peterbýrg» You Tube kanalynyń negizin salýshy Ivan Chervınskıı, mem­le­ket­tik tildi damytýǵa atsalysyp júrgen ózge de belgili azamattar qatysty.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHII alqaly otyrysynda: «Barlyq azamattyń memlekettik tildi meńgerý máselesi saıasatymyzdyń strategııalyq baǵyty bolyp qala beredi. Qazaq tili – azamattyq ıntegrasııanyń tıim­di quraly, mádenı-rýhanı tutastyq­tyń jarqyn kórinisi. Sondaı-aq qazaq tili ǵylymı progress pen bilimniń ozyq je­tistikterine jol ashatyn quralǵa aınalýy kerek. Bul – tek salalyq mınıstrlikterdiń ǵana emes, búkil qoǵam bolyp sheshetin tarıhı mindet. Osy rette asyrasilteýshilik pen dańǵazalyqqa jol bermeı, parasatty ári dáıekti túrde áreket etken jón» degeni málim. Iаǵnı, tilsiz qoǵam bolýy múm­kin emes. Al elimizdegi ulttyq tutas­tyq­­­tyń saqtalýy úshin memlekettik til­di úı­­rený asa mańyzdy ekenine ózge ult ókil­­deri ba­ıyp­pen qaraı bastaǵany da ómir shyn­dyǵy. Almaǵaıyp zamanda qa­zaq tilin keńinen tanymal etip, onyń ómir­­diń ár salasyndaǵy qoldanys óri­sin art­tyrýǵa Assambleıa músheleri belsene kiri­sip otyrǵany da baıqalady. Tildik orta qalyptastyrý, memlekettik tildi ıgergen ózge ulttyń jastaryn zaman­das­taryna úlgi etý, til úıretýdegi zamanaýı ozyq tásilderdi qoǵamǵa nasıhattap, kreatıvti ıdeıalardy ómirsheń etý – búgingi til úıretýshiler men zııaly qaýym­nyń aldyndaǵy úlken maqsattar osy.

«Qoǵamdyq kelisim» RMM basshysy Elına Masagýtova forýmnyń taǵy bir maqsaty memlekettik til janashyrlaryn qoldaý ekenin atap ótti.

– Qazaqstan halqy Assambleıasy mú­she­­le­ri arasynda kóptegen jas pen eresek qazaq tilin jetik meńgergen. Men ózim Pavlodar qalasynda orys mektebin bitir­genmin, 9-synyptan bastap túrli is-sha­ralarǵa, oqýshylar arasyndaǵy olım­pıadalarǵa qatystym. Árıne, qazaq tiline degen qyzyǵýshylyq áýeli otbasymnan bastaldy. Ákem únemi: «Qyzym, sen qazaq tilin oqy, memlekettiń tilin bil, ol saǵan bolashaqta kómektesedi» dep aıtatyn. Ekinshiden, meniń jaqsy muǵalimderim boldy. Memlekettik tildi meńgerýde qorqý­dyń qajeti joq. Kúnine 15-30 mınýt ból­seńiz jetip jatyr. Memlekettik tilde kitap­tar oqyp, radıo tyńdaý kerek nemese fılm­der kórgen durys. Otbasymda túr­li etnos ókilderi bar. Sheshem – tatar, ákem – orys. Belorýstar men ýkraındar da bar. Iаǵnı, kishi assambleıa dep aıtýǵa bolady. Elimizge syrttan kelip jatqan aza­mattardyń da qazaq tilin meńgerýge degen nıetteri zor jáne túrli ádisterdi qoldaný arqyly olardyń alǵa jyljyp kele jatqany baıqalady. Olardyń biri – bloger Ivan Chervınskıı. Búginde qazaqtyń salt-dástúri men biregeıligin, elimizdegi tanymal tuǵalardy TMD elderindegi orys tildi kórermenge You Tube arqyly únemi nasıhattap júr. Bul – keremet úlgi, – deıdi Elına Masagýtova.

