– Dál qazir ómirińizde qandaı ózgerister bar?
– Qalyptasqan dástúr boıynsha tańerteń erte turyp, boı sergitip, túske deıin jazýǵa kirisemin. Tústen keıin kitap oqý, klassıkalyq ádebıet pen qazirgi ádebıetti oqımyn. Mysaly, sońǵy kúnderi Balzaktyń «Aýyl dárigeri» romanyn oqydym. Onyń aldynda Nobel syılyǵynyń laýreaty Jan-Marı Gıýstav Lehlezıonyń «Aspan adamdary» degen povester toptamasyn oqyp shyqqan edim. Italııalyq aqyndardyń óleńderin oqydym. Mine, jumystar osylaı jalǵasyp jatyr. Eshqashan toqtamaǵan jón, toqyramaǵan durys.
– «Borhes pen Áýezov» atty jazbańyzda eki tulǵadan uqsastyq kóresiz. Borhes pen Dıdar Amantaı arasyndaǵy eki uqsastyqty aıta ketesiz be?
– Kitapqa degen mahabbat, ekinshisi – eńbekqorlyq.
– Ádebı ómirde ózińizge qarsylas sanap, onymen jarysa jazǵan áriptesterińiz boldy ma?
– Jalpy, bireýmen jarysa otyryp jazýdy jaqtyrmaıtyn adammyn. О́ıtkeni ol negizgi baǵytyńnan adastyryp jiberedi. Alǵa qoıǵan maqsatyńnan aınytýy da múmkin. Sondyqtan balbyrap, raqattanyp otyryp jazatyn ýaqytyńdy kúreske, bireýmen taıtalasýǵa, esep aıyrysýǵa jumsalǵanyna qarsymyn. Mende kerisinshe pikirles jigitter boldy. Máselen, Ámirhan Balqybekti aıtýǵa bolady. Qazirgi kezde bir top jas jazýshy bar, solardyń jazǵany meni qyzyqtyrady. Biraq olarmen jarysa qalam tartqan emespin.
– Ámirhan Balqybekti eske alǵanda, oıyńyzǵa alǵash ne oralady?
– Ámirhandy eske túsiretin nárse kóp. Mysaly, Lev Gýmılevtiń kitaptaryn kórsem, Ámirhan esime túsedi, Balzaktyń kitaptaryn kórsem de, túrki dúnıesiniń tarıhyn, rýhanııatyn oqyp jatsam da, sodan soń Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romany týraly áńgime-dúken qursaq ta ekeýmiz kóp aıtysyp edik, sol romandy kórsem de eske túsedi. Ámirhan sonymen qatar kóne mıfterdi, grek ańyzdaryn óte jaqsy biletin. «Gılgamesh týraly eposty» nemese «Bilge-mes týraly jyr», akkad-shýmer poemasyn ekeýmiz birge otyryp, kóp talqylap, sondaı bir shyǵarmashylyqpen qyzý aınalysqan kezimiz bolǵan. Munyń barlyǵy da Ámirhandy sanaǵa ákeledi. Ári-beriden soń Almaty qalasynyń ózi Ámirhandy eske salady. Qazaq ýnıversıtetiniń jataqhanalary, trotýarlary, bári de. Bizdiń ómirimiz kóptegen sala boıynsha baılanysyp jatty. Bir stýdentter qalashyǵy aýmaǵynda turdyq, bir-birimizge baryp, jıi áńgimelesetin edik.
– Jalǵyz armanyńyz oryndalar bolsa, neni aıtar edińiz?
– Densaýlyqty aıtar edim. О́ıtkeni densaýlyq bolmaı baqyt ta joq. Densaýlyq bolmaı shyǵarmashylyq tabys ta, ómir de bolmaıdy. Sondyqtan birinshi turǵan nárse. Ár duǵa oqyǵanda, Táńirden tilek tilegende densaýlyq suraǵan durys dep oılaımyn.
– Tolstoı «tóze almaıtyn», Gıote ony oqyǵanda «anadan soqyr bop týyp kózi ashylǵandaı» bolǵan, Pýshkın «tuńǵıyqqa qarap turǵandaı» kúı keshken alyp Shekspır muhıtyna alǵash súńgigen kezińiz esińizde me? Qandaı áserde boldyńyz?
