Aýǵan ardagerleriniń jesirleri arnaıy mártebe suraıdy

Beıbitshilik ornatý degen maq­sat­pen aýǵan jerindegi urys is-qı­myldaryna elimizden 22 269 jaýynger qatysqan. 924 adam jat jerde qalsa, jar qushyp, bala súıip úlgermegen 1015 jas elge múgedek kúıde oraldy. 21 sarbaz is-túzsiz joǵalǵan.

Jýyrda redaksııamyzǵa «Aýǵan ar­dageriniń jesiri» uıymy músheleriniń Memleket basshysynyń atyna jol­daǵan úndeýi kelip tústi. Olar búgingi áleýmettik ahýaldy eskere otyryp, aýǵan ar­da­gerleriniń jesirlerine arnaıy már­te­be berilýin jáne áleýmettik jeńil­dikter qarastyrylýyn suraǵan. «Qazir elimizde 10 myńǵa jýyq aýǵan arda­geri bar. Olardyń shamamen 3 myńy múgedek. Jyl ótken saıyn aramyzda júrgen aýǵan ardagerleri men soǵys mú­gedekteriniń qatary azaıyp barady. Áıtse de olardyń artyndaǵy ot­ba­sylarynyń turmystyq jaǵdaıy eske­rýsiz qalyp otyr», delingen úndeýde.

«Qaıtys bolǵan aýǵan ardager­le­riniń jesirleri ádildik kú­tedi. Nege? Bul suraqqa jaýap berý úshin aýǵan soǵysyna qatysqan jaýyn­gerlerdiń jesirleriniń kúnnen-kún­ge ýshyǵyp bara jatqan zaryna nazar aýdaryp, tyńdaýymyz qajet. Respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde aýǵan soǵysy ardagerleriniń myń­da­ǵan jesiri memleket tarapynan qam­qorlyqty, áleýmettik turmys jaǵ­­daıyn jaqsartýǵa kómek kórse­tý­di suraıdy. Aýǵan soǵysy ardager­leriniń otbasy búgingi zamanǵa laıyq­ty ómir súrýge quqyly. Túıini sheshil­megen kóptegen áleýmettik máse­lege janushyrǵan analardyń janaı­qaıyn jan-jaqty tekserip, sheshim qabyl­daýdy usynamyz», deıdi olar.

«Aýǵan ardagerleri soǵystan keıin de el ıgiligi úshin qyzmet etti. Qa­zirgi tańda olardyń jubaılary men bala-shaǵasy da ádiletti Qazaqstan qurýdy maqsat etken otandastarymen birge ár salada mańdaı terin tó­gip júr». Osylaı degen úndeý avtor­lary turǵyn úı máselesin sheshý, áleýmettik járdemaqy men zeı­net­aqyny qaıta qaraý, turǵyn úı kom­mýnaldyq qyzmeti tarapynan jeńil­dikter berýge qatysty birqatar talabyn bildirgen.

Biz úndeý jasaǵandardyń ózderimen habarlasyp, mán-jaıdy tereńirek bilýge tyrystyq. Aýǵan ardageriniń jesiri Taldygúl Jolaevanyń aıtýynsha, onyń jubaıy soǵystan múgedek bolyp oralǵan. Alaıda tiri kezinde de, qaıtqannan keıin de memleket tarapynan eshqandaı járdem kórmegen. «Jubaıym tiri kezde úı kezegine turǵan edik. Ol qaıtys bolǵannan keıin bizdi kezekten shyǵaryp tastady. Qazirgi tańda aýǵan ardagerleriniń jesirleri memleket tarapynan múlde eskerýsiz qaldy. Elimizdiń túkpir-túk­pirinde men sekildi myńdaǵan áıel zar jylap otyr», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, kórshi Reseıde, Qyrǵyzstanda aýǵan ardagerleriniń jesirlerine memleket tarapynan jeńildikter jasalǵan kórinedi. Elimiz­diń keıbir óńirlerinde de (Batys Qazaq­stan, Soltústik Qa­zaq­stan oblystary, t.b.) belgili bir deń­geıde qoldaýlar bolǵan. Al Al­maty, Jambyl oblystarynda aýǵan ardagerleriniń jesirlerine esh­qan­daı áleýmettik jeńildikter qaras­tyrylmaǵan.

