Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Tákeı Esetuly Aral aýdanyna basshylyq jasaǵan jyldary úsh ret qatarynan Qazaq KSR Joǵary keńesiniń VII, VIII, IX shaqyrylymyna, KSRO Joǵary keńesiniń joǵary palatasy – Ulttar keńesiniń X, XI shaqyrylymyna eki márte depýtat bolyp saılandy. Ol Ulttar keńesinde odaq boıynsha Qurylys jáne qurylys materıaldary óndirisi máseleleri boıynsha komıssııanyń, al Qazaq KSR Joǵary keńesinde respýblıkalyq bıýdjetti josparlaý komıssııasynyń múshesi boldy. Keńestik kezeńdegi Qazaqstan tarıhynda eshbir aýdan basshysy mundaı dárejege qol jetkizbegen eken.
T.Esetov «Taǵdyr men taǵylym» atty estelik kitabynda «Qazaly qalasynda 1923 jyly qarasha aıynyń ishinde dúnıege kelippin. Atam Asylqoja degen kisi eken...» dep, óziniń Syr óńirine esimi jaqsy tanys ári áýlıe, ári pir atanǵan Er Seıtpenbet qojadan taralatyndyǵyn, áýlıeden ózine deıin jeti ata bar ekenin jazady.
El arasyndaǵy derekterge júginsek, Seıtpenbet áýlıeni 14-15 jasynda Syrdyń tómengi aǵysy boıyndaǵy Shómekeı taıpasynyń Aspan, Bozǵyl rýlarynyń ıgi jaqsylary Túrkistan men Jańaqorǵan óńirindegi qojalar áýletiniń ókili Qojajan degen kisiden el ishinde dinı aǵartýshylyq jumysqa surap alypty. Jalpy, kóshpeli qazaq qoǵamynda rý-taıpalardyń baılary men bıleri Túrkistan óńirindegi qojalar arasynan dinı bilimdi jastardy óz rýlary arasynda dinı aǵartýshylyq jumysqa aldyn ala kelisim boıynsha alyp otyrady eken. Tipti Túrkistan óńiriniń qojalary buǵan beıimdelip, uldaryn jas kezinen osy saýapty iske daıarlaǵan. Belgili bir ýaqyttan soń dinı aǵartýshy óziniń áý bastaǵy ortasyna oralýǵa quqyly bolǵan. Keı kezde olar barǵan rý-taıpa arasyna sińip, sol jerge birjola qonys tepken. Bizdiń keıipkerimizdiń jetinshi atasy – Er Seıtpenbet áýlıe de osyndaı jolmen Syr boıyndaǵy shómekeıler arasyna ornyqqan eken.
Er Seıtpenbettiń jeti ulynyń biri – Ábdijappar. Onyń bir uly – Qaraqoja, Qaraqojadan – Qaldar, Qaldardan – Asyl, Asyldan – Eset, Ábý, Álı, Jánibek atty perzent órbıdi. Esetten Tákeı dúnıege keledi. Onyń aldynda úsh jas úlken Úıtolǵan atty ápkesi bolady. Qazalynyń ataqty bazarynda Esettiń kishigirim dúkeni bolǵan eken. Tákeıdiń balalyq shaǵy Qyr men Syrdyń túıisken jerinde ornalasqan Qazalyda ótedi.
Tákeı Esetuly 1930 jyly Qazaly qalasyndaǵy №17 mektepke baryp, ony 1940 jyly bitiredi. Mektepte jaqsy oqyp, úzdikter qatarynan kórinedi. Fýtbol komandasy quramynda qalalyq jarystarǵa qatysady, dombyra orkestriniń quramynda konsert qoıady. Orys tilin de jetik meńgeredi. 1938 jyly mektep dırektorlyǵyna QazPI-dy bitirgen Kenjáli Aımanov (1917-1974) degen jas jigit keledi de, 15 jastaǵy belsendi Tákeıge qamqorlyq tanytyp, jón-joba kórsetedi. Ol – ataqty rejısser Sháken Aımanovtyń týǵan aǵasy, keıinnen Qazaq KSR Oqý-aǵartý mınıstri (1963-1971), Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstri (1971-1974) qyzmetterin atqarǵan kórnekti memleket qaıratkeri.
Mektepti aıaqtaǵan Tákeń Almatyǵa, QazPI-dyń tarıh fakýltetine túsedi. «Jaqsy adamǵa qaıdan bolsa da bir oryn tabylady» degendeı, qujattary tolyq bolmasa da, dosy ekeýin qazalylyq aǵasy Serǵalı Tolybekovtiń arqasynda ınstıtýtqa qabyldandy. Biraq turmystyq jaǵynan qatty qınalǵan dostar eki aı oqyǵan soń Qazalyǵa qaıtyp oraldy. Bos júrýdi namys kórgen Tákeń tabylǵan jumystyń bárin istedi. Eki aı «Saýatsyzdyqty joıý» mekemesinde muǵalim, taǵy eki-úsh aı aýdandyq Halyq sotynda hatshy qyzmetin atqardy. Odan ári soǵys bastalyp, on segizdegi Tákeń ásker qataryna shaqyrylady da, Almatydaǵy kishi komandırler daıarlaıtyn alty aılyq ýchılıshede oqıdy.
