Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qazan aıynyń basynda Dúnıejúzilik bank sarapshylary Qazaqstanda qarjy jetkilikti bolǵanymen ony kádege jaratý modeli kúmán týdyratynyn aıtqan edi. Endi Úkimet qoldaǵy QQS-nyń jańa deńgeıi arqyly Ulttyq qordyń qarjysyn únemdemekke bel baılap otyr.
Mınıstr Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, birinshi kezekte ımporttyq taýarlarǵa qatysty QQS mólsherlemesi ósedi, otandyq taýar óndirýshilerdi yntalandyrý jeńildikteri saqtalady. QQS mólsherlemesiniń ózgerýi tek 121 821 tóleýshige qatysty bolmaq. Bul – eldegi salyq tóleýshiniń tek 5,5 paıyzy ǵana. Sol bes jarym paıyzdyq topty qandaı ereksheliktermen iriktep alatyny ázirge belgisiz. Belgilisi – birinshi kezekte ımporttyq taýarlar QQS mólsherlemesi ósedi. Otandyq taýar óndirýshilerdi yntalandyrý jeńildikteri saqtalady. Biraq jeńildikter qandaı tetikter arqyly jáne qandaı paıyzben saqtalatynyn mınıstrlik ázirge aıtpaı otyr. «Ulttyq qorǵa táýeldilikti qalaı tómendetemiz?» dep ábden basy qatqan Úkimet QQS-daǵy ózgeristerge úmitpen qaraıdy. «Qosymsha kirister osy transfertterdiń mólsherin qysqartýǵa múmkindik beredi. Tıisinshe Ulttyq qordyń jınaqtaý fýnksııasyn kúsheıtedi. Al túsken qarajat áleýmettik salaǵa baǵyttalady», deıdi mınıstr.
Mınıstrdiń aıtýynsha, Reseıde shyǵarylǵan taýarǵa 20 paıyz kólemindegi QQS qosylady. Taýar elimizde eksporttalǵan kezde nóldik mólsherleme qoldanylyp, aldynda 20 paıyz kóleminde tólengen QQS eksporttaýshyǵa qaıtarylady. Qazaqstan terrıtorııasynda ondaı taýar úshin 12 paıyz kóleminde QQS tólenedi. Reseıde 8 paıyz kóleminde qaıtarylǵan QQS-nyń qalǵan bóligi taýar ıesiniń «qaltasynda» qalyp, taýardy jarnamalaýǵa, jaqsy oryn alýǵa, dempıngke jumsalady. Iаǵnı QQS-daǵy 8 paıyzdyq aıyrmashylyq reseılik óndirýshilerdiń taýaryna artyqshylyq berip otyr. QQS mólsherlemesi kóterilse, ımporttyq taýarlarǵa júktemeni arttyrý arqyly Qazaqstan utady. Qazaqstan bıýdjetine 12 paıyz emes, 16 paıyz salyq tólenedi. Bul mólsherleme 2025 jyldan bastap qoldanylady dep boljanyp otyr.
QQS mólsherlemesi 12 paıyz bolǵanyna qaramastan, bizdiń eldegi kóleńkeli ekonomıka deńgeıi Eýropa elderine, tipti EAEO-ǵa múshe eldermen salystyrǵanda joǵary, sońǵysymen salystyrǵanda tómen. Búginde bizde QQS mólsherlemesi 12 paıyzdy quraıdy. Al bul kórsetkish Reseı, Belarýs, Armenııamen salystyrǵanda tómen. Bul elderde salyq mólsherlemesi 20 paıyzǵa teń. О́zbekstandaǵy QQS 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap 15 paıyzdan 12 paıyzǵa deıin tómendedi. Qyrǵyz Respýblıkasynda da mólsherleme – 12 paıyz.
Sarapshylardyń bir toby bizdiń elge QQS mólsherlemesiniń traektorııasyn ártaraptandyratyn kezdiń kelgenin aıtady. Sońǵy ýaqytta salyq saıasaty barlyq qıynshylyqtan qutqaratyn quralǵa aınalǵany da jıi sóz bolady. Biraq naryq zańy ekonomıkalyq máseleler jeńildikter men preferensııalar arqyly ǵana sheshilmeýi kerektigin talaı ret dáleldegen. Bul úshin barlyq salada bir-birine mýltıplıkatıvti túrde áser etip otyratyn sheshimder qajet.