Biz osy másele boıynsha «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tór­aǵasy Baqytbek Smaǵulǵa habarlasyp, pikirin bildik. Onyń aıtýynsha, «Ardagerler týraly» zańǵa sáıkes Aýǵanstandaǵy nemese basqa da mem­le­ketterdegi urys qımyldary kezin­de qaza tapqan jáne habar-osharsyz ketken nemese qaıtys bolǵan áske­rı qyzmetshilerdiń otbasylary 4,59 AEK mólsherinde arnaýly mem­lekettik járdemaqy alýǵa quqyly. Bul soma bıyl shamamen 15 836 teń­geni quraıdy.

– Eger Aýǵan soǵysynda qaı­tys bolsa, sol adamdardyń otbasyla­ry 4,59 AEK mólsherinde járdemaqy alýǵa tıis. Sondaı-aq tiri bolǵanda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys múgedekte­rine teńestirilgen mártebesi boıynsha járdemaqy alyp júrgen azamattar qaıtys bolǵannan keıin olardyń ekinshi ret nekege turmaǵan áıelderi 2,56 AEK, ıaǵnı 8 832 teńge mólsherinde járdemaqy alady, – deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, «Ardagerler týraly» zańnyń kúshi qoldanylatyn basqa da adamdarǵa jergilikti atqa­rýshy organdar tarapynan qosymsha áleýmettik qoldaý sharalary kórse­tiledi. «Jergilikti atqarýshy organ kórsetetin kómektiń túrleri, alýshylar sanattarynyń tizbesi, ataýly jáne mereke kúnderiniń tizbesi, kómektiń mólsheri ár aımaqta jeke bıýdjettiń múmkindigine qaraı jergilikti ókildi organdardyń sheshimderimen óńirlik qaǵıdalarda bekitiledi. Mysaly, As­tana qalasynda atalǵan sanattaǵy azamattarǵa ataýly kúnge 11 AEK mól­sherinde birjolǵy materıaldyq kómek beriledi», deıdi qaýymdastyq tóraǵasy.

Baqytbek Smaǵul aldaǵy 9-11 qa­ra­sha kúnderi Jezqazǵan qalasynda «Ádi­letti Qazaqstan. Áleýmettik jaýap­kershilik. Azamattyq borysh» taqy­rybynda Aýǵan soǵysy men Chernobyl apaty ardagerleriniń kon­ferensııasy ótetinin jetkizdi. «Biz, «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdas­tyǵynyń atynan aýǵan ardagerleriniń jesirleri kóterip otyrǵan barlyq máseleni kún tártibine shyǵaramyz. Áıelderdiń aıtyp otyrǵan talaby oryndy. Bul – ońtaıly sheshimin tabýǵa tıis usynys», dedi ol.

Jalpy, qazirgi kúni elimizde Aýǵan soǵysy ardagerlerine, olardyń otbasylaryna jáne jesirlerine memleket tarapynan qandaı kómek pen jeńildikter qarastyrylǵan? Biz osy saýaldy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine jol­daǵan bolatynbyz. Vıse-mınıstr E.Ospanovtyń jaýabyna súıensek, 1999 jyly zattaı jeńildikter berýdiń eski júıesin naryqtyq ekonomıkaǵa sáıkes keltirý maqsatynda jeńildikter berý salasyndaǵy zańnamaǵa reforma júrgizilip, barlyq jeńildik mólsheri alýshylardyń sanatyna jáne buryn berilgen jeńildikterge qaraı saralanyp belgilengen arnaýly áleýmettik járdemaqy tólemimen aýystyrylǵan.

