Foto: almaty.tv
– Aldymen «Sibir jarasy» dep aýdarǵan tirkeske qatysty pikirińizdi estisek.
– «Sıbırskaıa ıazva» keselin qazaqta adamǵa juqsa «kúıdirgi» dep ataǵan. Adamǵa maldan juǵatyn aýrýdyń tórt túlikte de ózindik ataýy bar. Qoıda, «topalań», túıe malynda «aqshelek», jylqyǵa juqsa «jamandat», iri qara malynda «qara talaq», eshkige juqsa «kebenek» dep aıtylǵan. Bul aýrý túrine qatysty málimet 15 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde», «Aýylsharýashylyǵy sózdiginde» berilgen. Sondaı-aq ony bıologııalyq sózdikten de keziktiremiz. «Sıbırskaıa ıazvany» termınkom bekitken sózdikte de «kúıdirgi» dep aýdarǵan.
Bir ókinishtisi, orys tilindegi ataýdy tikeleı aýdarý daǵdyǵa aınalyp ketti. Jýrnalıst mamandyǵyn ıgergen jas mamandar arasynda kalkany jıi qoldaný kezdesip qalady. Árıne, óz isine jaýapkershilikpen qaraıtyn, qazaqtyń sózsaptamyna boılaı alatyn jýrnalıster dúdámal aýdarma, qısynsyz tirkeske qatysty kúdigi ulǵaısa, akademııalyq sıpattaǵy irgeli sózdikti aqtaryp izdenetinin kórip te júrmiz.
– Bul máseleni qalaı júıeleýge bolady?
– Tildiń tazalyǵyn saqtaý úshin bárimiz de jaýapkershilikti jumyla kóterýimiz kerek. Jýrnalıstıka fakýltetinde oqıtyn stýdentterdiń fılologııalyq bilimin jetildirý qajet. Osy kúnde jýrnalıstıka fakýltetterinde klassıkalyq, lıngvıstıkalyq kýrstar boıynsha bilim berýge den qoıylmaıdy. Bazalyq lıngvıstıkalyq pánder: fonetıka, morfologııa, leksıkologııa, grammatıka sekildi tiltanymdyq pánderdi jýrnalıstıka fakýltetinde oqytý kerek.
– Kalka aýdarmany oqýlyqtardan da keziktirip qalamyz.
– Kalka aýdarmalar BAQ arqyly tarap, qoǵamnyń zııatkerlik ortasyna da synalap sińip jatyr. Soraqysy, kalka aýdarmanyń keıbiri mektep oqýlyqtaryna enip ketkeni qynjyltady. Búginde tildegi kalkanyń deni sózbe-sóz tilkeleı aýdarmadan quralady. Keı oqýlyqta «qamys mysyǵy» dep júrgen qyr janýaryn qazaqtar «sabanshy» dep ataǵan. «Qar barysy» dep aýdaryp qoldanyp kelemiz «snejnyı bars» degen jyrtqysh ańdy. Bul ańnyń aty – «babyr». «Chıornyı aıst» degen qusty «qara láılek» dep aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Qazaq ony «qarabaı» dep ataǵan. Mektep túgili joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan oqýlyqtarda «kúmis qylshyqty túlki» dep aýdarylǵan sóz tirkesi bar. Bul ańdy baıyrǵydan «qaltar» dep ataǵan.
– Grammatıkalyq saýattylyqqa saq bolý, sóılemdi qatesiz jazýǵa daǵdylaný da kóńil qýantarlyqtaı emes.
– Grammatıkalyq qate qoldanystar da kezigip jatady. Árıne, muny kalka aýdarmanyń sanatyna qosýǵa bolmas. Degenmen de oılaý júıesi óz ana tilinde qalyptaspaǵan, dástúrli sózsaptamynan maqurym til ıelmenderiniń mátinderinde jıi kezdesedi. Mysaly baǵbanshy, dıqanshy, aspazshy, ınvestorshy, kýáshi, egemendi, bitimgershi degen sózderdegi jurnaq tolyqtaı artyq. Durys qoldanýda «shy» jurnaǵy jalǵanbaıdy: baǵban, dıqan, aspaz degen sekildi. Taǵy bir olqylyq, sózdiń maǵynasyna boılap almaı basqa túsinikke telip jiberý de bel alyp otyr. Mysaly, qaraqshylyqty kásip etýshilerdi barymtashy dep aıtyp júr osy kúnde. Barymta men qaraqshy bir-birimen qabyspaıtyn uǵym. Qazaq mádenıetinde, salt-dástúrinde bılerdiń pármen berýimen iske asyrylatyn jazalaýdyń bir tásili barymta bolǵan. Onyń qaraqshylyqqa esh qatysy joq. Kontrabanda degen sózdi Muhtar Áýezov óz shyǵarmalarynda átkesshilik, kontrabandısti átkesshi dep aıtqan. Biz búginde olardyń bárine qaraqshy dep at telip júrmiz. Orys tilindegi «syr» sózin irimshik dep aýdaryp, aıtýǵa daǵdylanyp aldyq. Qazaqsha bul sút taǵamyn sútsirne dep ataý keregin akademık Shora Sarybaev aıtyp, nasıhattap ketip edi. Al irimshik eshbir tilge aýdarylmaıtyn qazaqtyń dástúrli sút taǵamy. Taǵy bir eskerer jaıt, januıa sózine qatysty. Ol resmı isqaǵaz mátinderine de dendep enip jatyr. Ádette «semıa» uǵymyn qazaq otbasy, úı ishi, úıelmen degen sózdermen ataǵan. Biraq januıa degen jasandy sóz ábden synalap sińip tildik qoldanysqa enip ketti. Jyljymaıtyn múlik degen tirkes te dál solaı belsendi qoldanylyp keledi. Bul da kalka aýdarma. Bul sózdi ornyqty múlik dep jazǵanymyz jón edi. Mundaı sátti aýdarmany professor Nurgeldi Ýálıev usynyp, aıtyp júr. Salaýatty ómir deýge áýestik artyp barady. Salaýat sózi bizge arab tilinen engen. Raqymshylyq, keshirim degen maǵynany bildiredi. Dinimizde Paıǵambarǵa salaýat aıtý degen uǵym, túsinik te bar. «Zdorovyı obraz jıznı» degen tirkestiń qazaqsha aýdarmasy – salamatty ómir salty. Amandyq surasqanda da salamatsyz ba deımiz.
Til qaınaryn laılap almas úshin bul máselege beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Kalka aýdarmadan qutylý úshin Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty ǵalymdary ázirlegen akademııalyq sózdikter, anyqtaǵyshtar men eńbekterdi qoldanýdy qolyna qalam ustaǵan barlyq maman, qazaqtildi jazarman qaýym daǵdyǵa aınaldyrǵany ıgi edi.
