Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ekonomıkadaǵy ártaraptandyrý jáne qurylymdyq ózgerister (ómirdiń joǵary deńgeıi, tabysty ádil bólý, «kúrdeli ekonomıkaǵa» kóshý) aıasynda «sapaly jumys oryndary» jańa tujyrymdamasyn – jumysshylardy laıyqty jumyspen qamtamasyz etetin jumys oryndaryn engizý usynylady. Tujyrymdama jobasy avtorlarynyń aıtýynsha, ekonomıkadaǵy eńbek ónimdiligin arttyrý jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin 1,5 mıllıon jańa sapaly jumys ornyn ashý qajet.
«Eńbek naryǵynyń jańa ıdeologııasynyń basty jańalyǵy el azamattaryn sapaly jumys oryndarymen qamtamasyz etý bolýy kerek. Osy maqsatqa jetý úshin sapaly jumys oryndaryna suranysty júıeli túrde yntalandyrý sharalary iske asyrylady. Olar: adamı kapıtaldy jáne eńbek naryǵynyń ınfraqurylymyn damytý. Qazaqstannyń eńbek naryǵyn damytý tujyrymdamasy – 2028 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan eńbek naryǵyn damytýdyń negizgi baǵyttaryn, is-sharalaryn, kórsetkishterin jáne jaýapty oryndaýshylaryn aıqyndaıtyn strategııalyq qujat», delingen habarlamada.
Eńbek naryǵyndaǵy ahýal syrtqy básekelestikke ushyraǵanyn bárimiz kórip otyrmyz. Munyń saldary bilikti mamandardyń emıgrasııasyna jol ashty. Olardyń 60 paıyzynyń tehnıkalyq-kásiptik bilimi bar. «Boston Consulting Group» kompanııasynyń 2020 jylǵy taldaýyna sáıkes, otandastarymyzdyń 64 paıyzy shetelge kóshý múmkindigin qarastyryp júr.
Tujyrymdama jobasy avtorlary eńbek naryǵyndaǵy demografııalyq ózgerister men ýrbanızasııaǵa nazar aýdaryp otyr. 2050 jylǵa qaraı Qazaqstan megapolısteriniń halqy 2,2 esege ósedi. Keıingi 10 jylda ýrbanızasııanyń ortasha jyldyq ósimi 5 paıyzdy qurady. Sonymen qatar megapolısterdiń ınfraqurylymdyq damýy jańa sapaly jumys oryndaryn qurý úderisimen sınhrondalmaǵan.
«Eńbek naryǵyndaǵy joǵary demografııalyq qysym, ásirese jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqtyń ósýine ákeledi. Ýrbanızasııa úderisi jalǵasady jáne EYDU elderiniń deńgeıine jaqyndaıdy. Bilikti kadrlardyń shetelge ketýi bıznestiń básekege qabilettiligine jáne kásibı kadrlar tapshylyǵyna áser etedi», delingen qujatta.
2000 jyldardaǵy demografııalyq ósimniń nátıjesinde qazir ishki naryq jyl saıyn 300 myń mamanmen tolyǵyp jatyr. 2029 jylǵa qaraı ekonomıkalyq belsendi toptyń qatary shamamen 9,6 mln adam bolady degen boljam bar. Jumys kúshiniń úshten birinen astamy Ońtústik makroóńirde (Almaty, Jambyl, Jetisý, Qyzylorda, Túrkistan oblystary jáne Shymkent qalasy) shoǵyrlanady. Soltústik jáne Ortalyq-Shyǵys óńiriniń úlesi 2029 jylǵa qaraı 34 paıyzdan 27 paıyzǵa deıin tómendep ketedi degen qaýip bar. Demek, eńbek naryǵynda jumys kúshin bólýdegi óńirlik teńgerimsizdik jumys kúshi mol ońtústik óńirlerdegi halyq sanynyń basym bolýymen jáne jumys kúshi tapshy eldiń soltústik, shyǵys jáne ortalyq óńirlerindegi qysqarýymen artady.
Tujyrymdama avtorlary, Qazaqstannyń IJО́-niń 40 paıyzy kvazımemlekettik sektor quraıtynyna, al memlekettiń qatysýymen 25 myńnan asa kásiporyn jumys isteıtinine nazar aýdaryp otyr.