«Bul rette, zattaı jeńildikterdi aqshalaıǵa aýystyrý alýshylardyń barlyq sanatynyń memlekettik kómek­ke teń qoljetimdigin qamtamasyz etý maqsatynda júzege asyryldy (qalada, aýylda turatyndar úshin). Aýǵan so­ǵy­syna qatysqan azamat­tarǵa jáne olar­dyń otbasylaryna usynylatyn quqyq­tar men áleýmettik kepildikter Áleý­mettik kodeks, «Ardagerler týraly» zań jáne ózge de zańnamalyq aktilermen retteledi», delingen jaýapta.

Mınıstrlik bergen málimetke qa­raǵanda, qazirgi ýaqytta Aýǵan soǵy­sy ardagerlerin áleýmettik qol­daýǵa baǵyttalǵan sharalar júıesi bar. Atap aıtqanda, olar – arnaýly mem­le­k­ettik járdemaqy tóleý (qol­da­nys­taǵy zańnamaǵa sáıkes Aýǵan­stan­daǵy soǵys ardagerleri úshin jár­demaqy mólsheri 6,19 AEK (2023 jyly 21 356 teńge), múgedektigi bar ardagerler úshin – 7,55 AEK (2023 jyly 26 048 teńge); jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen aqshalaı nemese zattaı túrde áleýmettik kómek kórsetý (jyl saıyn jergilikti atqarýshy organdar ataýly kúnderge óńirlik erejelerde belgilengen mólsherde usynylatyn áleýmettik kómek); turǵyn úı zań­na­masyna sáıkes turǵyn úımen qam­ta­masyz etý; ambýlatorlyq-emha­nalyq kómek kórsetetin uıymdarda artyqshylyqpen qyzmet kórsetý jáne aýrýhanaǵa kezekten tys jatqyzý; bi­likti medısınalyq kómek alý; jumys istep júrgen kezinde tirkelgen emha­nalardy zeınetkerlikke shyq­qan kezde de paıdalaný quqyǵy; jeńil­dikti salyq salý t.b. Budan basqa, «Arda­gerler týraly» zańnyń 11-ba­bynyń 4-tarmaǵyna sáıkes múge­dektigi bar adamdarǵa múgedekti ońal­­tý­dyń jeke baǵdarlamasy boıyn­sha zańnamada kózdelgen qosymsha áleýmettik qoldaý sharalary usyny­lady.

Sondaı-aq «Ardagerler týraly» zańnyń kúshi qoldanylatyn basqa adam­darǵa usynylatyn áleýmettik qol­daý sharalary bar. Onyń ishinde arnaý­ly memlekettik járdemaqy tóleý, jer­gilikti bıýdjet qarajaty esebinen aqshalaı nemese zattaı túrde áleýmettik kómek kórsetý, t.b.

«Aýǵan ardageriniń jesirleri» uıymynyń kóterip otyrǵan máselesi – olarǵa arnaıy mártebe berý. Biz osy saýaldy da Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligine qoı­ǵan edik. Olar joǵaryda atalǵan zań­dar negizinde tıisti adamdarǵa mártebe berilip, memlekettik járdem­aqy tólenip jatqanyn, oǵan basqa da sanattardy qosýǵa negiz joq eke­nin habarlady. Taǵy da eske salyp ótsek, barlyq jeńildik «Ekin­shi dú­nıejúzilik soǵysqa qatysý­shylary men múgedekterine jáne so­larǵa teńestirilgen adamdarǵa berile­tin jeńil­dikter men olardy áleýmettik qorǵaý týraly», «Ardagerler týraly» zańdarda, Áleýmettik kodekste qarastyrylǵan. Al aýǵan ardagerleri jesirleriniń usynystary jýyrda Ulytaý oblysynda ótetin ardagerler konferensııasynda kóterilip, oń sheshim tabady dep úmittenemiz.