Sán-saltanat salyǵy nemese jalpyǵa birdeı jaıdaq shkala joıyla ma?

Qazaqstannyń bıýdjet saıasatyna taldaý jasaǵan Dúnıejúzilik bank (DB) sarapshylary tabys salyǵyna birtindep progressıvti shkala engizý qajettigin aıtyp otyr. Basqasha aıtqanda, zań­dy tulǵa­larymyzdyń tabysyna salyq salýdyń jalpyǵa bir­deı jaıdaq shkalasyna baı men kedeı teńestirilip, birdeı salyq tó­leı­tindigine DB qatty alań­daý­ly. Olar óz sholýynda qazaq Úkimetiniń salyq-bıýdjet saıasatyn jetildirip, memlekettik boryshty salystyrmaly túrde tómen qalypta ustaýǵa degen tal­pynysy baryn da atap ótken. Biraq bıýdjet saıasatynyń aıqyn emestigi, sondaı-aq, ekonomı­ka­ny Ulttyq bank arqyly nesıe­len­dirýdiń, Úki­met atynan qaryz tartýdyń táýe­kelderi bar ekenin de qaperge sa­lyp ótken.

Dúnıejúzilik banktiń Qazaq­stan­­daǵy turaqty ókili Andreı Mıhnevtiń aıtýynsha, keıingi 20 jylda Qazaqstannyń ishki jalpy ónimindegi munaıdan túsetin tabystyń úlesi ózgerissiz qalyp kel­genin, bul faktor bıýdjetti mu­naıǵa baılap tastaǵan. «Qazaq­stan­nyń aldynda qazir ekiudaı mindet tur. Biri – ekonomıkany kómirsýteksizdendirý, ekinshisi – bul bastamany munaıdan túsken tabystyń esebinen iske asyrý. Memlekettik qarajat saıasatyn jetildirý qazirgideı qıyn kezeńde Qazaqstanǵa asa qajet», deıdi Andreı Mıhnev.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov jýrnalıs­termen ótken kezdesýinde jan-jaq­tan usynys túsip jatqanyn, ázirge birer nusqany qarastyryp otyr­ǵandyqtaryn jetkizgen edi. Shamadan tys artyq tabys tabatyn jeke tulǵalar olardan pálenbaı ese tómen tabys tabatyn adamdarmen birdeı salyq júktemesine ıe ekenin Úkimet te sezip otyr. Qysqasy, táýelsiz ekonomıster progressıvti mólsher­le­mege oralýdy qup kórse, Úki­met jalaqyny kon­vertpen tóleý qaıtadan boı kó­te­rip kete me dep aıaq tartyńqyraıdy. Al «progressıvti shkala» ádilet­siz­dik­ti joıýǵa, tabysy tómen halyq úshin salyq júktemesin azaıtýǵa múmkindik beretini buǵan deıingi halyqaralyq tájirıbelerden bel­gili. Qoǵamdyq pikir eń tó­men­gi jalaqy alatyn adamdardy (85 myń) JTS salyǵynan múl­dem bosatýdy, 500 myń teń­­gege deıingi tabystarǵa 5 paıyz­dyq salyqtyq mólsherleme bel­gi­leýge basymdyq berip otyr. Ara­da­ǵy aıyrmashylyqty joǵa­­ry jalaqy alatyndar men qal­ta­lylarǵa salyq salý ar­qy­ly qaı­­taryp alýǵa bolatyn kóri­nedi. Sarapshylar bul usy­nys­tyń kópten beri aıtylyp kele jat­­qanyn, biraq ekijaqty teke­ti­restirip qoıǵan jaıttyń da osy ekenin aıtady.

Eskerte ketsek, biz aıyryla almaı otyrǵan salyq shkala­syn álemde 30 el ǵana jón kóre­di. Al damyǵan elderdiń bári progres­sıvti shkalaǵa basymdyq berip, sol elden mol tabys taýyp júrgen tulǵalar eldiń damýyna da kóbirek úles qosýǵa mindettelip otyr. Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 1qyrkúıektegi Jol­daýynda kóterilgen salyq tek eko­no­mıkalyq ózgeristerge sezim­tal­dyǵy tómen joǵarǵy tapqa ǵana áser etetinin, órkenıetti saýdany damytý úshin barabar mólsherlemeleri men qarapaıym rásimderi bar bólshek salyqty qoldanýdy keńeıtý qajet ekenin aıtty. «Salyq reformasynyń bóligi retinde «baılyq salyǵy» dep atalatyn salyqty engizýdi qarastyrý mańyzdy. Ol qymbat jyljymaıtyn múlik, kólikter satyp alý úshin alynady jáne orta tapqa áser etpeıdi», dedi Memleket basshysy.

