Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul halyqtyń densaýlyǵyna tikeleı qatysty bolǵandyqtan, bıyl «Transmaı nesimen qaýipti» («Egemen Qazaqstan», 31 naýryz, 2023 jyl) taqyrybynda suhbat júrgizip, birneshe aıdan keıin «Aǵzaǵa zııan transmaı mólsherin qalaı azaıtamyz?» («Egemen Qazaqstan», 2 maýsym, 2023 jyl) degen taqyrypta maqala jazǵanbyz. Buǵan da margarın men spredterdegi gıdrogenezdelgen maılardy qazirgi 2%-dan 20%-ǵa deıin kóterýdi usynǵan BAQ-taǵy múddeli aqparattar sebep bolǵan edi.
Tipti mamyr aıynda bızneste paıda tabýdy kózdeıtin osy múddeni toqtatý úshin elordada «Tamaq ónimderindegi transmaılar men qaldyq veterınarııalyq preparattardy ulttyq jáne halyqaralyq normalaý» degen taqyrypta dóńgelek ústel de uıymdastyryldy.
Mamandar azyq-túlik ónimderinde adam aǵzasyna asa zııandy maı qyshqyldarynyń transızomerlerin kóbeıtýdiń kesiri orasan bolatynyn aıtyp, dálelderimen dáıektep berse de, sol bir odaqtyń usynysynan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men basqa da uıymdar bul ıdeıanyń zańsyz ári maǵynasyz ekenine qaramastan belsendi túrde nege qaıta talqylaı bastady?
Birneshe aıdan beri Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men «Atameken» UKP alańdarynda maı ónimderin óndirýshilerdiń salalyq odaqtarynyń biriniń usynysy tóńireginde pikirtalastar júrip jatyr. Odaq densaýlyqqa asa zııandy ekenin bile tura, azyq-túlik kompanııalaryna óz ónimderine ruqsat etilgen 2%-dyń ornyna 20%-ǵa deıin transmaılardy qosýǵa ruqsat berýdi usynady. Bul ıdeıa óndirýshilerge tabıǵı shıkizat shyǵyndaryn kúrt tómendetýge jáne olardyń paıdasyn arttyrýǵa múmkindik beredi-mys.
Degenmen Qazaq tamaqtaný akademııasynyń jetekshi mamany, EAEO tehnıkalyq reglamentterine ózgerister engizý jónindegi jumys tobynyń múshesi Irına Krasnova bul usynystyń zańdy kúshi joq ekenin alǵa tartyp otyr. Sebebi Qazaqstan bul máselede halyqaralyq mindettemelerden attap kete almaıdy. DSU múshesi retinde bizdiń el sanıtarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalardy (SFSh) qoldaný týraly kelisimge qosylýǵa mindetteme alǵan jáne bul – Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe barlyq memleket oryndaýǵa mindetti qujattar paketiniń bóligi.
– SFSh kelisiminiń talaptaryna sáıkes DSU-ǵa múshe barlyq eldiń ulttyq standarttary halyqaralyq standarttarmen, atap aıtqanda, «Kodeks Alımentarıýs» komıssııasy, Halyqaralyq epızootııalyq bıýro sııaqty halyqaralyq uıymdardyń talaptarymen, sondaı-aq ósimdikterdi qorǵaý jónindegi halyqaralyq konvensııanyń erejelerimen úılestirilýge tıis. Elimiz Dúnıejúzilik saýda uıymynyń adal qatysýshysy retinde bul jumysty kópten beri júzege asyryp keledi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda halyqaralyq standarttarmen jáne joǵaryda atalǵan uıymdardyń talaptarymen úılestirilgen qaýipsizdik normatıvteri qoldanylady. SFSh kelisimi, eger olar qajet dep sanasa, elderge sanıtarlyq jáne fıtosanıtarlyq qorǵaýdyń ishki deńgeıin belgileýge múmkindik bere alady. Biraq halyqaralyq qujattar talabynan da asyp túsetin qorǵanýdyń qatań deńgeıi qajet. Iаǵnı Qazaqstan tıisti ǵylymı negizdemesi bolsa, halyqaralyq uıymdar kózdegennen de góri neǵurlym qatań standarttardy qabyldaı alady. Atap aıtqanda, óndirýshilerge DSU normalarymen ruqsat etkennen az transmaılardy qoldanýǵa ruqsat ete alady: mysaly, 2%-dyń ornyna 1%-ǵa ǵana ruqsat berý nemese Danııa, Aýstrııa, Shvesııa, Islandııa, Norvegııa jáne Fınlıandııadaǵydaı transmaılardy paıdalanýǵa tolyq tyıym salýǵa bolady, – deıdi I.Krasnova.
