Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Búginde elimizdiń ár óńirinde jastarmen jumys isteıtin 232 resýrstyq ortalyq bar. Onda shamamen 3 myńnan asa belsendi jas qyzmet etip keledi. Bul uıymdardyń basty maqsaty – jastardyń áleýmettik jáne tulǵalyq damýyna járdemdesý, jastar uıymdarynyń qyzmetine qoldaý kórsetý. Sondaı-aq jastardy jumysqa turýǵa daıyndaýǵa, sıfrlyq saýatyn arttyrýǵa, ınnovasııalyq jáne kásipkerlik qyzmetin jandandyrýǵa járdemdesip, olardyń ómirlik mańyzdy daǵdylaryn damytý. Ortalyq mamandaryna júktelgen taǵy bir mindet jastarǵa psıhologııalyq, konsýltatıvtik jáne zań kómegin kórsetý bolyp sanalady. Alaıda depýtat Nartaı Sársenǵalıevtiń sózinshe, qazirgi tańda ortalyq jastary árkimniń buıryǵymen bosqa sabylyp júrgen kórinedi.
«Qazaqta «Jaqsy jastan shyǵady, Temir tastan shyǵady» degen ataly sóz bar. Biraq biz sol jastardyń qadirine jete almaı kelemiz. Jastardyń basyn biriktirgen Jastar resýrstyq ortalyǵy degen uıym bar. Aty dardaı bolǵanymen zaty sondaı bolmaı tur. Qaısy óńirge barsaq ta, aldymyzdan shyqqan jastar jumysta júıe joq ekenin, ózderin jergilikti bılik ókilderi bilgeninshe jumsap, negizgi jumystaryna jolatpaıtynyn aıtady. Birinshiden, jergilikti ákimdikterdiń baryp kel, shaýyp kel deıtin buıryqtary biter emes. Onyń ishinde Jastar resýrstyq ortalyǵy qyzmetkerlerin jastarǵa qatysy joq sansyz merekelik is-sharalardy uıymdastyrýǵa, aýlalardy aralap monıtorıng jasaýǵa, ákimdiktiń kúndelikti bitpeıtin buıryqtaryn atqarýǵa mindetteıdi. Ákim qaralardyń tapsyrmasymen shaýyp júrgen jandar qashan jastardyń máselesimen aınalysady? Ekinshiden, Jastar resýrstyq ortalyǵynyń ǵımaraty joq. Olar ákimdiktiń ishindegi ár kabınetti panalaýǵa májbúr. Sáıkesinshe, jergilikti bılik jastardy qalaǵanynsha jumsaıdy. Belsendi zamandastarymyz Jastar resýrstyq ortalyǵyn Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine bekitip berse degen usynys joldady», dedi máseleni tótesinen qoıǵan depýtat.
Sondaı-aq N.Sársenǵalıev elimizdiń erteńi úshin janyn salyp qyzmet etip, túkke jetpeıtin tam-tum aılyqty qanaǵat tutyp, turmystyq taýqymet tartsa da tartynyp qalmaıtyn jastardyń mundaı ortalyqtarda turaqtamaýynyń basty sebepterin de tarqatyp berdi.
«Jastar ortalyǵyndaǵy qyzmetkerlerdiń ortasha jalaqysy – 90 myń teńge. Budan áldeqaıda tómen aılyq alatyn jastar jetkilikti. Bul qarjy qazirgi qymbatshylyqta túkke jetpeıdi. Atalǵan aılyqqa bilimdi, bilikti jastardy qyzmetke ákelip, «eldiń erteńi úshin jumys iste, jastarǵa qyzmet et» dep úndeý kerek. Árıne, oǵan bilimdi ári belsendi jastar kelispeıdi. Sáıkesinshe, Jastar resýrstyq ortalyǵynda únemi kadr aýysa beredi. Qazaq «Sý aǵady, tas qalady, Kári ketedi, jas qalady» deıdi. Búıte bersek erteń jastarmen jumys isteýge kim qalady?», dedi Nartaı Sársenǵalıev.
Úkimettiń 2022 jylǵa arnalǵan is-qımyl baǵdarlamasyn bekitý týraly 2022 jylǵy 25 sáýirdegi №241 qaýlysynda Jastar resýrstyq ortalyǵy qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý týraly usynys aıtylǵan edi. Alaıda bul sheshim tek Astana, Shymkent qalalary men Qaraǵandy, Aqmola oblystarynda oryndalǵan. Al qalǵan oblystarda qarjy tapshylyǵyna baılanysty aılyq ózgermegen.
Osy oraıda Almaty men Atyraý qalasyndaǵy Jastar resýrstyq ortalyǵynyń qyzmetkerlerin áńgimege tarttyq. Aty-jónin atamaýdy ótingen olar biraýyzdan «jastarǵa járdemdesemin» degen azamattar ol jaqta jumys istemeıtinin alǵa tartty. О́ıtkeni aılyqtyń bir aı ómir súrýge jetpeıtindigin, jumysta qandaı da bir normatıv bekitilmegenin aıtyp shaǵymdandy.