– Shekspır shyǵarmalarynyń, bir qyzyǵy, pesa bolǵandyqtan ba, mátinderi ashyq. Jabyq mátin emes. Jabyq mátin belgili bir dárejede oıyńdy jasyrýǵa, oqyrmandy jumbaqty sheshýge shaqyratynymen qyzyq. Shyǵarmashylyǵyna bir qaraǵanda qarapaıym sııaqty kórinedi, biraq ekinshi jaǵynan úńilip kórgende, tuńǵıyq dúnıelerdi jazǵany tańǵaldyrady. Shekspır ómirde boldy ma, bolmady ma degen daý da joq emes. О́ıtkeni Shekspır 12-den asa pesa jazǵan adam. Kóp pesalary bizge jetpeı qalǵan bolýy múmkin. О́zi bir teatrdyń pesalaryn jazyp otyratyn qyzmette bolǵan, eshkim ony tanymaǵan. Búginde úlken rýhanı bıikke shyǵyp otyr. О́ıtkeni adamgershiliktiń kózin Shekspırdeı dál beretin tulǵa az. Shekspır orta ǵasyrda úlken ról atqarǵan. Buryn Eýropa ádebıetinde damý tek janrdy ózgertý turǵysynan bolsa, Shekspır men Servantes kórkem ádebı tásildi kemeldendirýge qatysty, sonyń negizin qalady. Buryn shyǵarmalar janr turǵysynan tanylsa, endi shyǵarmanyń óz ishinde jazý máneri, sheberlikti damytqan alǵashqy tulǵalar osylar. Endi ekeýi de álemge áıgili, sondyqtan Shekspırdiń róli óte zor. Maksım Gorkııdiń jazǵany bar: «Shekspır, Balzak, Tolstoı — vot dlıa menıa trı monýmenta, vozdvıgnýtye chelovechestvom samomý sebe».
– Tutas ómirińizge erekshe yqpal etken oqıǵa týraly aıtyp berseńiz.
– 1992 jyly jaz aıynda demalysqa úıge qaıtqaly júrgenbiz. Stýdent kezimiz, men aldyn ala «Jas Alash» gazetindegi Jumabaı Shashtaıulyna, «Parasat» jýrnalyndaǵy Aıan Nysanalınge «Babalar men urpaqtar» degen bir áńgimemdi qaldyryp ketken edim. Oqyp bolǵan shyǵar-aý degen oımen bir aptadan soń barǵanda, belgili aqyn Aıan Nysanalın aǵa maǵan syn kózben qarap, biraz pikir aıtty. Odan soń «Jas Alash» gazetine barǵan kezimde Jumabaı Shashtaıuly ornynan atyp turyp, qolyndaǵy gazetin joǵary kóterip, «Qazaq ádebıetine jańalyq keldi!» dep qarsy alǵany esimde.
– Jalpy, siz týraly joǵary baǵa bergen pikirler az emes. Osynyń bári jeke ómirińizge qalaı áser etti?
– Shyǵarmalarymdy bári túgel qabyldady dep aıta almas edim, qabyldamaǵandar, qarsy shyqqandar da boldy. Jalpy, shyǵarmashylyqtyń dúnıege kelý tabıǵaty sondaı. Sondyqtan kómegi de, taıaǵy da boldy.
– Sizdegi jańalyq ashý sanaly túrde júzege asty ma, álde izdenis nátıjesinde me?
– Sanaly izdenistiń nátıjesi. О́ıtkeni men qazaq ádebıetine qandaı jańalyqtar ákelýge bolady degen jolda izdendim. Qazaq ádebıetine qalaı óz úlesimdi qosamyn degen talpynys kez kelgen shyǵarmashylyq adamynyń maqsaty dep oılaımyn.
– Tolstoı men Dostoevskııdiń birin ataý kerek bolsa, tańdaýyńyz kimge túser edi?
– Tolstoıdy tańdar edim. Tolstoıdyń jazýshylyq qýaty Dostoevskııden joǵary. Al kótergen máseleleri boıynsha Dostoevskıı áldeqaıda ótkirleý, Tolstoıdiki parasattylaý. Tolstoı formany ádebıettiń tabysy arqyly bergisi keledi, al Dostoevskıı birden psıhologııalyq atmosfera ornatady. Sondyqtan Tolstoıdyń jazýshylyǵy artyǵyraq der edim. О́zi graf, soǵysty da, beıbit ómirdi de kórgen adam. Stılge qatty mán bergen jazýshy.
– Bir suhbatyńyzda «Shyǵarmalarymnyń besten biri ǵana jaryq kórdi» depsiz. Jarııalanbaǵan shyǵarmalaryńyzdyń ishinde qandaı aıtýly dúnıeler bar?
– «Baqyt bıohımııasy» degen shyǵarmamdy ataı alamyn. Birneshe áńgime, fılosofııalyq esseler bar. Roman-povester, onyń ishinde «Jaryq joly» degen roman, «Kallıgrafııalyq áripter» degen dúnıeler bar, olar bolashaqta shyǵady. Keıbireýleri qazir merzimdi baspasóz betinde jarııalanyp ta jatyr.
– Kóptomdyq shyǵarý oıyńyzda bar ma?
