Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kúnkóristiń ózgerisi
Egemendiktiń eleń-alańynda kedeıshilik pen jumyssyzdyq, turaqsyzdyq pen áleýmettik shıelenister shegine jetip, toqsanynshy jyldardyń toqyraý kezeńine tuspa-tus kelgen elimiz ony da eppen eńserip shyqqany búginde bázbireýlerge ertegideı-aq kórinýi múmkin. Áıtkenmen azattyqtyń alǵashqy qıyn-qystaý kezeńderinen bastap memleket halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý men áleýmettik qoldaý sharalaryn birden qolǵa alyp, qordalanǵan túıtkildiń túıinin sheshýge belsene kiriskeni belgili. Onyń kýási – halyqtyń mazasy qashqan sonaý tusta negizgi zańda elimiz «áleýmettik baǵdarly memleket» dep jarııalanǵany edi.
Osylaısha, áleýmettik baǵytqa erekshe basymdyq berilgeni ras. Onyń aıasynda halyqtyń demografııasy men ál-aýqatyn damytý maqsatynda memlekettik uzaqmerzimdi strategııalyq baǵdar belgilenip, elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa saı áleýmettik qoldaýdyń jańa úlgisin jasaýǵa bel býdy.
«Atyńa batsa altyn er, alyp ur da, otqa jaq» demeı me, halqymyz. Jurttyń arqasyna aıazdaı batqan batpan aýyrlyq az bolǵan joq. Onyń bir ǵana mysaly – 1998 jylǵa deıin zeınetaqylar men járdemaqylar boıynsha memlekettiń bereshegi 36 mlrd teńgege jetkenin aıtýǵa bolady. Bul rette 1998 jyldan bastap zeınetaqy júıesinde reforma bastalǵanyn baıqaımyz. О́ıtkeni elimiz TMD keńistiginde alǵashqy bolyp jeke jınaq qaǵıdattaryna negizdelgen jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine ótkeni belgili. Dál sol kezeńde ekonomıkalyq áleýetti odan ári ornyqty damytý qajettiligi týdy. Jahandaný úderisimen qatar qoǵamdyq damýdyń barlyq salasynda oryn alǵan qarqyndy ózgerister áleýmettik qamsyzdandyrýdy uıymdastyrýda tıisti túzetýlerdi talap etti. Osyǵan oraı, áleýmettik reformalardy odan ári damytýdyń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy ázirlendi. Sonyń nátıjesinde zeınetaqymen qamsyzdandyrý úshin jaýapkershilikti memlekettiń, jumys berýshi men jumyskerdiń arasynda tıimdi etip bólýge negizdelgen tolyqqandy kóp deńgeıli zeınetaqy júıesi quryldy.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bergen málimetterine súıensek, 2005 jyldan bastap bazalyq áleýmettik standartqa saı eń tómengi jalaqy mólsheri, bazalyq zeınetaqy tólemderi men múgedektigi bar jandar, asyraýshysynan aıyrylǵandar jáne jasyna baılanysty járdemaqylar belgilendi. Eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń mólsheri 1997 jyly 3 505 teńge bolsa, 2005 jyly – 6 014, 2009 jyly 13 717 teńge boldy. Keıingi on jylda bul tórt ese ósti. О́tpeli kezeńniń qarjy-ekonomıkalyq múmkindikterine sáıkes 2004 jyldan bastap eń tómen kúnkóris deńgeıi mólsherinen asa bastady, al 2009 jyly onyń mólsheri 13 717 teńge boldy. Al búginde eń tómengi kúnkóristiń órisi ósti.