«Jumystyń eń qyzatyn kezi – saılaý, referendým kezi. Bul kezeńde qarjy bólinedi ári naqty qaı baǵytta qyzmet etetiniń aıqyn bolady. Jastarǵa arnalǵan konsert, senbilik sekildi is-sharalar bizdiń quzyretimizde, alaıda akademık, ǵalym kóz jumsa da ortalyq jastary baryp, qyzmet kórsetýi ábestik dep oılaımyn. Al jastar ne keńsesi, ne aqshasy bolmaǵandyqtan, joǵarydan kelgen buıryqty istep júre beredi. Mundaı ortalyqtarda kóp jaǵdaıda kolledj bitirip, jumysqa ornalasa almaǵan nemese joǵary oqý ornynda oqyp júrip, qandaı da bir qyzmetke kóterilýdiń jolyn izdegen stýdentter júredi. Bári jastardyń qamyn kúıttep keledi deý qate. «Osy orynda tańnan kesh batqanǵa deıin otyryp ketsem boldy» dep arman-maqsatsyz ýaqytyn zaıa ketirip júrgender de bar. Keı stýdentter ortalyqqa kelip, jetekshileri jumsaǵan túrli is-sharalarǵa baryp, birin jibermeı qatysyp, qala deńgeıinde ótetin konsert, fest, forýmdarǵa tegin kirýge múmkindik alady. «Aktıvıst» degen ataqqa masattanyp, oqyp jatqan mamandyǵyna zeıin qoımaı júrgender de jeterlik», dedi olar.
Endi bir úsh jyldy artqa tastasaq, táýelsizdik qarlyǵashtary jastar sanatynan shyǵady. Bul kezeńde olar bilim alyp, ájeptáýir tájirıbe jınaqtap, tipti aqyl toqtatyp ta úlgeredi. Ár azamattyń óz túsinik-kózqarasy baryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq sol kózqarasty áleýmettik-turmystyq, moraldyq, absolıýtti-máńgilik, jalpyadamzattyq, ulttyq, materıaldyq, saıası, rýhanı-dinı, mádenı, tarıhı syndy tizbegi jalǵasa beretin qundylyqtar ólshemi quraıdy. Demek Jastar resýrstyq ortalyǵyndaǵy osy ózekti máseleler olardyń tulǵalyq kózqarasy qalyptasýyna belgili bir deńgeıde áser etedi.
«Qoǵamdyq jumysqa aralasqan jaqsy. «Ol – aktıvıst» degen maqtaýǵa marqaıǵan da keremet. Biraq... Aktıvıst bolý ýnıversıtettegi ýaqyttyń, kúsh-jigerdiń 20 paıyzyn ǵana alýǵa tıis», deıdi jýrnalıst Marǵulan Aqan. Onyń aıtýynsha, kez kelgen jas qalǵan 80 paıyz ýaqytyn bilimge, damýǵa, kitap oqýǵa, tájirıbeden ótýge, oqyp jatqan mamandyqtyń ıesi bolyp shyǵýǵa jumsaýy kerek.
«Alty jyl ýnıversıtette bilim alǵanda alty qyrdan asatyn ataq jınaǵanymmen, ıek astynda kelip turǵan bilim degen baqty jiberip ala berdim. Janymdaǵy adamdar ózderi kóterip ketedi dep sendim. Alaıda úlken qoǵamǵa shyqqan kezde kez kelgeni: «Sen kim ediń?» degen suraqty qoıdy. «Aktıvıspin» dep aıtqyń-aq keledi, biraq ol jaqta «qýys keýdelerge» oryn joq. Ýnıversıtettiń ishindegi aktıvıst bolatyn ómirdiń bári derlik keıingi 30 jyl ishindegi strategııalyq túrde qoldan jasalǵan ıdeologııa. Ol álemde senen qurmetti, senen myqty adam bolmaıdy. Qasyńdaǵylar únsiz bilim alyp jatqanyn baıqamaısyń. Baıqaısyń, biraq moıyndamaısyń. Sebebi kózge túsken obrazyńdy ishki egoń arqyly qabyldaısyń. Aqyrynda aktıvıst ómiriń ne jaǵympaz bolýǵa tike aparady nemese beıtanys qoǵam aıyryp alady.
Endi ne isteý kerek? Birinshi, aktıvıst bolǵannyń jóni sol eken dep ózin-ózi basqaratyn uıymnyń ózińdi basqaryp alýyna jol berme. Ekinshi, ataq emes, abyroı jına. «Jurt maqtaǵandy qyz jaqtaǵan» dep dalaqtama. Aktıvıst bolǵan adam retinde aıtaıyn: qoǵam úshin kerek adam bola alǵan shyǵarmyn, biraq ózim úshin kerek kezde dalaǵa ketken 80 paıyz ýaqytty ańsap kettim. Qysqasy, bir jerge bastyq bolyp baratyn joldy izdeme. Elmen birge eńbek etip, solardan shynaıy abyroıyńmen ozǵanǵa ne jetsin. Dál qazir 80% ýaqyttyń jemisin 25-ten keıin kórgiń kelse, jınaǵan búkil tájirıbeńdi jumysqa sal», dedi óziniń jeke tájirıbesimen bólisken jýrnalıst.
Jastar resýrstyq ortalyǵy – qoǵam talabynan qurylǵan uıym. Biraq keler jyly respýblıka boıynsha bul ortalyqqa bólinetin qarjyny qysqartý josparlanypty. Sonda 3 myńǵa jýyq jas ne isteıdi?
