Dúnıejúzilik saıahat jáne týrızm keńesi sarapshylarynyń aıtýynsha, álemdegi týrızm ındýstrııasy 2033 jylǵa qaraı 15,5 trln dollardy quraıdy. Bul – álemdik ekonomıkanyń 11,6 paıyzy. Bul kóshten biz de qalmaýymyz kerek. Máseleniń tereńde jatqanyn uǵynǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary týrızmniń ǵarysh pen qorshaǵan ortaǵa antropogendik áserin boljaıtyn baǵalaý ádisin ázirlep jatyr. Bul baǵalaý ádisi – týrızmdi álemdik deńgeıde, keń kólemde damytýdaǵy taptyrmas qural. Buǵan qosa turaqty týrızm standarttaryn belgileý júıesi de iske asady. Baǵalaý ádisine týrıstik-rekreasııalyq resýrstardy utymdy paıdalaný, olardy baǵalaý jáne antropogendik faktorlardyń áser etý máseleleri, aýmaqtyq týrıstik júıelerdiń keńistiktik-ekonomıkalyq uıymdastyrylýyn ońtaılandyrý, jeke resýrstar men kombınasııalarynyń qundylyǵyn anyqtaý kiredi. Jobanyń ǵylymı jetekshisi – PhD, qaýymdastyrylǵan professor Janna Medeýqyzy.
Ulttyq ǵylymı portaldyń habarlaýynsha, týrısterdiń baqylanbaǵan, rettelmegen úlesi biregeı geografııalyq jáne tarıhı oryndarǵa orny tolmas zııan keltirýi múmkin. Aımaqtyń syıymdylyǵy ekologııalyq, áleýmettik, mádenı jáne ekonomıkalyq qurylymyn ózgertýge jol bermeıtindeı, belgili bir aýmaqqa ǵana keletin týrısterdiń sanyna qaraı anyqtalýǵa tıis. Esterińizde bolsa, Kóbeıtuz kólinde tabıǵı resýrstardy basqarýdaǵy retsizdik pen týrıstik-rekreasııalyq múmkindikterin esepteýdiń joqtyǵynan týrıster tolyp ketip, kól tartylýǵa deıin barǵan. Osydan-aq týrızm qyzmetin retteýdegi «turaqsyz» tásilder nege ákeletinin kórýge bolady. Muny týrıstik destınasııanyń damymaýymen baılanystyrýǵa bolady. Ǵalym Janna Medeýqyzy bul taqyrypty da zerttep, ǵylymı sheshim qarastyryp júr.
– Karantın kezinde Aqmola oblysynyń Ereımentaý jerindegi Kóbeıtuzǵa jurt jappaı bardy. Artynsha tuzyn tasyp joq qylǵanyn, sýynyń laılanǵanyn kórdik. Bul – halyqtyń bir orynǵa jappaı jınalýynan bolǵan jaǵdaı. Týrısterdiń ózine ǵana emes, ekologııalyq júıege de keri áser etti. Sebebi ekojúıe kóp adamdy bir mezette shaǵyn orynda qabyldaýǵa eshqashan daıyn bolmaıdy. Sol sııaqty Almaty oblysyndaǵy Túrgen sarqyramasyn mysalǵa alaıyq. Jazda bul orynǵa 8-9 myń adam jınalady. Bul – bir kúndik kórsetkish. Ony ózimiz baryp sanap shyqtyq. Mine, osy máseleni de túrli tásilmen baqylaýda ustaý kerek, – deıdi ǵalym.
Ázirge bizge belgili tásilder – rekreasııalyq syıymdylyqty baqylap, týrıster aǵynyn uıymdastyrý. Onyń ishine demalys kúnderi kirý qunynyń qymbat, jumys kúnderi arzan bolýy kiredi. Al jas ǵalym kórikti oryndarǵa týrıst tasıtyn kompanııalar ózara kelisip jumys isteýi kerek degen usynys bildirdi. Sebebi bári bir ýaqytta kelip, bir ýaqytta ketedi, sońynda qanshama qoqys qalady. Ǵalymnyń pikirinshe, olardyń biri saǵat 10-da jetse, ekinshisi bir-eki saǵat keshirek barýy kerek nemese kúnderin bólip alýy qajet. Jalpy alǵanda, ulttyq park týrısterdiń aǵynyn baqylaýda ustaýdy qolǵa alsa, máseleniń beti beri qarar edi.
Jannanyń taǵy bir usynysy – elimizdiń týrızm salasyna Belgııanyń tájirıbesin engizý. Ol ǵylymı izdenisinde álem elderindegi áleýmettik týrızmniń jaı-kúıine kóp toqtalǵan. Sonda Qazaqstanǵa Belgııanyń modelin engizýge bolatynyna kózi jetken.
