Infografıkalardy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Astyq treıderleriniń shekten tys «yqylasynyń» aqyry bizdiń daıyn ónim shyǵaratyn múmkindigimizdi aqsatty. «Kúnbaǵys, maı segmenti basqa jolmen júre ala ma?» degen másele osy salanyń oıynshylaryn alańdata bastady. Sebebi astyq treıderleriniń «ystyq yqylasy» endi kúnbaǵys eksportyna qaraı aýa bastady degen áńgime jıi aıtylyp júr.
Almatyda kúnbaǵys maıyn óndirýshilerdiń qatysýymen ótken baspasóz konferensııasynda mamandar «jaǵdaı ózgermese, kúnbaǵysty tek eksporttap otyratyn elge aınalamyz ba?» dep qaýiptenetindikterin jetkizdi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Agroónerkásiptik naryqtar jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý departamenti dırektorynyń orynbasary Shaımerden Ahmetov tamyz aıynda ótken baspasóz máslıhatynda óńdeýshi kúnbaǵys tuqymyn fermerden qajetti baǵamen almasa, onda olar kedendik bajdardy tóleı otyryp, eksportqa jibere alatynyn aıtqan.
Kúnbaǵys tuqymy eksportynyń ósýi nemese keri ketýi – naryqta qalyptasqan úrdis. Al bul jolǵy eksporttyń ósýi – suranystyń nátıjesi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sońǵy eki aıda elimizden shamamen 18-20 myń tonna kúnbaǵys tuqymy eksporttalatynyn habarlady. Al Shaımerden Ahmetovtiń pikirinshe, kedendik baj salyǵyn belgileý óndirýshi men qaıta óńdeýshilerdiń múddeleri arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etedi.
Maıly daqyldardy óńdeýshiler ulttyq qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Iаdyqar Ibragımovtiń aıtýynsha, kúnbaǵys kásiporyndary óńdelgen ónimdi ótkize almaǵandyqtan, óz qyzmetin tolyq júrgize almaı otyr. Memleket tarapynan kvota kólemi shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Ishki naryqtyń aýqymy óńdeýshiler úshin jetkiliksiz. Kúnbaǵys óńdeý qýatynyń shamamen 70-80 paıyzy toqtatylǵan kezderi de boldy. Bul ishki naryqta kúnbaǵys tuqymyn satyp alýdyń tómendeýine ákelip soqty, munyń baǵaǵa keri áseri tıdi.
«Bizge bıdaı jaǵdaıyndaǵydaı shıkizat qosymshasy bolý nemese daıyn ónimdi ósiretin, óndiretin jáne eksporttaıtyn qarqyndy damyp kele jatqan qurylymǵa aınalýy kerek. Sol arqyly ǵana eldiń ekonomıkasyn kótere alamyz», deıdi Iа. Ibragımov.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, másele memlekettik organdardyń naryqtaǵy jaǵdaıdy túsinbeýinde nemese túsingisi kelmeıtinine baılanysty bolyp tur. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev shıkizattyq emes eksportty 2 esege ulǵaıtýdy tapsyrdy. Biraq bul baǵytta naqty áreket joq. Keıbir quzyrly oryndardyń osy máselege kelgende «qalǵyp ketýi» kúnbaǵys maıyn óndirýmen aınalysatyn segmenttiń túbine jete me degen qaýip bar. Biraq soǵan qaramastan, elde kúnbaǵys alqaptarynyń aýqymy jyl saıyn ósip keledi. Maıdy tereńdetip óńdeımin degenderge shıkizat kózi de jetkilikti. Biraq ishki naryqtaǵy jaǵdaı osy múmkindikti paıdalanýǵa yqylas tanytpaı otyr.
Iа. Ibragımovtiń baıandaýynsha, osydan birer jyl burynǵy shıkizat eksportyn shekteý týraly sheshim baǵanyń turaqtylyǵyna áser etti. Álemdik naryqtaǵy baǵa ósken kezde bizde jaǵdaı turaqty boldy. Tipti maı óńdeý kóleminiń 46 paıyzǵa jetken kezderi de boldy. Eldegi zaýyttardyń áleýeti 3 mln tonna kúnbaǵys maıyn shyǵarýǵa jetedi. Bıyl aqpannan bastap engizilgen osy salyqtyń saldarynan kúnbaǵys ósirýdiń ózi múlde paıdasyz bızneske aınalǵan. Kelisimsharttaǵy qunnyń 20 paıyzy nemese bir tonnasyna 100 (50 myń teńge) eýro shyǵyndaıtyn eksporttyq salym fermerlerdiń oıyn eskermeı qabyldanyp ketken. Bul arada azyq-túlik qaýipsizdigi maqsatyn kózdep, baǵany turaqtandyryp, jergilikti maı óndirýshileri otandyq ónimmen qamtamasyz etýdi kózdegen. Maı óńdeıtin zaýyttardyń óndiristegi qýattylyǵyn ǵana esepke alǵan. Elimizdiń maı zaýyttary kúnbaǵys tonnasyn 135 myń teńgeden alady. Maı zaýyttary Shyǵys Qazaqstanda shoǵyrlanǵandyqtan, Qostanaı men Soltústik Qazaqstan oblystarynyń fermerlerine ónimin jetkizý ońaı emes.