Qazirgi kezde eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń ulǵaıýyna baılanysty asyraýshysynan aıyrylý boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri 8,5 paıyzǵa artty. 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap, eńbekke jaramsyz adamǵa – 34 888 teńge, eńbekke jaramsyz otbasy músheleriniń sany ekeý bolsa – 60 445 teńge, úsheý bolsa – 75 049 teńge, tórteý bolsa – 79 512 teńge, al beseý bolsa – 82 352 teńge beriledi. Otbasynyń alty jáne odan da kóp eńbekke jaramsyz músheleri bolǵan jaǵdaıda árbir adamǵa beriletin járdemaqy mólsheri 85 597 teńgeniń teń úlesi retinde esepteledi.
Sol sekildi azamattardyń az qamtamasyz etilgen toptaryn áleýmettik qamsyzdandyrý baǵytynda qandaı sharalar qabyldanǵany da belgili. Máselen, 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin qoldanylǵan zeınetaqy zańnamasyna sáıkes, naýqas saldarynan týyndaǵan múgedektik boıynsha jáne asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty zeınetaqylar áleýmettik qater týyndaǵan sátke deıin eńbek ótili bolǵan jaǵdaıda jalaqysyn eskere otyryp, taǵaıyndalyp kelgen edi. Áleýmettik tólemdermen qatar múgedektigi bar adamdardyń erekshe muqtajdyqtaryna da basa nazar aýdaryldy. «Múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly», «Arnaýly áleýmettik qyzmetter týraly» jańa zańdar qabyldandy, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan múgedekterdi medısınalyq, áleýmettik jáne kásiptik ońaltý jóninde keshendi sharalar ázirlendi.
Ana men balanyń amandyǵy
Áleýmettik salanyń taǵy bir úlken salasy – ana men balany qoldaý. Bul rette 2006 jyldan bastap memleket kópbalaly otbasylardy qoldaýdyń tutas júıesin qalyptastyra bastady. Onda barlyq otbasyǵa jańa týǵan nárestege birjolǵy jórgekpul, bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine qatysty járdemaqy tóleý, az qamtamasyz etilgen otbasyndaǵy 18 jasqa tolmaǵan balalarǵa járdemaqy berilý qarastyryldy. Balalar járdemaqysynyń mólsheri otbasyndaǵy balalar sanyna qaraı belgilenedi. Birinshi, ekinshi jáne úshinshi bala týǵanda beriletin birjolǵy járdemaqy 30 AEK bolsa, odan keıingi balalarǵa 2010 jyldan bastap 50 AEK tólenedi. Bala kútimi jónindegi aı saıynǵy tólemder kezeń-kezeńimen ósti. Al áleýmettik tólemniń taǵy bir jańa túri – múgedek bala tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa, qamqorshylarǵa 2010 jyldan bastap eń tómen jalaqy mólsherinde járdemaqy engizildi. Elimiz 2010 jyldan bastap «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» belgilerimen kóp balaly analardy marapattaý sharttaryn ózgertti.
Al jumyspen qamtý jáne eńbek naryǵyndaǵy eleýli sheshimder de – el esinde. Alǵashqy kásiporyndardyń jumysy toqyraýy, azamattardyń jyldap jalaqy almaǵany jóninde jylnamany aıtsaq, áńgime uzaq. Alaıda sol qıyndyqtar azamattardyń eńbek qatynastary salasyndaǵy konstıtýsııalyq quqyqtarynyń zańdy túrde qorǵalmaýyna alyp kelgenin aıryqsha aıtýǵa bolady. Máselen, elimizdiń «Eńbek týraly», «Ujymdyq sharttar týraly», «Kásiptik odaqtar týraly», «Ujymdyq eńbek daýlary men ereýilder týraly», «Áleýmettik áriptestik týraly» jáne basqa da birqatar zań qabyldandy. Bul zańdar eńbek qatynastaryn turaqtandyrýǵa zor múmkindik berdi. Osylaısha, jumyspen qamtý saıasatyn odan ári qalyptastyrý údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde de belsendi jumystar júrgizilip keledi.