– Áleýmettik týrızm osy sanatqa jatatyn adamnyń tegin saıahattaý máselesin ǵana qarastyrmaıdy. Bul jerde ol adamnyń arnaıy jeńildiktermen barýyn da qamtıdy. Mine, Belgııadaǵy tájirıbe osyndaı. Týrıstik aǵyn toqtap, qonaqúıler bosap qalǵan kezde 70-80 paıyzǵa deıin jeńildikter usynady. Bul jeńildikterdi qarapaıym adamdarǵa emes, áleýmettik toptarǵa jasaıdy. Bul elde halyq sany az. Al týrızm salasynda nebári bes-aq adam jumys isteıdi eken. Olar úkimettik emes uıymdarmen únemi baılanysta bolady. О́z kezeginde jaýapty organǵa áleýmettik toptaǵy ózderi qalaǵan sanatqa jeńildikter jasaıtynyn jetkizedi. Mysaly, múgedekterge jeńildik jasaǵysy kelýi múmkin. Al osy salada jumys isteıtin atalǵan bes adam (memlekettik mekeme qyzmetkerleri) múgedekter uıymyna habarlasyp, jeńildikter týraly aıtady. Bastapqyda bul qolmen atqarylatyn jumys bolatyn. Keıin avtomattandyrylǵan júıe arqyly iske asa bastaǵan. Qazaqstanǵa da osy tájirıbeni engizý kerek. Týrıstik fırmalar týrıstik maýsym aıaqtalǵanda jeńildikterdi kez kelgen adamǵa bere salmaı, arnaıy sanattarǵa taratsa, bul sala damıtyn edi. Ony jasaý sondaı qıyn sharýa emes, – deıdi Janna.
Áleýmettik týrızm – bizdiń eldegi kenje qalǵan baǵyttardyń biri. Naqtyraq aıtqanda, erekshe qajettiligi bar jandarǵa arnalǵan týrızm Qazaqstanda damymaǵan. Buǵan qatysty aqparattar joqtyń qasy dese de bolady. Janna Medeýqyzy osy salany zertteýdi sol úshin de qolǵa alǵan. Ǵalamtordan bul baǵytta izdengen ǵalymdardy taýyp, olarǵa hat jazǵan. Ǵalymdardyń ishinen bizdegi bul sala Lınn Mınnaertqa qyzyq bolyp, hatqa jaýap qaıtarǵan. Sebebi keńes zamanynan keıin egemendik alǵan elderdegi áleýmettik týrızm beımálim kúıde qalǵan. Mınnaertten salaǵa qatysty biraz qundy aqpar alyp, zertteýin tereńdete túsken. Ekologııalyq, týrıstik jáne rekreasııalyq áleýetti baǵalaý nátıjeleri boıynsha antropogendik júktemeniń bólinýin grafıkalyq beıneleý jáne shıelenisken ekologııalyq jaǵdaı aımaqtaryn anyqtaýǵa geografııalyq aqparattyq júıe tehnologııalary negizinde ınteraktıvti kartografııalyq materıaldardy ázirleý kerek degen oıǵa kelgen.
– Áleýmettik týrızmge erekshe qajettiligi bar jandar ǵana emes, zeınetkerler, kópbalaly otbasylar, jumyssyz jastar, jaǵdaıy tómen otbasylar kiredi. Olardyń demalýyna tıisti jaǵdaılar jasalsa, áleýmettik týrızmniń damyǵanyn bildiredi. Al bul salanyń áli kúnge deıin kenje qalýynyń ózindik sebepteri bar. Osy joba boıynsha izdengenimde túrli vedomstvomen baılanys ornattym. Sonda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstrimen baılanysqa shyǵyp, salany damytý týraly óz usynystarymdy bildirdim. Eger mınıstrlik osy ıdeıalarymdy júzege asyrsa, áleýmettik týrızmniń damýyna serpin berer edi. Bolashaqta memlekettik organdar ǵalymdarmen birlese jumys istese, túıini sheshilmeı turǵan biraz máseleniń sheshimin tabýǵa bolady degen oıdamyn. О́zim sekildi ǵalymdarǵa jekelegen tustarda bolatyn kedergiler qıyndyq týdyrmaı, atqarýshy organdarmen jyldam baılanys ornata alatyn jaǵdaı jasalsa degen de tilegim bar, – deıdi ǵalym.
Byltyr memleket balalardyń ushaqpen ushýyna qatysty Kids Go Free jobasyn iske qosqan edi. Balalardyń tegin ushýyna múmkindik jasalǵan. Mine, osyny áleýmettik týrızmniń bastamasy dep aıtýǵa bolady, deıdi ǵalym.