Bizdiń eldegi básekelestik deńgeıi Reseımen salystyrǵanda tómen, ol eldiń ekonomıkasy bizdiń eldegi kórsetkishten 8 ese úlken ekenin Ulttyq ekonomıka mınıstri ashyp aıtyp otyr. Kodekstiń jańa jobasy 2024 jyldyń birinshi toqsanynda Parlament talqysyna usynylyp, 2025 jyldan bastap engiziledi dep josparlanǵan.
2022 jyldyń 1 qańtarynan bastap QQS-nyń mınımaldy shegi 20 myń AEK (1 AEK – 3450 teńge) bolyp bekitilgen edi. Bıyl 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha, memlekettik bıýdjetke 15 377,7 mlrd teńge túsken. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń saraptamasynda bul kórsetkishtiń ótken jyldyń osy mezgilimen salystyrǵanda 1 981,5 mlrd teńgege artyq ekeni aıtylǵan. Korporatıvtik tabys salyǵynyń (KTS) mólsherlemesiniń ósýi ónimniń ózindik qunynyń ósýine ákeledi. Qoldanystaǵy shekteýlerge baılanysty ázirge QQS máselelerin sheship, KTS jáne basqa salyqtar máselelerin keıinge qaldyryp otyr. Qazir Qazaqstanda QQS mólsherlemesi 12 paıyzdy quraıdy. Salystyrý úshin О́zbekstanda 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap qosylǵan qun salyǵy 12 paıyzǵa deıin tómendedi. Reseıde QQS mólsherlemesi 20 paıyz, Polshada – 5-ten 23 paıyzǵa deıin, (taýarlar tobyna baılanysty), Belarýste – 20 paıyz. Al Eýropa elderinde QQS mólsherlemesi 15-23 paıyz aralyǵynda. Bul kórsetkishterge qarasaq, Qazaqstanda QQS mólsherlemesi naryqtyq ekonomıka qajettilikterinen týyndap otyr.
Sarapshylar aýylyndaǵy pikirtalastyń baǵyty ártúrli. Olardyń basym kópshiligi bızneske túsetin bıýdjettik júktemeniń mólsherine nazar aýdaryp otyr. Usynys-jobanyń avtorlary shetelderden keletin taýarlardy qymbattatyp, otandyq ónimniń baǵasyn olardan qaraǵanda arzanyraq etip, eldegi otandyq ónimdi tutynýshylar úshin tartymdy etemiz dep úmittenip otyr. Munyń sońy baǵanyń ósýine, tutynýshylyq suranystyń tómendeýimen áser etedi. Bul óz kezeginde bıznestiń, ásirese ShOB sýbektileriniń iskerlik belsendiligin de bir qaryp ótýi múmkin. ShOB ókilderi arasynda «ashyq jumys istegen kásipkerler ári qaraı da ashyq jumys isteýge májbúr bolyp, kóleńkede jumys istegender sol jerde qalyp qoıyp, Memleket basshysynyń shaǵyn bıznestiń orta bızneske aınalýyna qatysty tapsyrmasy oryndalmaı qalady» degen qaýip bar. Kásipkerler bul qadamǵa balama retinde tıimsiz memlekettik shyǵyndardy ońtaılandyryp, basqa da normatıvterdi qarastyrýymyz kerektigin aıtyp otyr. Kóleńkeli ekonomıkadaǵy bıznesti shyǵaryp, zańdastyrý jaıly jıi aıtylǵanmen, nátıje az.
Qazaqstan salyq tóleýshiler men esepshiler qaýymdastyǵynyń jetekshisi Sara Júnisovanyń aıtýynsha, kásipkerlerdiń shyǵyny onsyz da joǵary. Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý máselesi ózekti taqyryp. ShOB-ty qoldaý túsinikti salyq zańnamasy bolmasa múmkin emes. Bıznestiń damýyna kedergi keltiretin kóptegen másele qordalanǵan jáne ony júıeli túrde sheshý qajet. Alkogoldik ónimderdi satýǵa lısenzııany paıdalanǵany úshin alynatyn alym – orta eseppen 100 AEK. Jyl saıyn aılyq eseptik kórsetkishtiń ósýine baılanysty alym mólsheri de artyp keledi. Sondaı-aq bank qyzmetterine, ınternet baılanysyna, kommýnaldyq qyzmetterge, ınjenerlik jelilerdi jóndeýge, jumys oryndaryn mindetti saqtandyrýǵa, múlik salyǵynyń mólsherine qatysty shyǵyndar da jyl saıyn ósip jatyr.