Buǵan deıin Ekonomıka mınıstrligi Memlekettik aktıvterdi basqarý saıasaty departamentiniń dırektory Jadyra Temirbaeva keıingi úsh jylda kvazımemlekettik sektordyń ákimshilik apparatynyń 25 paıyzǵa deıin qysqartylǵanyn aıtqan bolatyn. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń habarlaýynsha, memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi QHR-ǵa qaraǵanda joǵary jáne EYDU-nyń kez kelgen eline qaraǵanda joǵary. Keıingi 11 jyl ishinde IJО́ dollarmen eseptegende is júzinde ózgerissiz. Bul kórsetkish 2022 jyly – 11,22 myń, 2011 jyly 11,63 myń dollar bolatyn.
Mınıstrlik jeke sektordyń ekonomıkadaǵy úlesi týraly da aıtyp ótipti. Keıingi bes jylda jeke sektordaǵy kásiporyndarda jumys isteıtinderdiń sany 6 paıyzǵa ǵana ósken. Jumys oryndarynyń úshten birinen astamy memlekettik kásiporyndarda. Basym bóligi bilim jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy shaǵyn bıýdjettik kásiporyndarda jumys isteıdi. Salystyrsaq, Kanadada jeke sektor 2019 jyly jańa jumys oryndarynyń 90 paıyzyn, al AQSh-ta 2020 jyly 84 paıyzyn quraǵan.
Tujyrymdama básekege qabiletti, boljamdy jáne beıimdelgen eńbek naryǵyn qurýdy, sondaı-aq onyń ónerkásiptik kásiporyndardy avtomattandyrý jáne sıfrlandyrý jónindegi sharalardy qoldaýmen, shaǵyn jáne orta bızneske ádil qoldaý kórsetý jáne eńbek zańnamasyn qaıta qaraýmen qatar sapaly jumyspen qamtýǵa baǵyttaýdy usynady. Mınıstrlik ókilderi bul qujat ishki naryqtaǵy jumyspen qamtý qabiletiniń jaqsarýyna septigin tıgizedi dep úmittenip otyr. О́ńirlik damýdaǵy dısproporsııany týdyratyn ishki kóshi-qon kúsheıgeni osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń málimeti boıynsha, ekonomıkalyq belsendi top, onyń ishinde jastar segmentiniń iskerlik belsendiligi tómendeýine nazar aýdarýdyń qajettigin eskertken. Ortalyqtyń ortamerzimdi boljamy boıynsha 15-30 jas aralyǵyndaǵy jumys kúshiniń sany 2020 jylmen salystyrǵanda 2025 jylǵa qaraı 324 myń adamǵa nemese 14 paıyzǵa deıin azaıady. Elden ketkenderdiń arasynda 30-34 jas sanatyndaǵy azamattardyń úlesi basym.
Saıasattanýshy Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, ishki naryqqa aty da, zaty da umytylyp ketetin qujattar emes, jastardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa nazar aýdarý kerek. Eńbek resýrstary, óńirlik damýdaǵy dısproporsııa jáne jastardyń jumyssyzdyǵy máselelerin sheshý úshin úkimet aımaqtarda ekonomıkalyq ósýdi yntalandyrý jáne jańa jumys oryndaryn qurý saıasatyn júrgizýdiń tetikterin qaıta qaraý qajet. Sebebi emıgrasııanyń betalysy ekonomıkanyń ál-aýqatynyń deńgeıine táýeldi. IJО́ ósim bergen kezde kóshi-qon saldosynyń qabaǵy oń bolatynyn, al daǵdarys baıqala salysymen kóshi-qon saldosy teris aımaqqa kóship ketetini osyǵan deıin talaı ret baıqalǵan. Daǵdarystyń uzaq jylǵa sozylýy emıgrasııanyń betalysyna janama túrde áser etip otyrady.
Saıasattanýshynyń paıymdaýynsha, elimizdiń ońtústik óńirleriniń ınfraqurylymy mıgrasııalyq tolqynǵa tótep bere almaıdy. Bul jastardyń jumyspen qamtý máselesin qıyndatyp otyr. Sarapshy JOO túlekteriniń jartysynan kóbi óz mamandyǵy boıynsha jumys isteý bylaı tursyn, jumysqa ornalasý múmkindiginen de shektelip otyrǵanyn aıtyp ótti. Sebebi eńbek naryǵyna monıtorıng jasalmaıdy.
Bilim emıgrasııasy da biz úshin kúrdeli másele. Túrli derekkózde shetel ýnıversıtetterinde 70-ten 85 myńǵa deıin qazaqstandyq stýdent oqıtyny aıtylady. Bul san jyl saıyn artyp keledi. JOO-dan keıin elge oralý máselesi ashyq kúıinde qalyp otyr.
