Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Batystyń ımportymen ilesip kelgen jarqyraǵan sándi dúnıege qol jetkizý úshin aılyǵyńnan jyryp, qarjy únemdeýdiń tipti qajeti joq. EDB qalaǵan ýaqytta sizge kerekti somany sanap berýge daıyn. «Tabysynyń basym bóligin azyq-túlikke ǵana jetkizip otyrǵan halyq ne isteıdi? Nesıelerin qalaı jabady?» degen másele keshe de ózekti edi.
Búgin de trendten túsken joq. Úkimet te, Ulttyq bank te jaǵdaı shekten shyǵa bastaǵanda oılanýǵa kóshti.
Bankterdiń bızneske emes, qarapaıym halyqqa, siz ben bizge degen yqylasynyń alabóten ekeni osyǵan deıin talaı ret jazyldy. Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń sarapshylary nesıe aýyrtpalyǵynyń kóbeıýine jeńildetilgen nesıe de áser etkenin aıtady. Ásirese memlekettik baǵdarlamalar arqyly baspanany tómen paıyzǵa alǵan azamattar sany artyp, tutynýshylyq qaryz alýshylar da kóbeıgen. 90 kúnnen artyq tólem jasalmaǵan jeke tulǵalardyń merzimi ótken beresheginiń kólemi 2023 jylǵy 1 naýryzdan 1 mamyrǵa deıin 504 mlrd teńgeden 549 mlrd teńgege deıin, al merzimi ótken bereshektiń jalpy kólemindegi úlesi 51 paıyzdan 58 paıyzǵa deıin óskeni Ulttyq bank derekterinde aıtylady.
Bıznesmenderdiń arasynda bankterden qaryz alýǵa báseke joq. Bıznes túrli jeńildikter arqyly memlekettiń qoldaýyn sezinip otyr. Demek qazir EDB úshin báseke tutynýshylyq nesıe maıdanyndaǵy báseke – bir ýaqytta bárine ıe bolý úshin bankterdiń tabanyn tozdyryp júrgen biz ben sizdiń aramyzdaǵy báseke. Balasyn úılendirý – toı nesıesinen bastap jaqynyńnyń basyn basqalardan asyryp kóterý úshin alynǵan nesıe básekesi tutynýshylyq nesıeniń básekesin qyzdyrýǵa jol ashyp tur.
Psıholog Nadejda Nosıkovanyń aıtýynsha, 150 myń teńge jalaqysy bar adamnyń 1,5 mln teńgelik «aıfonnyń» sońǵy úlgisin nesıege alýy – nesıemanııa dertiniń basy. Nesıe tóleımin dep aılyǵynyń úshten bir bóligi kertilip qalǵan soń onyń ornyn toltyrmaq bolyp mıkroqarjy uıymdarynyń kómegine júginip, nesıeniń shyrmaýyna odan saıyn shyrmala beredi.
Psıhologtiń sózinshe, nesıege táýeldiler sánniń tórinde turǵan buıymǵa ıe bolyp, stıhııalyq qalaýyn qanaǵattandyrady. Oǵan qol jetkizgen sáttegi kóńil kúıi ómirin ashyq túspen túrlendiredi, jan-jaǵyńyzǵa tórt qubylasy túgel adam bolyp kóringisi keledi, nesıe merzimi bitkenshe sol 1,5 mln teńge ınflıasııaǵa jutylyp, saban aqsha bolyp qalatynyna sengisi keledi. «Men nesıe alýshylardyń barlyǵyn nesıege táýeldiler dep baǵa berýden aýlaqpyn. Biraq olardyń basym kópshiligi qarjylyq saýattylyǵy joq jáne kiris pen shyǵysty qalaı esepteý kerektigin bilmeıdi», deıdi psıholog.
Jyldyń basynda otandastarymyzdyń bank aldyndaǵy qaryzy 7 trln teńgeden asyp ketti. Ekonomıkalyq belsendi toptyń 80 paıyzy EDB aldynda qaryz ekenin jaqynda Ulttyq bank ókilderi ashyp aıtty. Tek bizdiń el ǵana emes, búkil álem halqy qaryzben ómir súrip jatyr.
Magram Market Research agenttiginiń málimeti boıynsha bizdiń el turǵyndarynyń EDB aldyndaǵy nesıesiniń 32 paıyzy úı satyp alý nemese qurylys, kólik satyp alýǵa – 25 paıyzy, turmystyq tehnıka satyp alýǵa – 18 paıyz jumsaıtynyn aıtady. Em alý úshin degenderdiń úlesi –7 paıyz, bilim alýǵa – tek qana 1 paıyz.
Sarapshy Erlan Ibragımniń aıtýynsha, másele nesıeleýdiń qanshalyqty óskeninde emes, onyń halyqtyń naqty kiristeriniń ósý qarqynynan qanshalyqty asyp túsetininde. Halyqaralyq tájirıbede, Túrkııa, Majarstan, Ázerbaıjanda nesıe alǵan adam múlde jumysqa jaramsyz bolyp qalsa, moınyndaǵy nesıesiniń 40 paıyzyn jumys berýshi óteıdi, 60 paıyzyn saqtandyrý kompanııasy tóleıdi, nesıe alǵan adam baqılyq bolsa, onyń qaryzy saqtandyrý qorlary arqyly tolyq keshiriledi. Biz mundaı júıege jete almaı otyrmyz.