Áleýmettik kodekstiń áseri
Bıyl elimizde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi sarapshylarmen birlesip, Áleýmettik kodeksti ázirlep, qabyldady. Onda biz joǵaryda tilge tıek etken buǵan deıingi qoldanystaǵy zańdardyń keıbir kem-ketigi qaıta túzetilip, tolyqtyrylyp bir júıege keltirildi. Azamattarǵa áleýmettik salany, óz quqyqtaryn bilýge baǵyt beretin jańa kodeks qarańǵyda qolǵa shyraq ustatqandaı shyraıly jumys bolǵany ras. Qujattyń aýqymy keń. Kodekstiń jobasy 5 bólimnen, 19 taraýdan jáne 267 baptan turady. Onda eńbektegen baladan bastap, eńkeıgen qartqa deıin túgel qamtylǵan. Biz munda bárin tizbektep jatpaımyz, tek mańyzdylaryna toqtalyp ótemiz.
Eń áýelgisi – balalar jaıy. Jalpy, bıyl memleket balalar úshin biraz ıgilikti isterdi qolǵa aldy. Bala kútimi boıynsha beriletin tólemderdiń merzimi 1,5 jasqa deıin uzartylyp, (500 myńnan asa anany qamtıdy), Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn 18 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan bastapqy kapıtal retinde engizý qolǵa alynbaq (6 mln-nan asa balany qamtıdy), Altydan kóp balany dúnıege ákelgen analarǵa «Nagradtalǵan ana» degen jańa mártebe qaralyp, járdemaqy mólsheri ósti (250 myńnan asa anany qamtıdy). Aıtpaqshy 2025 jyldan bastap ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndaý úshin kedeılik shegi eń tómengi kúnkóris deńgeıimen emes, medıandyq tabys deńgeıi arqyly anyqtalatynyn aıta ketken jón.
Sonymen qatar zeınetkerlerge de erekshe zeıin qoıyla bastady. Rasyn aıtý kerek, elimizdiń zeınetaqy júıesine qatysty syn kóp aıtylyp keldi. Qazir zeınetkerler úsh sanatqa bólinedi. Birinshi sanat – 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin zeınetke shyqqan jáne tolyq eńbek ótili bar azamattar. Olardyń sany 300 myńnan asady, bazalyq jáne eńbek zeınetaqylaryn memlekettik bıýdjetten alady. Basym kóbisiniń zeınetaqy mólsheri – 120 myńnan 160 myń teńgege deıin. Ekinshi sanat – zeınet jasyna 1998 jylǵy 1 qańtardan keıin jetken zeınetkerler, olar eńbek ótili bolǵandyqtan, eńbek jáne bazalyq zeınetaqylaryn memlekettik bıýdjetten alyp otyr. Olardyń sany 1,9 mln adamdy quraıdy, 2030 jylǵa qaraı 2,6 mln jetýi múmkin. Bul toptyń jıyntyq zeınetaqy mólsheri kezeń-kezeńimen tómendetiledi, óıtkeni yntymaqty zeınetaqy mólsheri 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin jınaqtalǵan eńbek ótiliniń azaıýyna jáne jınaqtaý júıesindegi qysqamerzimdi kezeńdegi jetkiliksiz zeınetaqy jınaqtaryna baılanysty. Iаǵnı áýeldegi qorǵa túsimderdiń azdyǵy aldaǵy ýaqytta kedergi etpek. Al úshinshi sanat – bolashaq zeınetkerler. Olar zeınetke 2038 jyldan keıin shyǵyp, BJZQ-dan bazalyq jáne jınaqtaýshy zeınetaqysyn alady.
Qoryta aıtqanda, jańa kodekstiń ıgilikteri mol. Ony bir maqalada aıtyp taýysý múmkin emes. Deı turǵanmen biz sholyp ótken derekterge qaraǵanda, demografııalyq ahýal qansha óskenimen, áleýmettik qoldaý da birge óse beretinine kóz jetkizgendeı boldyq.