«AIESEC» jastar uıymynyń málimeti boıynsha, 2018-2020 jyly túlekterdiń 42 paıyzy stýdenttik vıza mártebesin jumys vızasy mártebesine aýystyrǵan. Fokýs-toptyq zertteýlerge sáıkes, shetelge oqýǵa barǵysy keletinderdiń arasynda jastar da, olardyń ata-analary da múmkindik bolsa sonda qalyp, jumys tabýǵa basymdyq beretin kórinedi. Qazaqstandyq «BRIF Research Group» zertteý uıymy júrgizgen saýaldamaǵa sáıkes 15 pen 29 jas aralyǵyndaǵy otandastarymyzdyń shamamen 42 paıyzy shetelge oqýǵa nemese turaqty turýǵa barýdy josparlap otyr.
Al kelesi sarapshy Toǵjan Qojalıeva eńbek naryǵyn bir tujyrymdama nemese baǵdarlamamen túzetý keńestik júıeniń sarqynshaǵy ekenin aıtady. Basqasha aıtqanda, mundaı qujattar osyndaı jumys atqarylady degen kól-kósir ýádeniń lep belgisi. Zań túzý, báseke ádil bolsa, naryqtyń da, ekonomıkanyń da tynysy ashylady. Mysal retinde sarapshy Nobel syılyǵynyń laýreattary sany boıynsha AQSh-tyń kósh bastap turǵanyna nazar aýdardy. 1908-2023 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde 911 Nobel syılyǵynyń shamamen 370-i AQSh azamatyna berilipti. Bul jekelegen azamattarǵa berilgen syılyq. Frankfýrttegi Gete ýnıversıtetiniń Teorııalyq fızıka ınstıtýtynyń nemis fızıgi Klavdıýs Gros 1960 jyldardan bastap amerıkalyqtardyń ǵylymda ústemdikke kóshkenin, buǵan emıgranttardyń kóptep kelýi áser etkenin aıtqan. Barlyq salada, onyń ishinde Nobel syılyǵy segmentinde monopolııalyq ústemdik memlekettik strategııa men ıdeologııanyń nátıjesi, AQSh elıtasy óz kúshteriniń álemdik ústemdigi álemdik ǵylymı-tehnıkalyq úderistiń kóshbasshysy bolýymen aıqyndalady. T.Qojalıevanyń aıtýynsha, damyǵan elderdiń mıgrasııalyq núktesiniń tartymdylyq sıpaty zań ádildigimen, básekege basymdyq berýimen erekshelenedi. Al bizdiń elde ekonomıka monopolııa men olıgarhtardyń qyspaǵynan qutylmaıynsha ishki naryqtyń tynysy ashylmaıdy.
«Mıgrasııa álemdik deńgeıde júrip jatyr. Damýshy emes, damyǵan elderdegi adam kapıtaly ekonomıkalyq elderge qarap kósh túzep jatyr. Eýropalyq turǵyndardyń qartaıý úderisi baıqala bastady. Qazir ekonomıkalyq emes, demografııalyq daǵdarys bastaldy. Keıbir boljamdar boıynsha, 2025 jylǵa qaraı álem turǵyndarynyń 47 paıyzy zeınetker bolýy múmkin ekenin aıtady. Eýropalyq memleketter zeınetkerler úshin jaqsy ómir súrý deńgeıin qamtamasyz ete almaıdy. Sol sebepti olar bul máseleni sheshý úshin Azııa, Ortalyq Azııaǵa nazar aýdaryp jatyr», deıdi sarapshy.
Sondaı-aq ol: «Mıgrasııalyq kóshti toqtatýdyń qatyp qalǵan ádisi joq. Árkim óz múmkindigine ıek artyp otyr. Biraz elder, onyń ishinde EO elderi mıgrasııalyq tartylys núktesine aınalyp otyrǵan jastardy qoldaý ortalyqtaryn ashyp, qarjylaı kómek berýdi qolǵa aldy», deıdi.
«Bizge de sondaı tetikti qoldanatyn kez keldi. Bul olardyń tarıhı otanynan qol úzip qalmaýyna sebep bolady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta Qazaqstanda IT hab týraly oryndy usynys aıtty. Biz jastar emıgrasııasyn zań ádildigi jáne eńbek naryǵyndaǵy ádil básekelestik arqyly toqtata alamyz. Dál qazir ishki naryqty osy eki faktordyń kómegimen saýyqtyrýǵa bolady», deıdi T.Qojalıeva.
Almaty
