Ádebıet • 08 Qazan, 2023

Torynyń muńly taǵdyry

260 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Babalarymyz jylqyny «tórt túliktiń tóresi» dep qana emes, el qorǵaǵan erdiń qanaty dep dáriptegen. Shynynda da, «minse – kólik, jese – azyq, ishse – sýsyn» bolǵan jylqynyń qasıeti bólek. Kórkem ádebıetimizde «keıipkerge» aınalǵan jylqylar týraly jazylǵan shyǵarmalardyń da qarasy mol. Sol qatarǵa belgili jazýshy Kádirbek Segizbaıulynyń «Sońǵy shabys» atty áńgimesin uıalmaı qosýǵa bolady. Bul týyndy 1969 jyly jazylsa da, qaıtalap oqyǵanda keshe ǵana ómirge kelgendeı áserge bóleıdi. Ásirese qalamgerdiń kórkemdik sheberligi, shyǵarmanyń shynaıylyǵy, keıipkerler bolmysy – oqyrmandy jipsiz baılap, jetelep áketedi. Munda bir kezde báıgeniń aldyn bermegen Mestorynyń muńly taǵdyry baıypty baıandalǵan.

Torynyń muńly taǵdyry

Mestory degende...Bala kúnimizde bizdiń aýylda da soǵan uqsas tulparlardy kórip edik. Solardyń sońǵy taǵdyry dál osyndaı jan aýyrtar ókinishpen aıaqtalǵan. Soǵan qarap, sýretker bul oqıǵany qııaldan emes, ómirdiń ózinen alǵanyn kóremiz.

«Saıqannyń qarly shyńdary tań araıyna shomǵan alakeýim, ala kóleńke shaqta sary dóń asyp, salt atty yldıǵa qaraı qulap kele jatty. Baǵyttary – búgingi dúbirli toı ótetin Qoıbastyń jalpaq jazyǵy. Bular – Nurym qart pen jigit bolyp qalǵan balasy Qasymbek edi», dep bastalǵan áńgimeden ómiri toı-qyzyq qýyp kóp ádettenbegen Nurym qarııanyń osy toıǵa barýǵa búıiri qyzyp, erekshe ańsary aýady. Ekeýiniń astyndaǵy kólikteri – qarttyń talaı jyldan bergi qos qanatyndaı bolǵan qos aty. Aqsaqal ózinen basqalary jaqsy at dep eshýaqytta aıtyp kórmegen, qoıǵa minip júrgen Mestorysyn ózgeniń shashasyna shań juqpas júırikte­rine aıyrbastaǵysy kelmeıdi. Onyń turpaıy jelisi men bir mıtyńnan aspaıtyn aıańyn bárinen artyq kóredi.

Dúbirli toıdyń basy-qasynda júrgender báıgege shabatyn attardy aıdap barýshy kez kelgen kisi emes, jón biletin adam bolýy kerek dep, jylqynyń jaıyn biletin Nurym qartqa senim artady. Qarııa otyz shaqyrymdyq jerge otyz salt attyny ertip, kidirmeı attanyp ketti. Núkeńniń astyn­da­ǵy Mestory da báıgege shaba­tyn attarmen birge qatty júris­ke­ syr bermeı otyrady. Qaıta, bıeniń qarnyndaı jer syzyp júretin ishi tartylyp, jaranyp shyǵa keledi.

Qarııa mejeli jerge jetip, qyzyl oramal baılaǵan buzaýtis qamshysyn joǵary kóterip, tómen túsirgende báıgege shabatyn attardyń tuıaǵy jerdi dúbirlete jóneldi. Qapelimde, Nurym qart eshteńe ańǵara almady. Mestory da jurtta qalyp qoıǵandaı, typyrshyp, bir ornynda tura almady. At dúbiri estilse, arqa qozatyn halyqtyń urpaǵy emespiz be, qarııa da sony baıqap, jalǵyz ózi urandap, jaman atyna qamshy basty. At ústinde kele jatyp, etek-jeńin qymtap, tymaq baýyn baılady. Áýdem jer shapqan soń baryp, boıy jeńildegendeı boldy. Mestory otyz attyń qarasyna ilesip, bir qalypty shabysqa saldy da otyrdy.

Nurym qart ishinen «bir kez­de baıaǵyda Qozy marqum úmit etken jynyńdy endi kór­se­teıin dediń-aý!» dep oılady. Olaı aıtatyn jóni bar. Erte­de Qozy jaryqtyq jabaǵy kezin­de osy Mestoryny kórip: «Janýar bolaıyn dep tur eken. Otyz-qyryq jylda bir týatyn, qol­ty­ǵynyń astynan qanat bit­ken na­ǵyz dúldúl ǵoı mynaý» dep, jıe­ni­ne astyndaǵy atyn túsip berip, qalaǵandaı alyp ketedi. Sol jaman jabaǵysyn qu­nan shyq­qanda jetpis at shaba­tyn báı­gege qosýǵa ákelgende, at tanı­tyn bir sum tún jamy­lyp kelip, orynyń qyzyl asyǵy­nan temir­­men uryp, shókele­tip kete­di. Sonda Núkeń Qozy­nyń mań­da­ıyn uryp jyla­ǵa­nyn óz kózi­men kóre­di. At ıesi qaı­­tys bol­ǵan soń aıaq laýǵa shydam­dy mal bolar dep, toryny bul ózi aldy.

Mestory ózimen birge shaýyp kele jatqandardan birte-birte ozyp, alǵa óksheleı umtyldy. Alaıda birinshi ketip bara jatqan júırikpen ózine deıingi júz qadamdaı ara qashyqtyqty azaıta almaı ábden dińkeledi. Qart mestorynyń eki kózine quıylǵan terdi umtylyp baryp, qol oramalmen súrtip otyrdy. Endi sońǵy shaqyrymdar ǵana qaldy.

Osy jerde áńgimedegi úzin­di­ge­ zer salyńyz:

«Bul kezde Mestorynyń hali tipti múshkil edi. Básekelesinen ozsam degen yntyǵýdyń ózi de birte-birte bulyńǵyr tartyp, tek burynǵy jetsem, ozsam, degen oıdyń elesi ǵana súldesin súırep kele jat­qan­daı. Aldyna túsken tuqym­da­syn qalaı da qýyp jetý, bar múddesi, bar maqsaty sııaq­ty. Sol úshin de ol ózine baǵy­ný­dan qalǵan tórt tuıaqtyń bir qalypty qozǵalysyna ózge­ris engizýge baryn saldy. Aqyry aldyndaǵydan ozǵa­nyn, bireý­lerdiń jansalap kelip, kótermeleı shaýjaıdan alǵa­nyn, bireýlerdiń saýyryna ty­zyl­datyp qamshy salǵanyn sezgende boıyn bir rahat jalyn shar­pyp ótti. Ol oryndalǵan eń sońǵy armanynyń raqaty edi».

Qaıran Mestory top ortasynan qaq jaryp óte bere jyǵyldy. Onyń jana­ry­­nan tamǵan móldir jas ıesi­niń qolyna úzilip tústi. Tulpar­lar­­dyń taǵdyry da adamdar­­dyń taǵdyry sekildi. Boıyn ja­syr­ǵan tulpar sekildi jaqsy adam­d­ar da kózge kóp túspeıdi. Olar­dyń da qadirin ómirden ótkende bile­miz. О́kinishtisi sol. 

Sońǵy jańalyqtar