Ázirge naqtylanǵany bir basynda birneshe páteri bar azamat­tar­ǵa qosymsha salyq bolsa, ekin­shi nusqa qosymsha (lıýks) sa­ly­ǵy páterlerdiń qunyna baılanysty anyqtalady. Máseleler jańa Salyq kodeksiniń mátinin ázirleý jumystary aıasynda odan ári talqylanatyny, jańa Salyq kodeksine bul norma engiziletini sol kezdesý kezinde belgili bolǵan.

Buǵan deıin baılyqqa salynatyn salyq taǵy da Qazaq­stan­da engizý usynylǵany BAQ ar­qyly habarlanǵan bolatyn. Tipti depýtattar Parla­ment Senatynyń sessııasynda da bul máseleni kó­ter­gen. Alaı­da usy­nystar zań­na­malyq túzetý­ler­de kórinis tap­paı, talqylaý deńgeıinen asa al­maı qaldy.

2022 jylǵy 1 qyrkúıekte Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda 2023 jyly fıskaldyq retteýdi qaıta jandandyrý úshin jańa Salyq kodeksi daıyndalatynyn aıtqan bolatyn.

«Salyq reformasy aıasynda «sán-saltanat» dep atalatyn sa­lyqty engizý múmkindigin qaras­­ty­rý mańyzdy. Ol qymbat jyljymaıtyn múlik pen kólik satyp alýdan alynady jáne orta tapqa áser etpeıdi», dep tapsyrdy Qasym-Jomart Toqaev. Baı­lyqqa salyq salý máselesi kóte­rilgen kezde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev damyǵan elderdegideı jeke tabys salyǵynyń progressıvti shkalasyna kóshýdi usynǵan bolatyn. О́tken jyly sán-saltanat sa­lyǵy elimizde jalpyǵa birdeı dek­larasııa engizilgennen keıin qa­rastyrylatyny aıtylǵan edi. Tólem qabilettiligi tómen adam­darǵa salyq salýdy azaıtý maq­satynda engizilgen saralanǵan salyqty engizýdi ártúrli ýákiletti organdar 10 jyldan asa ýaqyt boıy talqylap keledi. Qarjy mınıstrligi, Memlekettik kirister komıteti – deklarasııalar boıynsha salyq jınaýǵa jaýapty organdar. Osyǵan deıin salyq deklarasııalary salyqtyq qupııa bolyp keldi. Memlekettik qyzmettegi jańa normalar qyzmetkerlerdiń ta­by­syn óz erkimen jarııalaýyna múmkindik beredi.

Sarapshylar bizdiń eldegi jeke tabys salyǵynyń osymen 4-shi márte ózgeriske túskeli turǵanyn aıtady. Jańa nusqadaǵy keıbir ólshemder qoǵamǵa tańsyq emes. Onyń birazy 2007 jylǵa deıin qoldanysta boldy. Ol nusqada azamattar jeke tabysynyń 5-ten 40 paıyzyna deıingi mólsherin salyq retinde aýdaryp otyrýǵa mindetteletin. Biraq tabysy joǵa­ry­larǵa kóbirek salyq salynsa, elden ınvestısııa ketedi nemese bıznes kóleńkege qaraı oıysady dep qaýiptenetinder de tabyldy. Al mamandar bolsa bári elektrondy júrgiziletinin, ol ja­ǵyna alańdaýǵa sebep joǵyn aıtyp otyr.

Memleket basshysy osydan 16 jyl burynǵy tájirıbege kezeń-kezeńimen qaıta oralýdy jón kórip otyr. Ázirge naqty qandaı kólemdegi baılyqqa qansha salyq salynatynyn jiliktep túsindirip aıtqan emes, aıtylǵandardyń bári usynystar men qarastyrýlar deńgeıinde.

Sán-saltanat salyǵy álemdik tájirıbe úshin jańalyq emes. Bul – kóptegen elde bar jáne qalypty jaǵdaı. Almatylyq táýelsiz qarjylyq taldaýshy Andreı Chebotarev aıtqandaı, máse­­le onyń qanshalyqty qol­da­ny­­­latynyna, qandaı tetik­ter­­di paı­dalanatynyna jáne qalaı jına­la­tynyna baılanysty.