«Eger nesıe berý naqty kiristermen salystyrylatyn qarqynmen ósse, alańdaýǵa sebep joq. Al nesıeleýdiń ósý qarqyny tabystan asyp túsetin bolsa nesıe tuzaǵyna túsip jatqanyn bildiredi. Biz tóleý merzimi ótip ketken problemaly nesıe deńgeıin nesıege keshirim berý arqyly tómendetkeni problemanyń qyzýyn basqanmen túıindi tarqatqan joq. Qazir tek qana ıpotekalyq emes, tutynýshylyq nesıeni de keshiktirip tóleıtinder kóbeıip ketti. Osy ýaqytqa deıin olar eń tártipti nesıe alýshylardyń sanatynda bolyp kelgen edi. Endi bank sektory olardan da aıyrylyp qaldy», deıdi E.Ibragım.
Onyń paıymynsha, EDB úshin halyqqa bergen nesıe – táýekeli tómen nesıe. Sebebi Ulttyq bank ár banktegi qaıtarylmaı qalýy múmkin kredıtter men ózge de problemalar týraly bilgenimen, jeme-jemge kelgende eshqandaı shara qoldanbaıdy. Sebebi UB da, EDB-da jaǵdaı qıyndap ketse, memlekettiń demeý qarjysy arqyly máseleniń sheshiletindigine senip alǵan.
«Tek ótken jyly ǵana bankterdiń taza paıdasy bir jarym trıllıon teńgege jetip, bıylǵy jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda trıllıon teńgeden asty. Mundaı artyq kiristilik bankterdiń tıimdi jumysynyń nátıjesi emes, negizinen Ulttyq bank ınflıasııamen kúresý úshin paıdalanatyn joǵary bazalyq mólsherlemeniń saldary ekenin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev da aıtty», deıdi E.Ibragım.
Sarapshynyń sózinshe, «EDB memleket ishindegi memleket» degen pikirdiń jany bar. Mysaly, Ulttyq bank «aqshanyń baǵasy ınflıasııadan tómen bolýy múmkin emes, ıaǵnı birde-bir bank onyń paıyzdyq kiristerin ınflıasııa «jeıtinin» bile otyryp nesıe bermeıdi. Tıisti alǵysharttarsyz, ıaǵnı ınflıasııanyń tómendeýi men shoǵyrlanýynsyz nesıe mólsherlemesin tómendetý múmkin emes», degen pikir de jıi aıtylady. Qazir ınflıasııanyń qyzýyn sezbeı otyrǵan memleket jer betinde kemde-kem. Damyǵan elderdegi qarjy júıesi paıyzdyq nesıe arqyly halqyn tonaýǵa jol bermeıdi. Qazirgi ýaqytta túrik bankteri sheteldikterge dollarmen nemese eýromen jylyna 5,5-9 paıyzben, al lıramen shamamen 14 paıyzben ıpoteka beredi, bul keıbir TMD elderiniń naryǵymen salystyrǵanda birshama tıimdi. Al ishki naryqtaǵy nesıe paıyzy – 6-13 paıyzdyń arasy. Inflıasııa deńgeıi jyl aıaǵyna deıin 59 paıyzǵa deıin jetedi degen boljam bar. Bizdiń ólshemmen salystyrǵanda ol eldegi nesıe paıyzy 61-23 paıyz bolýy kerek edi. Biraq memleket oǵan jol bermeıdi. Inflıasııa men nesıe paıyzy arasyndaǵy aıyrmashylyqqa ekonomıkalyq ósimi dem berip otyr.
«Ekonomıkada sheteldikterdiń úlesi basym. Ulttyq ınvestorlar qalyptasa almaı jatyr. Sheteldik ınvestorlar bizdiń EDB-ǵa táýeldi emes. Olardyń óz elderinde jeńil sharttarmen nesıe beretin qarjy kózderi jetedi», deıdi E.Ibragım.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev saıası júıeni túbegeıli jańǵyrtýǵa kirisetinimizdi, bizge múldem jańa ekonomıkalyq saıasat qajet ekenin jıi aıtady. Sarapshynyń aıtýynsha ekonomıkalyq saıasatty da, saıası júıeni jańǵyrtýdy da bankterdi olıgarhııalyq toptardyń qysymynan tazartýdan bastaý kerek. О́tken jyldy – 1,5 trln, bıylǵy jartyjyldyqty 0,5 trln teńge taza tabyspen aıaqtaǵan maıshelpek núktelerden aıyrylyp qalý, olar úshin «mal ashýy – jan ashýymen» birdeı.