Tákeı Volhov maıdanynyń 8-armııasy, 19-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń 56-gvardııalyq atqyshtar polkiniń quramynda Lenıngrad blokadasyn buzýǵa baǵyttalǵan «Sınıavıno operasııasyna» bólimshe komandıri retinde qatysady. 1942 jyldyń 27 tamyzy men 1 qazany aralyǵynda ótken «Úshinshi Sınıavıno operasııasy» kezinde aýyr jaralanyp, elge oraldy. Kele sala Qazalydaǵy aýdandyq halyq sotynyń oryndaýshysy, NKGB-niń jedel ýákiliniń kómekshisi qyzmetterin atqardy. Al soǵystan keıin aýdan kóleminde aýdandyq atqarý komıtetiniń jaýapty hatshysy, revızorlyq baqylaý basqarmasynyń bólim bastyǵy, aýpartkomnyń nusqaýshysy, aýdandyq qarjy bóliminiń bastyǵy sııaqty jumystardy istedi. Sol kezdegi onyń bar bilimi orta bilim, ıaǵnı on jyldyq mektepti ǵana bitirgen-tuǵyn.
Tákeıdiń endigi maqsaty – joǵary oqý ornyn támamdaý edi. Osylaısha, ol Lenıngrad qalasyndaǵy qarjy-ekonomıka ınstıtýtyn bitirip, joldamamen Aral aýdandyq qarjy bóliminiń bastyǵy qyzmetine kiristi. Iskerligimen kózge túsken jas maman aldymen aýpartkomnyń úshinshi hatshylyǵyna, odan keıin ekinshi hatshylyǵyna, odan soń birinshi hatshylyǵyna saılandy. Osy jaýapty qyzmetti Tákeı Esetuly 14 jyl abyroımen atqaryp, Aral aýdanynyń damýyna zor úles qosty. Bul jyldary Aral aýdany áleýmettik jáne ekonomıkalyq damý jaǵynan eń joǵary deńgeıge kóterildi.
60-jyldardyń basynda Araldaǵy balyq kombınaty jyl saıyn 500 myń sentner balyq óńdese, jańa basshynyń kelýimen bul kórsetkish 600 myń sentnerge deıin artty. 1967 jyly kombınat KOKP-nyń Qyzyl Týymen marapattaldy. Osy jyldary tuz óndirý de artyp, Araltuz kombınaty jyl saıyn 600 myń tonnaǵa deıin tuz óndirdi. Kombınat birneshe ret búkilodaqtyq sosıalıstik jarystyń jeńimpazy atanyp, KSRO Tamaq mınıstrliginiń Aýyspaly Qyzyl Týyn jeńip aldy. Salystyrmaly túrde aıtsaq, qazirgi kezde tuz óndirý jylyna 150 myń tonnany quraıdy. 1965 jyly aýdanda 80 myń qoı bolsa, T.Esetov aýdandy basqarǵan jyldary qoı sany eki ese artyp, 150 myńǵa jetti. Sol sııaqty sıyr malynyń sany 10 myńnan, jylqy men túıe sany aýdan sharýashylyqtarynda árqaısysy 5 myńnan asty. Osyndaı jetistikteri úshin Aral aýdany KOKP men Qazaqstan KP OK-nyń Qyzyl Týyn bes márte jeńip aldy.
Aral aýdanynda Tákeı Esetovtiń jetekshiligimen búkil respýblıkadaǵy aýdandar ishinde alǵashqylardyń biri bolyp, qalada áskerılerdiń kómegimen telemunara salynyp, iske qosyldy. Araldyqtar sol kezden bastap teledıdar arqyly Máskeýdiń, Almatynyń baǵdarlamalaryn kórýge múmkindik aldy. Aral aýdanynyń mádenı tarıhynda osy jyldary qurylǵan Qazanǵap atyndaǵy ult-aspaptar ansambli oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlarda birneshe ret jeńimpaz atanyp, halyqtyq mártebege ıe boldy.
Kóregen basshy kásibı mamandardyń eńbegin baǵalap, iskerligine qaraı jaýapty jumysty senip tapsyrdy. Mysaly, 1965 jyly ol alys aýyldyń birinde balyq sharýashylyǵyn basqaryp júrgen 28 jastaǵy Qudaıbergen Sarjanovty aýdandyq partııa komıtetiniń óndiris boıynsha bólim basshylyǵyna taǵaıyndady. Keıin jigerli jigit Almatydaǵy partııa mektebine oqyp, odan ári oblystyq partııa komıtetinde, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqardy. Qudaıbergen Sarjanov Aral qalasyndaǵy Balyq óńdeý kombınatynyń bas dırektory, keıinnen Qazaq KSR Balyq sharýashylyǵy mınıstri bolǵany belgili. Adam tanı biletin Tákeń Qojaq Jaqsybaevty qatardaǵy sheberden Aral keme jóndeý zaýytynyń dırektory, Seıitjan Dosjanovty Araltuz kombınatynyń dırektory bolýyna septigin tıgizdi.