Ekonomıst Aıdar Álibaev bizben áńgimesinde sán-saltanat salyǵyn engizý áli erte ekenin, qazirgi jaǵdaıda onyń tıimdi bolmaıtynyn aıtyp berdi. Biz bul tájirıbeni engizbesten buryn aza­mat­tardyń shyǵyndaryn baqy­laý­dy engizý qajet. Mysaly, 100 myń  dollarǵa kólik nemese 1 mln dollarǵa úı satyp alǵan azamat bul baılyqtyń qaı­dan kelgeni týraly esep berýi kerek. Sarapshynyń paıymdaýynsha, bizde Salyq kodeksinde «lıýks salyǵy» túsi­ni­giniń naqty anyqtamasy joq jáne mundaı salyqtyń jeke túri joq. Kólik salyǵy nemese úı salyǵy degen ataýlarmen aly­natyn salyqtardyń shartty ataýy. Salyq salarda orta jáne shaǵyn kásip ıeleri zardap shegip qalmas úshin jalpyǵa birdeı tabys deklarasııasyn júıeli túrde júrgizý qajettigin, kór­se­til­gen málimettermen shek­te­­­lip qalýǵa bolmaıtynyn aıtady. Eń aldymen, bılik pen bız­nes­tiń arajigin aıqyndap alý qajet. Zań boıynsha memlekettik qyzmette júrgenderdiń bıznes­pen aınalysýǵa quqy joq. Bizdegi Úkimet quramy kúni keshege deıin bıznes segmentinen kelgen azamattarmen tolyǵyp otyrdy. Basym kópshiligi bıznesin týǵan-týys­ta­ry nemese aty-zaty belgisiz tul­ǵalardyń atyna jazdyryp qoı­ǵan. Bizde atynda 200 myń dollardyń kóligi, kompanııalarda aksızdik úlesi nemese 500 sharshy metr záýlim úı tirkelgen «zeınetkerler» jetedi. Kúni búginge deıingi atqarylǵan jumystar solardy anyqtaýmen shekteldi. Endigi júris sol azamattardyń zeınettegi jasyna qaramaı tabysyn qandaı jolmen tapqanyn talap etsek, onyń arǵy jaǵynan kóleńkede júrgen «mıster H-ter» «menmundalap» shyǵa keletini aqıqat.

Sebebi jergilikti deńgeıde múgedek balanyń ata-anasy, zeı­net­kerlerge ártúrli salyq jeńil­dik­teri qoldanyldy. Nátıjesinde, dáýletti zeınetkerler «kóbeıip» ketti. Endigi maqsat ja­syna nemese áleýmettik már­te­besine qaramaı barlyq aza­mat­qa tabys salyǵyn nemese tabysynyń qandaı kózden alǵanyn mindetteıtin zań kerek. Ieligindegi kásiporyndar taby­syn jasyryp, kirisin azaıtyp, nóldik kórsetkishpen esep beretinder de jetedi bizdiń elde. El ishinde aksııalyq úlesin enesine nemese baldyzynyń atyna jazyp júrgender kóp ekenin kúnde kórip júrmiz. Bul máseleniń kúrde­le­nip ketkeni sonshalyqty, kom­panııanyń shyn ıesin ınterpol arqyly izdese de taba almaıtyn jaǵ­daıǵa jetken. Sondyqtan kom­panııalardyń aksııasy nemese jyl­jymaıtyn múliktiń shyn ıesin anyqtamaı turyp baılyq sa­lyǵyn ashyq júrgizý múmkin emes.

Táýelsiz sarapshy Aıbar Ol­ja­ev­tyń aıtýynsha, tabys sa­ly­ǵy­nyń álemdik júıesi san qyry­men erekshelenedi. Damyǵan elderde bul másele memleket qarjysyn jep qoıǵandar úshin tabanyna batqan tas, mańdaıyna kirgen shóńgemen birdeı. Biraq damyǵan elder úshin bul júıe ekonomıkany tazartýdyń nemese basy artyq qarjyny ekono­mı­kaǵa ınvestısııalaýdyń, al biz úshin órkenıetti ekonomıka qalyptastyrýdyń, olıgarhııalyq qy­symnan táýelsizdik alýdyń alǵysharty.

Sarapshy osy rette tabys nemese sán-saltanat salyǵynyń ekonomıkalyq negizdemesine de nazar aýdaryp ótti. Damyǵan elderde tabys – qor naryǵyna nemese ekonomıkalyq jobalardy qarjylandyrýǵa jumsalsa, bizdiń elde – oılanbastan ofshorǵa asyrylatyn. Úkimet endigi jerde júıeni tazartýǵa nıettenip otyr. Maqsat – ulttyq ınvestorlardy qalyptastyrý. Sebebi elde tirkelgen sán-saltanat aktıvteri az. Barlarynyń basym kópshiligi qaıyn eneleri nemese aýyldaǵy kórshileri men qudalarynyń atyna tirkelip ketken. «Ázirge kóp nárse túsiniksiz. Mysaly, bizdegi qaltalylardyń basym kóp­shiliginiń qarjysy ofshorda, jyljymaıtyn múlikte nemese ıahtalarǵa aınalyp ketken, tur­ǵan elinde salyǵyn tólep, zańdas­ty­ryp alǵandary da bar. Olar týraly aqparatty qaıdan alatynymyz jáne kimderdiń kómegine júginetinimiz týraly aqparattar ashyq aıtylsa, nátıjeli bolady. Sebebi tabys salyǵy jyl saıyn salyna ma, álde bir retpen shektele me degen saýaldarǵa Úkimet jaýap berý kerek», deıdi sarapshy.

ALMATY