2019 jyly Ulttyq bank bankterdiń marjasynyń tómendeıtinin resmı túrde habarlaǵanda, sarapshylar endi nesıe paıyzy da tómendeıdi dep úmittenip qalǵan bolatyn. Biraq UB marjasynan bankterdiń tabystylyǵy kemip qalmaıtynyn táýelsiz sarapshylar jıi aıtady. Osydan 10 jyl buryn, 2013 jyldary banktiń marjasy 3,8 bolatyn. Qazir ol shamamen – 4,2 paıyz deńgeıinde.
Ulttyq banktiń derekterine súıensek, úsh jyl ishinde bólshek nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherleme 19,8 paıyzdan 20,4 paıyzǵa deıin deıin ósti. Daǵdarysqa deıingi 2007 jyly mundaı qaryzdardyń quny 18,4 paıyzdan aspaıtyn. 2015 jyldardan beri bankterdiń taza tabysy tek trıllıondarmen esepteletinin kórip júrmiz. Demek bankterdiń jyl saıynǵy tabysynyń trıllıondarmen eselenetinine ishki naryqtaǵy ulttyq bıznes pen EDB-nyń nesıesine baılanyp júrgen ekonomıkalyq belsendi toptyń 80 paıyzynyń tólep otyrǵan nesıelik ústemesi de jetip jatyr.
«Qarjylyq saıasatymyzdyń basy-qasynda turǵan tulǵalardyń kim ekenin bilmeımin. Biraq EDB men nesıe alýshy arasyndaǵy kelisimsharttardyń 100 paıyzy birinshi taraptyń múddesi turǵysynan daıyndalǵan. Ekinshi tarap múddesiniń qorǵalýyna múmkindik beretin tetikterdiń bári bitelip qalǵan. Eger ekinshi tarap, EDB shartymen kelispeı, sotqa júginse de jeńilip qalatynyn biledi», deıdi E.Ibragım.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, halyqtyń nesıelik júktemesin azaıtý – UB úshin eń ótimdi taqyryptardyń biri. Ulttyq banktiń tóraǵasy Tımýr Súleımenov tutynýshylyq nesıeniń shekti mólsherlemesin aqyryndap tómendetý qajettigin, 56 paıyzdyń óte joǵary mólsherleme ekenin aıtypty. Tutynýshylyq nesıe – bizdiń ómirimizdiń bir bóligine aınalyp ketkenin eske salǵan Tóraǵa bizden ózge damyǵan elderde onyń paıyzdyq mólsherlemesiniń 56 paıyzǵa deıin sharyqtap ketpeıtinin eskermepti. Máseleni UB tóraǵasynyń sózimen naqtylasaq, jınaqtaý ádetin damyta bilýimiz kerek. «Qazirgi qoǵam tutynýǵa qumar, eger jańa bir nárse shyqsa, ony satyp alýǵa asyǵady. Máselen, 1,5 mıllıon teńgege iPhone nemese basqa nárse alyp jatady. Menińshe, bul – múldem durys emes».
UB qabyrǵasynda negizgi mólsherlemeni tómendetýdi kózdeıtin jumystar júrip jatyr. Makroprýdensıaldyq býferler arttyrý jyldyq 25%-dan asatyn barlyq nesıelerge jáne eń joǵary qaryz júktemesi 50%-dan joǵary qaryz alýshylarǵa arnalǵan nesıelerge áser etetini belgili. Osylaısha, qarjy ınstıtýttary úshin joǵary paıyzdyq mólsherlememen táýekeli joǵary nesıeler berý tıimsiz bolady. Sarapshylar bankter men mıkroqarjy uıymdary arasyndaǵy joǵary básekelestikti nesıeleý mólsherlemeleriniń baqylaýsyz ósýine jol bermeıtin shyǵar dep úmittenedi.
О́tken jyly bankter nesıelik ótinimderdi qaraý merzimin qysqartyp, qajetti qujattar paketin jeńildetip, áleýetti qaryz alýshylardyń jumys tájirıbesine qoıylatyn talaptar da ıkemdi boldy. Is júzinde naryq qatysýshylary 2014 jylǵy daǵdarys kezinde engizilgen shekteýlerdi joıdy.
UB tóraǵasy T.Súleımenov aıtyp ótkendeı, tutynýshylyq nesıe berýdi retteý kerektigi, áleýmettik jaǵdaıdy qıyndatpaý úshin, halyqty qaryzǵa jón-josyqsyz baılap tastaý degen nárse bolmaýy kerektigin bárimiz bilemiz. Keıbir táýelsiz sarapshylar EDB-ny olıgarhııalyq qysymnan ajyratý úshin jumystaryń júrgizilip jatqanyn aıtady. Qazir Úkimettiń nazary bir kezde ekonomıka túzeýshi bankter dep úkilengen bankterdiń artynda quryltaıshylarǵa baǵyttalyp turǵan kórinedi.
«Eki tarap ta qarjylyq saıasatqa ózgerister kerektigin bilip otyr. Halyqtyń nesıege degen suranysyn eshkim shekteı almaıdy. Aldaǵy birer jylda EDB-nyń tutynýshylyq nesıe paıyzynyń qandaı bolatynyn Úkimet pen Ulttyq banktiń halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen júrgizgen kelisimderine baılanysty bolmaq», deıdi E.Ibragım.
ALMATY