Azamattyq jaýapkershilik turǵysynan qaraıtyn bolsaq, ózge etnostardyń mem­leket­tik tildi qajetsinýine búginge qo­ǵam­­da­ǵy ózgeristerdiń ózi sebep bolyp otyr. Jer betindegi saıası ózgeristerdiń eli­­mizge áseri, ishtegi keıbir qarama-qaı­­shy­­lyqtar ulttardyń uıysýyna ne­giz­gi bastar jol – qazaq tili ekenin uǵyn­dyrǵandaı. Halqymyzdyń darqan kó­ńilinen sýsyndap ósken ulttar men ulys­tar óz urpaǵynyń qazaq tilin tolyq meń­gerýge úlken kóńil bólip otyr. Bul – fak­ti. Mysaly, Ertis-Baıan óńirindegi qazaq tilin úıretetin tegin kýrstarda jyl ba­synan beri 1357 adam oqyǵan. Qazirgi kúni tildi damytý baǵytynda qyz­met kórsetý sa­lasyndaǵy startaptar, til kerýenderi, qa­zaq tili boıynsha onlaın kýrstar jal­ǵasyp keledi. Bul qatarda jeke til úı­retýshilerdiń de belsendi jumysy baı­qalady. Endigi másele jurttyń tildi úırenýge degen yntasyna baılanysty.

UǴA akademıgi Dıhan Qamzabekulynyń pikirinshe, ana tilimizdi Uly dalanyń tiline aınaldyrý úshin jastarǵa qazaq memleketiniń qundylyqtaryn uǵyndyrý asa mańyzdy. Osy dalada týyp, osy elde ómir súrgennen keıin memlekettik tildi úırený úrdisi eshkimniń ultyna qaramastan júrgizilgeni abzal. Prezıdentimizdiń Assambleıa sessııasynda sóılegen sózderi qoǵamǵa oı salyp, ony iske asyrýǵa sanasynda sáýlesi bar azamattar jumyla kirisýi kerek.

– Alash arysy, saıası kóshbasshylary­myzdyń biri Álıhan Bókeıhan: «О́z kúshi­ne senbegen adam da, halyq ta esh­qa­shan ómir báıgesin almaıdy» degen. Bú­gingi keleli forýmǵa jınalyp otyr­ǵan aza­mattarǵa, ásirese, jastarǵa aıtarym, siz­der myńdaǵan, mıllıondaǵan adam­dar­ǵa motıvasııa beresizder. Sizder til báı­gesinen oljaly kelseńizder, bul – izińiz­den ergen aýdıtorııanyń jeńisi. Al bastaǵan óreli isterińiz jol ortada kilt úzilse, qıyndyqqa aparady. Sondyqtan isterińizben úlgi bolyńyzdar. Kóp jaǵdaı qoǵam mádenıetiniń aldynda júretin ıntellıgensııa ókilderiniń is-qımylyna baılanysty. Memleketimizdegi mádenıetti ár adam jan-júregimen sezip, urpaǵyna nasıhattap otyrsa, onyń nátıjesi zor bolmaq. Máselen, Eýropa elderi eldegi mádenıet deńgeıin ustap turý úshin teatr bıletteriniń 7 paıyzyn únemi sýbsıdııalap, ıaǵnı halyqqa tegin satyp alyp berip otyrady. Mádenıetti elde soǵys oty tutanbaıdy, mádenıetti qoǵamda adamdar bir-birine ǵaıbat sóz aıtpaıdy, azamattar keshirimdi bolýǵa umtylady. Mundaı elderde aýyzbirshilik pen beıbitshilik ústemdik saltanat quratyny da sodan. Osyndaıda Ahmet Baıtursynulynyń myna bir asyl sózi eske túsedi: «О́tkendi qozǵaǵandy qoıyp, osy kúıińdi túze!». Úılesim men baýyrlastyq ıgi úmitten quralady. Pavlodardyń Iаmyshev me­keninde 1835 jyly týǵan, Shoqannyń dosy Grıgorıı Potanınnyń taǵylymy da jadymyzda jańǵyryp tur. Ol – patsha ókimeti ala taıdaı búlingende Sibirde memlekettik jańarýdy bastaǵan, Alashqa tileýqor tulǵa. G.Potanın 80-ge tolǵanda A.Baıtursynuly jyr arnaǵan. Sonda: «Jaz keler, jadyraǵan kúnder týar, Jyr jyrlap, tý túbine shýaqtaıtyn...» deıdi. Jaratqan Aqańnyń aýzyna salǵan eken. Qazir qos tulǵa armandaǵan kúnge jettik. Potanın aıtqan Qaraótkelde ýnıversıtetter de qalyptasyp damyp keledi. Taǵy bir oı namysty qaıratker Smaǵul Sádýaqasuly jazǵan derek jóninde. Ol Orys Jaǵrapııa qoǵamynyń jýrnaly málimetine súıenip, HH ǵasyr basynda keshegi «Ashy syzyqtyń» («Gorkaıa lınııa») doǵarysqa shyqqan áskerıleri bıe baılap, qymyz iship, óz erkimen qyr qazaǵyna aınalǵanyn dáıekteıdi. Kúrdeli kezeńniń ózinde. Búginde til úırenýdiń, otanshyldyqty arttyrýdyń taram-taram joly bar. Lev Tolstoı: «Olqylyq – bir ádisti bolý, sheberlik – kóp ádisti bolý» degen. Biz osy ulylardan qalǵan jaqsy sózderdi til meńgerý mıssııasynda baǵyt etip ustanýymyz kerek, – deıdi Dıhan Qamzabekuly.