Salyq aýyrtpalyǵynyń artýy salyq tóleýden jaltarýdyń ósýine tikeleı áser etetini osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. Salyq kodeksiniń túsindirmeleri birshama anyq emes, sondyqtan salyqtyq qatynastardy jańasha retteý qajet. Bıznes ókilderi QQS-nyń 12 paıyzdan 16 paıyzǵa artýy satý kólemin, iskerlik belsendilikti tómendetip, salyq tóleýshilerdiń jaǵdaıyn nasharlatady dep alańdaıdy.
Qazaqstannyń tikeleı satý qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Anastasııa Kalashnıkova atap ótkendeı, qazirgi tańda memlekettik bıýdjettiń 27 paıyzy QQS túsiminen túsedi. QQS-nyń 4 paıyzdyq tarmaqqa – 12 paıyzdan 16 paıyzǵa deıin artýy ınflıasııanyń 3,5 paıyzdyq tarmaqqa ósýine ákeledi. Jańa mólsherleme qabyldansa, aýyrtpalyq bıznesin endi bastap kele jatqan ShOB ókilderine túsýi bek múmkin. Kommýnaldyq qyzmetter baǵasy aıtarlyqtaı ósip jatyr. Bul óndiris shyǵyndaryna áser etpeýi múmkin emes, sonymen qatar ol taýar qunyna qosymsha 4 paıyz QQS qosady. Eldegi salyq saıasaty, eń aldymen, anyq, ashyq jáne barabar bolýy kerektigin Salyq kodeksinde salyqtan aınalyp ótýge múmkindik beretin tarmaqtar men erejeler jetkilikti ekenin sarapshylar da jıi aıtady. Solardyń ishindegi eń kúrdelisi salyq organdary barlyq salyq tólemderin «royalty», basqasha aıtqanda, lısenzııalyq salymnyń bir túri dep qabyldaıtyny.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, salyq aýyrtpalyǵyn bıýdjetke nuqsan keltirmeı ońtaılandyrý úshin oıyn erejesinde ashyqtyqqa basymdyq berip, bul tarmaqtardy salyq tóleýshilerge túsindirý qajet. «ShOB úshin birkelki QQS bolýy kerek. Salyq neǵurlym tómen bolsa, bıýdjetke soǵurlym kóp túsim túsedi. Basqasha bolsa, bıznes kóleńkeli jolmen bolsa da ózine qolaıly ortany izdeıdi», deıdi sarapshy.
A.Kalashnıkova QQS tizimindegi taýarlardyń 40 paıyzǵa jýyǵy Qazaqstanǵa ilespe qujatsyz ákelinetinin atap ótti. Osyǵan baılanysty keıbir kásipkerler qazir elimizde 12 paıyzdyń tek 9 paıyzyn ǵana tóleıdi. Al 16 paıyzdyń salmaǵyn kóterse bıznes jabylady nemese kóleńkege ketip qalady. Demek, ózgeristerdiń salmaǵyn kóterip alatyn 121 821 salyq tóleýden ózge salymshylardyń tóleıtin QQS mólsheri týraly, olarǵa kórsetiletin qoldaý týraly ashyq aıtylýǵa tıis.
Sarapshy aıtqan kelesi másele taýar óndirýshini basqa da tetikter arqyly, máselen memlekettik qoldaý arqyly qoldaý kerek. Biz buǵan kedendik baj salyǵyn EAEO elderimen teńestirip, ishki naryqtaǵy mólsherlemeni burynǵy deńgeıde qaldyrý arqyly qol jetkize alamyz. Reseı, Belarýste bıznesti memleket tarapynan úlken qoldaý bar. Al bizdegi qoldaýdyń barlyq túri tek bıznestiń «kóshbasshy» tobyna ǵana arnalǵan. Al qalǵandary solardan artylǵan «sarqytty» mise tutady. Eger, jaǵdaı ózgermese shaǵyn bıznesti úlken bızneske aınaldyrý arqyly ulttyq ınvestorlardy qalyptastyrý týraly tapsyrma arman bolyp qalady. Onyń pikirinshe, EAEO-ǵa kiretin elimiz úshin tek QQS emes, salyqtyń tómen mólsherlemesin saqtaý strategııalyq mańyzdy sharýa.
Bul úshin bıznesti ońaı bastaýǵa jáne ony júrgizýge ketetin shyǵyndardy azaıtýǵa jaǵdaı jasaý qajet.
ALMATY