Bul jerde DSU sheńberinde qoldanystaǵy transmaılar boıynsha halyqaralyq shekteýler Qazaqstan kiretin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tehnıkalyq reglamentimen de úılestirilgen. Biz, DSU normalary sııaqty óz aýmaǵymyzda tehreglamentterdi sol nemese basqa ónimge bólek ózgerte almaımyz. Bul EAEO-nyń barlyq múshesi osy tehreglamentti ózgertýge daıyn bolǵan jaǵdaıda ǵana júzege asady jáne ol úshin talqylaý men kelisýdiń uzaqmerzimdi jáne muqııat rásiminen ótý qajet. Biraq EAEO-nyń basqa elderi memlekettiń basyna tónetin ımıdjdik táýekeldermen qosa, halyqtyń ómir súrý uzaqtyǵynyń qysqarýyna qaýip tóndiretin osyndaı qym-qıǵash oqıǵalarǵa aralasqysy kelmeıdi.
Biz pikir suraǵan kezekti sarapshy «Qamqor» jeke advokattyq keńsesi» mekemesiniń zań kompanııasynyń ókili Igor Korsýnov ta osy pikirdi aıtyp otyr. «El Konstıtýsııasyna, sondaı-aq quqyqtyq aktiler týraly zańyna sáıkes respýblıka ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq sharttar zańdarynan basym. Halyqaralyq deńgeıde EAEO elderi tıisti tehnıkalyq reglamentti qabyldaǵanyn eskersek, Qazaqstan zańdary talaptyń derekterine qarsy kele almaıdy», deıdi quqyqtanýshy-zańger.
О́z kezeginde Qazaq tamaqtaný akademııasynyń vıse-prezıdenti, kórnekti ǵalym-nýtrısıolog, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, eki Memlekettik syılyqtyń laýreaty Iýrıı Sınıavskıı qazir elimizdiń barlyq turǵynyna tańýǵa tyrysyp jatqan ıdeıanyń qaýiptiligi nede ekenin túsindirdi.
– Transmaılar – júrek pen qan tamyrlaryna, densaýlyqqa aıtarlyqtaı zııan keltiretin ónim jáne adamnyń ómirin edáýir qysqartady. Sondyqtan tamaq ónimderindegi transmaılardyń ruqsat etilgen mólsherin kóbeıtýge (10 esege) bola ma degen suraq birde-bir órkenıetti elde, tipti kún tártibinde turmaıdy. Másele mynada: sýtektendirilgen maılar (ónerkásiptik transızomerler nemese transmaılar) densaýlyqqa óte qaýipti, bul álemdik klınıkalyq tájirıbede baıaǵyda dáleldengen. Elimizde onsyz da júrek patologııasy boıynsha kórsetkishter óte nashar: «júrekten» bolǵan ólim-jitim damyǵan elderge qaraǵanda eki ese joǵary, qant dıabetine shaldyqqandar qatary kóbeıip, bul dertke jastar da dýshar bolyp jatyr, artyq salmaq, semizdik kóbeıip barady. Sarapshylar munyń bári transmaılary bar taǵamdardy tutynýmen tikeleı baılanysty ekenin aıtýdaı aıtyp keledi. Memleket, eń aldymen, ulttyń densaýlyǵyna, adamdardy zııandy taǵamdardan qorǵaýǵa qamqorlyq jasaýy kerek. Bireýdiń bıznesi men saýdadaǵy múddesine jeńilmeý kerek. Árıne, transmaılar kommersııalyq turǵydan óte tıimdi, arzan komponent ekenin túsinemiz. Bul tek óndirýshige tanymal kondıterlik ónimder men maı ónimderiniń qunyn edáýir tómendetýge múmkindik beredi, – deıdi Iý.Sınıavskıı.
Sarapshylar qoldanystaǵy reglamenttegi kez kelgen óreskel zań buzýshylyqtar Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti tarapynan qatań qadaǵalap otyrýǵa tıis ekenin aıtyp otyr. Budan shyǵatyn qorytyndy, transmaılar jóninen tehreglamentke baǵynbaý – mıllıondaǵan tutynýshylardyń densaýlyǵyna úlken zııan keltiretindikten, baqylaý organdary qoldanystaǵy tehreglamentti saqtamaıtyn azyq-túlik kompanııalaryn qatań jazalaýy kerek.
Qysqasy, sarapshylar qoldanystaǵy tehreglamentter men halyqaralyq kelisimderge qaramastan «qazir standarttardy birjaqty tártippen qabyldap, ózgertemiz jáne kásiporyndardyń kondıterlik ónimderine nemese spredter men margarınderde zııandy transmaılardy kóbirek paıdalanýǵa múmkindik beremiz» degen máseleniń ózi quqyqtyq turǵydan múldem zańsyz ekenin aıtýmen keledi. Osy máseleni talqylaýdyń ózi birneshe aıdan beri memlekettik organdar men uıymdardyń alańdarynda júrgizilip kele jatqany – úderiske qatysýshylardyń zańnan maqurym ekenin kórsetedi.
ALMATY