– Kóptomdyq shyǵarý oıda bar, óıtkeni onyń bir jaqsy jeri búkil shyǵarmalaryńdy júıelendiredi, sosyn birizdendiredi, orfografııalyq turǵydan birkelkilendiredi.
– Borhes Eýropanyń dińgeginde Grek mádenıeti men Injil jatqanyn aıtady. Al bizdiń qazaq halqynyń túbirinde qandaı irgeli mádenıetter jatyr?
– Túrki halyqtarynyń myńjyldyqqa jetetin eń úlken tabysy – «Qorqyt ata týraly jyr». Bul álem ádebıetine engen, adamzat órkenıetine kóp úles qosqan kórkem-ádebı ómir-ólim taqyrybyndaǵy eńbek. Qorqyt jyrynda qaıda barsa da aldynan kór shyǵyp, sýdyń jaǵasynda ony jylan shaǵyp óltiredi. Al osydan alty myń jyl burynǵy «Gılgamesh týraly ańyzda» Gılgamesh máńgilik ómirdiń shyrynyn beretin gúldi jer astynan alyp shyǵady. Aqyry ony jylan alyp ketedi. О́limniń obrazyn, ajaldyń beınesin jylan arqyly berý Shýmer-Akkad mádenıeti men Túrki jurttary mıfimen birdeı bolyp tur ǵoı. Hrıstıan áleminde jylandy óltirip jatqan sarbazdar portreti kóp, biraq bir qyzyǵy, jylannyń kelesi obrazy Batystan Shyǵysqa qaraı júrgen kezde ózgerip otyrady. Shyǵysqa jaqyndaǵan saıyn jylan beınesi jaqsara, kórkeıe túsedi. Sondyqtan munda bir úlken ǵylymı taqyryp jatyr, bizge ony áli zertteý qajet.
– Beıtanys aralǵa ózińizben tórt kitap ala ketýge ruqsat berse, qandaı kitaptar ala keter edińiz?
– Quran, mindetti túrde, odan soń Abaı, sosyn Nıssheni alar edim, sondaı-aq «Abaı joly» roman-epopeıasyn qosýǵa bolady.
– Qazaq bolyp týýdyń bir baqyty men bir qasireti qandaı?
– Saıymjan Erkebaev degen ádebıetshi aǵamyzdyń «qazaq bolyp týǵanyna ókinetin qazaqtar aýylda týady, qazaq bolyp týǵanyna arlanatyn qazaqtar qalada týady» degen sózi bar. Ultyńdy, adamdy tańdamaısyń ǵoı, bul ózi – týa bitken baqyt. Qazaq bolýdyń qýanyshy – otbasynyń, aǵaıyn-týystyń birligi, jalpy ultymyzdyń aǵaıyngershiligi maǵan unaıdy. Shattyqta da, qaıǵyda da qazaq bir-birin tastamaıdy. Ekinshiden, qazaqtyń keńdigi keıde onyń qasireti ispetti kórinedi.
– Qazirgi qazaq qoǵamynda sizdi ne nárse alańdatady?
– Senimsizdik. Bir-birin ańdyǵan jurt. Kisige senimsizdik – erteńgi kúnine senimsizdik, ol ózine-ózi senimsizdikke jalǵasady. Bul qaıdan keldi? Jalǵan sózdiń kóptigi kúlli qoǵamdy seniminen aıyrdy. Senimsizdik ımansyzdyqqa ákeledi, el aldasa, men de aldaýym kerek dep oılaıdy. Senimsizdikti ótirik týdyrady, sezim áreketke aınalady, senimsizdik qoǵamdaǵy úderisterdiń saldary, jurt aıtqanǵa senbese, onda, ıaǵnı bir nárse durys emes degen sóz. El senimin qaıtarý – erdiń júgi. Senimsiz qalamnan jiger joǵalady, osal dúnıe shyǵady. Senimsizdik dos-jaran, aǵaıyn-jurt arasyna syzat túsiredi, senbeıtin bolsaq, muratyń da jalǵan. Qoǵamnyń barometri – senim.
– Ǵylymsyz dinshildik úrdisi, ártúrli dinı aǵymdar beleń alyp barady. Jalpy, din tazasyn izdegenderge, qandaı jol usynar edińiz?
– Men dinı maman emespin. Biraq halqymyzdyń tańdap alǵan aq jolyna senemin. Eldik dástúrmen úılese bilgen, ulttyq qundylyqtarmen týystasa alǵan dinı saltqa men de jaqpyn.
О́mirden túıgen úlken tujyrymdaryńyzdyń birin aıtasyz ba?
– Tek eńbek qana eldiń yrysyn kóbeıtedi, erdiń bedelin kóteredi. Jigerdiń almaıtyn qamaly joq. Jazý úshin oqý kerek.
Áńgimelesken –
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»