Forýmda Májilis depýtaty Natalıa De­menteva, «Qazaqstan» ulttyq arnasy­nyń telejúrgizýshisi Alla Gavrına, «Ahys­­ka» túrik etnomádenı birlestiginiń As­ta­na qalalyq fılıalynyń tóraǵasy Ásker Pırıev tildi úırený men meńgerý mashyqtaryn jetildirýge qatysty oı-tájirıbelerimen bólisti.

Á.Pırıev ózge elderdiń memlekettik tilge degen qurmetine baılanysty mynadaı bir qyzyq oqıǵa aıtty. Birde Almanııadan bir top ınvestor elimizge kelip, jergilikti bıznes ókilderimen kezdesýler ótkizedi. Múddeli uıymdar respýblıkamyzda kásibin órkendetip otyrǵan nemis ultynyń ókilderin jınap, ınvestorlardy shaqyrady. Maqsat – shetel ınvestorlary óz qandastaryn kórip, elimizge ınvestısııa salý jaǵyna kelgende tartynyp qalmas degen oı bolsa kerek. Sóıtse, kezdesý sońynan sheteldikter elimizdegi nemis baýyrlarymyzben jumys isteýge esh yqylasty emespiz dep jaýap qaıtarypty. «Olar óz eliniń tilin bilmeıdi eken, al memlekettik tildi meńgermegen, oǵan qurmetpen qaramaǵan adamǵa biz óz aqshamyzdy senip tapsyra almaımyz», depti. Mine, osyndaı jaıttar búginde elimizde óssem, damysam degen azamattar úshin memlekettik tildi meńgerýdiń mańyzdylyǵyn ańǵarta túsetindeı.

Onyń bul sózin «Sıtýatıvti qazaq tili» kitabynyń avtory Qanat Tasybekov te qýattaı tústi. Aıtýynsha, ol osydan biraz ýaqyt buryn Shyǵys Qazaqstannyń Borodýlıha aýdanyndaǵy ózge ult ókilderi arasynda arnaıy saýalnama júrgizipti. Nátıjesinde, qazaq tilin úırensem deı­tin­der keleshekte Reseıge baryp bilim alýdy armandaıtynyn, al tildi úırenýdi maqsat sanamaıtyndar qazaq jerinde qala beremiz dep jaýap qaıtarypty. «Budan shyǵatyn qorytyndy: memlekettik tildi qajetsinip otyrǵandar tulǵa retinde qa­lyp­tasyp, óz ortasynda ósýdi qalaǵan jandar. Olar óz bilimderiniń shekarasyn árdaıym keńeıtýge umtylady. Sondyqtan bul máselede bar­ly­ǵy ynta men maqsatqa baılanysty», dep túıindedi til úıretýshi maman.

Assambleıa ókilderi men til janashyr­lary bul kúni «Memlekettik tildi meń­gerý­diń úzdik tájirıbeleri» sheberlik saba­­ǵyna qatysyp, ádiskerler men til ma­man­darynyń, sıfrly formattaǵy tildik bilim berý platformalarynyń ókil­derinen paıdaly aqparattar aldy.

Pavlodar oblysy