Sarapshynyń aıtýynsha, tazartylǵan suıyq maıdy daıyndaýdyń shyǵyny tazartylmaǵan maıǵa qaraǵanda birneshe ese kóp. «2022-2023 jyldar maýsymynda 317 myń tonna kúnbaǵys maıyn óndirdik. Kúnbaǵys maıyn eksporttaýdan túsetin valıýtalyq túsim tuqym satýdan túsetin túsimnen 19 paıyzǵa joǵary», deıdi sarapshy.
О́tken ýaqyttyń tájirıbesi aýylsharýashylyq ónimin óndirýshi de, óńdeýshi de birlesip jumys istegende azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz ete alatynyn bilemiz. Biraq sońǵy kezderi osy eki tarapty bir-birine qarsy qoıǵysy keletin jaǵdaı qalyptasa bastady. О́ndirýshiler men óńdeýshilerdi bir-birine qarsy qoıyp, sodan esebin aıyrǵysy keletin úshinshi toptar da boı kórsetip qalyp júr. Olardyń arasynda aýylsharýashylyq shıkizatyn satýǵa jáne qaıta satýǵa da múddeli agroholdıngter bar. Olardyń basym kópshiligi usaq sharýashylyqtardan arzan satyp alyp, keıin qaıta satýǵa daǵdylanyp qalǵan. Qysqasy, olar otandyq óndiristi damytamyz desek, eń aldymen, Qazaqstandaǵy zaýyttardy shıkizatpen qamtamasyz etýimiz kerek ekenin ashyq aıtyp otyr.
Qysqasy, maıly daqyldardy óńdeýshilerdiń ulttyq qaýymdastyǵy kúnbaǵys kórshi elderge eksporttalsa, bizge qajet ónimdi basqa kózderden toltyrýy múmkindiginen aıyrylyp qalatynymyzdy ashyq aıtyp otyr. Deldaldar, treıderlerler kúnbaǵys tuqymyn elden shyǵaryp jatyr. Eger ol qalypty mólsherden kóp shyǵarylsa, azyq-túlik qaýipsizdigine qater tónip, ımportqa táýeldilik artady. Munyń sońy endi ǵana aıaǵynan tik turyp kele jatqan salanyń kúıreýine alyp kelip, qaıtadan tek shıkizat eksportymen shektelip qalýymyzǵa alyp keledi. Iа. Ibragımovtiń aıtýynsha, Ortalyq Azııada kúnbaǵysty tek bizdiń el ǵana ósiretin kórinedi.
Klımattyq jaǵdaıǵa baılanysty О́zbekstan, Tájikstan, Aýǵanstan bul daqyldy ósire almaıdy. Biraq eki el de kúnbaǵystan daıyn ónim shyǵaratyn zaýyttardy salyp tastaǵan. Olardyń aıtýynsha, eksporttyq salyq bizdiń elde ǵana arzan. Reseıde kúnbaǵys tuqymyna eksporttyq baj salyǵy tonnasyna 320 dollar. Osy jıynǵa qatysqan Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy maıly daqyldardy óńdeý zaýyttarynyń biri dırektorynyń orynbasary Mıhaıl Chývashov ta eksporttyq baj salyǵyn alyp tastaý Qazaqstannyń jalpy óńdeý ónerkásibine keri áserin tıgizýi múmkin ekenin aıtady. Mundaı jaǵdaıda shıkizattyń qoljetimdiligi budan da tómendep, birqatar oıynshylar basqa naryqqa ketip qalýy múmkin. Qysqasy maı óndiretinderge sýbsıdııa emes, ómir súrýine, jumys isteýine múmkindik beretin zańnamalyq qoldaý kerek. Eksporttyq baj salyǵy engizilgennen bergi kezeńde kúnbaǵys maıynyń assortımenti sheteldik ónimder esebinen ulǵaıyp, otandyq zaýyttardyń ónimderin yǵystyryp shyǵardy.
Osy qaýymdastyqtyń zańgeri Meırambek Dúısenbaev jan-jaǵymyzdaǵy bizden ózge elder aldymen ishki naryǵyn qorǵaıdy, istep turǵan zaýyttaryn shıkizatpen qamtamasyz etýge basymdyq beretinin aıtady. Otandyq kúnbaǵys maıyn óndirýshiler úshin aldaǵy aýylsharýashylyq maýsymy sońǵy jyldardaǵy eń qıyn kezeńderdiń biri bolǵany aıtylyp júr. Qaýymdastyqtyń boljamy boıynsha aǵymdaǵy jyly kúnbaǵys tuqymynyń jalpy jınalýy kóńil kónshitpeıdi, ol qurǵaq aýa raıyna jáne vegetasııalyq kezeńde jaýyn-shashynnyń bolmaýyna baılanysty negizgi egin egetin óńirlerde 30-40 paıyzǵa qysqaryp, 850 myń tonnadan aspaýy múmkin. Bul ótken jylǵy kórsetkishten 17 paıyzǵa az.
Demek, maı zaýyttary shıkizat tapshylyǵy jaǵdaıynda jumys isteýge májbúr bolady.
ALMATY