Qazirgi Aral teńiziniń aýyr jaǵdaıy, odan týyndap otyrǵan problema búkil álemge aıan. Tákeń bul problemany sonaý 60-jyldardyń sońyna taman jergilikti halyqtyń aryz-shaǵymynan baıqaıdy. Joǵary jaqqa alǵashqy dabyl da jetkiziledi. Degenmen aýdan basshysy qarap qalmaı, úlken apattyń aldyn alý úshin daıyndyqqa kirisedi. Aral Balyq óńdeý kombınatynda bir myńdaı adam jumys istep, sol arqyly qansha jan kún kórip otyr. Qandaı jaǵdaı bolsa da kombınat jumysyn toqtatpaý úshin Tákeı Esetov KSRO Balyq sharýashylyǵy mınıstrine baryp, odaqtyń ár túkpirinen jyl saıyn muhıttyń 10 myń tonna balyǵyn Aralǵa ákelýge qol jetkizdi. Bul sharýa odaq ydyraǵanǵa deıin jalǵasty.
Kelesi bir sheshilgen másele 70-jyldar sońynda arnaıy hat jazyp júrip úkimettiń Aral óńirine qatysty arnaıy qaýlynyń qabyldanýyna qol jetkizdi. Ol boıynsha 350 shaqyrymdyq Aral-Sorbulaq sý qubyry arqyly Aral, Qazaly aýdandaryn tushy sýmen qamtamasyz etý kózdeldi. Bul jobanyń alǵashqy kezeńi 1985 jyly, tolyǵymen 1993 jyly iske qosyldy.
Tákeı Esetov 1978 jyly Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Bul jaýapty jumysty ol jeti jyl abyroımen atqardy. Sol kezde Tákeń oblys ekonomıkasy men turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Sonyń nátıjesinde oblys ekonomıkasynyń negizgi damý baǵyttary boıynsha jetistikterge qol jetkizildi. 1979 jyly 17 mıllıon put kúrish jınalsa, 1984 jyly bul kórsetkish 25 mıllıonǵa deıin kóterildi. Bul, árıne, zor jetistik. Sondaı-aq osy jyldary qazirgi kezdegi Qyzylorda oblysy ekonomıkasynyń basym baǵyty bolyp otyrǵan Qumkól munaıyn ıgerý úshin daıyndyq jumysy bastalǵan edi. Osy jyldary oblys kóleminde mádenı, aǵartý, densaýlyq salalary úshin mańyzdy kóptegen jańa qurylysty salý bastalsa, Qyzylorda qalasynda dramalyq teatr, mýzeı, áýejaı, basqa da mádenı-áleýmettik nysandardyń qurylysy sol jyldary qatar júrgizildi. Odan basqa oblys úshin mańyzy zor «Qyzylordarısmash» zaýyty, «Shalqııa» kenishi sekildi kóptegen óndiris ornynyń jumysy jandandy.
Tákeń 1985 jyly birinshi hatshylyǵyn ótkizip, sol jyly 62 jasynda zeınet demalysyna shyqty. Úsh-tórt jyl oblystyq atqarý komıtetiniń tekserý tobyna basshylyq jasady. Syr óńirine tanymal Er Seıtpenbettiń urpaǵy óziniń qaıtar kúnin bir-eki kún buryn aldyn ala bilip, áıeline eskertken kórinedi. Dál sol aıtqan kúni, ıaǵnı 2003 jyly 30 qazan kúni tańerteń Tákeń baqılyqqa ozdy.
Adal eńbek eshqashan eleýsiz qalmaıdy degendeı, Tákeı Esetovtiń Aral aýdany men Qyzylorda oblysyn basqarǵan jyldardaǵy eren eńbekteri joǵary baǵalanyp, ol úsh márte «Eńbek Qyzyl Tý», bir ret «Oktıabr revolıýsııasy», «Qurmet belgisi» ordenderimen, onnan asa medalmen marapattaldy.
«Jaqsy jar – azamattyń baqyty» degen maqaldy halyq beker aıtpasa kerek. Tákeńdi jaqsy biletin adamdar bir aýyzdan Tákeńniń jary – Tazagúl Seıitjanqyzynyń naǵyz parasatty, mádenıetti, aqyldy, otbasynyń uıtqysy bolǵanyn aıtady. Bir qyzyǵy, aýdanda, oblysta basshy bolǵan kezderinde Tákeń jubaıynyń mekteptegi, pedýchılıshedegi jumystaryna aralaspaǵan eken. Tazagúl Seıitjanqyzy ózinen jáne Tákeńniń qaıtys bolǵan jubaıynan týǵan alty balany jáne sińlilerin, barlyǵy on tórt ul-qyzdy tárbıelep, uıadan qanattandyryp ushyrdy. El úshin aıanbaı, adal qyzmet jasaǵan Tákeı Esetov syndy tulǵany eli eshqashan umytpaıdy, árqashan esinde saqtaıdy degenge senimdimiz. Tulǵa taǵlymy degen osy bolar.
Bereket Káribaev,
UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi
