Qymbat nesıe: Úkimet pen banktiń ustanymy

Nesıe nege kóp alynady?

Biraq EDB-nyń emes, shaǵyn qarjy uıymdarynyń nesıe paıyzyn tómendetýge sheshim qabyldandy. Memlekettik retteý sharalarynyń nazary kútpegen jerden bankterden mıkroqarjy uıymdaryna aýys­ty. Sóıtip, Úkimet pen Májilis bul máseleni «revolıýsııalyq» emes, evolıýsııalyq jolmen sheshýge bel býdy.

Bul másele bizdiń elde kóp­ten beri aıtylyp kele jatyr.

2023 jyldyń naýryz aıynda Qarjylyq retteý agenttigi, tipti ony 56-dan 44 paıyzǵa deıin tó­men­detý jobasyn jarııalady. Alaıda keıinirek qujatty qaıta qaraý úshin qaıtaryp alyp, máseleni jyly jaýyp qoıa saldy.

Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń aıtýynsha, halyq arasyndaǵy qaryzdyń joǵary deńgeıi mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq máselege aınalyp ketti.

1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha bankterdiń tutynýshylyq nesıeleriniń jalpy kólemi – 9,2 trln. Bankterdiń tutynýshylyq nesıeleri boıynsha bir qaryz alýshynyń qaryzynyń ortasha mólsheri – shamamen 1,5 mıllıon teńgeni, problemalyq tutynýshylyq nesıe boıynsha 1 mıllıon teńgeni quraıdy. «Keıbir azamattar merzimi ótken nesıelerin jabý úshin joǵary paıyzben jańasyn alady. Osylaısha, olar ózderiniń nesıelik júktemesin arttyryp otyr. Onyń ústine bank olardan bas tartqan kezde olar nesıe mólsherlemesi tym joǵary bolatyn túrli mıkroqarjy uıymdaryna júginedi. Osylaısha, adamdar qarjylyq saýatsyzdyqtyń kesirinen qıyn jaǵdaıǵa tap bolady», deıdi Premer-mınıstr.

Munyń aldynda Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov parlamenttik tyńdaý kezinde dármensiz azamattarǵa nesıe berýge tyıym salý kerektigin, onlaın-nesıe berý erejelerin qatańdatý kerektigin eskertti. Tipti «Nesıe berýdiń quldyq sharttaryn qaıta qarastyrý qajet. Jeke tulǵalarǵa nesıeniń shekti paıyzyn tómendetý mańyzdy. Bul nesıelerdi kollektorlyq uıymdarǵa satýǵa tolyq tyıym salý kerek. Kámeletke tolmaǵan balalary bar otbasylardyń jalǵyz baspanasynan aıy­rylyp, kóshede qalýyna jol bermeý kerek» degen sózi qarjy sektoryn ashyq kúnde jaı oǵyndaı jarqyldatyp jiberdi. Osyǵan deıin UB, Úkimet, Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵy, QNDRA arasyndaǵy birneshe kelissózderdiń kýási boldyq, olardyń árqaısysynyń ózindik usta­nymy bar. Biraq syrt kóz tórt túrli dep qabyldaıtyn ustanymdardyń ortaq sheshimi – ekonomıkamyz álsiz. Inflıasııa nemese nesıe paıyzynyń deńgeıin ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly ǵana sheshe alamyz.

EDB, qarjy sektoryna baǵyttalǵan ashy synǵa Qazaqstan qarjygerler qaýym­dastyǵynyń jetekshisi Elena Bahmýtova kelispeıtinin ashyq aıtty. Onyń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaı ýshyǵyp turǵan joq. Tutynýshylyq zaımdardyń bólinisine qarasaq, qaryz alýshylardyń basym bóliginde qaryz somasy óte tómen eken. 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha jalpy nesıe portfeliniń 53,2%-yn jeke tulǵalarǵa berilgen nesıeler qurady, onyń ishinde tutynýshylyq nesıeler jalpy nesıe portfeliniń 34,4%-yn qurady. Ulttyq banktiń statıstıkalyq málimetterine sáıkes, jeke tulǵalarǵa nesıe portfeliniń ósý qarqyny men nesıe portfeliniń jalpy ósý qarqyny arasyndaǵy alshaqtyq qysqarýda: eger ótken jyldyń 9 aıynda bul alshaqtyq 11% bolsa, bıylǵy jyly eki esege qysqardy. Memlekettik nesıe bıýrosynyń málimeti boıynsha aǵymdaǵy jyldyń 1 qyr­kúıegindegi jaǵdaı boıynsha qaryz alý­shylardyń – jeke tulǵalardyń jal­py sany 8,4 mln adamdy qurasa, qaryz alýshylardyń úshten biriniń qaryz somasy 300 myń teńgeden aspaıdy. Baǵa deńgeıin eskere otyryp, bul bas­qa­larmen qatar, bireýdiń turmystyq tehnıka dúkeninen taýar satyp alýy úshin bólip tóleý jospary bolýy múmkin», dep túsindirdi.

Bir qyzyǵy, bundaı oıdy tek Bah­mý­tova ǵana aıtqan joq. Ulttyq banktiń burynǵy tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov, qazirgi tóraǵa Tımýr Súleı­me­nov te osyǵan uqsas pikir bildirgen edi. Buryn­ǵy tóraǵa Ǵ.Pirmatov «Ulttyq bank 0,5-ke­ teń qaryz júktemesiniń maksı­maldy koef­­­­­fı­sıent deńgeıin bekitti. 2023 jyldyń 1 ma­myryndaǵy esepteý nátıjeleri bo­ıyn­sha qaryzdyq júkteme koeffısıentiniń máni normatıvten tómen deńgeıde», dese qazirgi tóraǵa T.Súleımenov «Tuty­ný­shylyq zaımdar, sóz joq, bizdiń ómiri­mizdiń bir bóligi, odan qashyp qutyla almaımyz. Eńbekke qabiletti halyqtyń basym bóliginde nesıeniń bolýynan men eshqandaı problema kórip otyrǵan joqpyn. Biz dúkenge baramyz, bólip tóleý arqyly alamyz. Qazir bankterdiń tutynýshylyq zaımnan ekonomıkaǵa ketýi úshin arnaıy kórsetkishter ázirlep jatyrmyz», degendeı syńaı tanytty. Memlekettik retteý sharalarynyń nazary kútpegen jerden bankterden mıkroqarjy uıymdaryna aýysqanyn joǵaryda aıtyp óttik. О́tken aptadan beri qarjy segmentiniń keńistigi osy salanyń ókilderiniń pikirinen beli qaıysyp tur. Áleýmettik jelilerde problemalyq qaryz alýshylardyń negizinen bank emes, MQU-ǵa­ tıesili ekeni de talqylanyp jatyr. Mem­lekettik nesıe bıýrosynyń aqparaty boıynsha, bankter 7,3 mln adamǵa (qaryz alýshylardyń 72 pa­­ıyzy) nesıe bergen. Al MQU-lar 1,6 mln adamdy nesıelep otyr (bankpen salystyrǵanda 4,6 ese tómen). Risk Takers sarapshylarynyń aıtýynsha, bankterdiń enshisine – 1,03 mln, al MQU enshisine 347 myń problemalyq qaryz alýshy tıesili. Bul – eki sektor úshin de tym joǵary kórsetkish. «Defolttyq zaım­dardyń joǵary kórsetkishine qaramastan tek bank nemese MQU basty problema bolyp otyr deýge taǵy bolmaıdy. Sózsiz, bankter men MQU joǵarǵy deńgeıdegi táýekel-tábetke ıe. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Qadaǵalaýshy Parlamentpen birlesip sheshimtal sharalar qabyldaýǵa tıis, sonda ǵana problemalyq qaryz alýshylar ósimin toqtata alamyz. Sonymen qatar halyqtyń nesıe júktemesine sebep bolyp otyrǵan tómengi tabys deıtin sebepti de umytýǵa bolmas. Halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi de mańyzdy. Osy qatelikterdi eskere kele, memlekettik saıası bılik problemany mo­ıyndap, ony sheshýdi bastaýy kerek», dep jazady Risk Takers sarapshylary.

QNDRA qyraǵylyq tanytsa...

Májilis pen Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy arasyndaǵy aıtystan keıin memlekettik retteý sharalarynyń nazary kútpegen jerden bankterden mıkroqarjy uıymdaryna aýysyp, EDB-nyń nesıe paıyzyn tómendetý máselesi ekinshi «planǵa» ysyrylyp qalǵanyna bárimiz kýá boldyq.

Táýelsiz sarapshy Maqsat Halyq «seń qozǵaldy» dep úmittendirip qoıýǵa áli erte ekenin aıtady. Biraq jylymyq saıa­sat bar. Sarapshynyń aıtýynsha, MQU nesıesiniń qansha paıyzǵa arzandaıtyny belgisiz. Osyǵan deıin osy máseleniń birneshe ret kún tártibine shyǵyp, qaıta túsip qalýyna naq osy faktor sebep bolǵan. MQU-nyń artynda turǵandardyń eshqaısysy qara jaıaý emes. Eger Úkimet osy máselege kelgende tabandylyq tanytsa, ózge máseleler retimen sheshiledi. Munyń bári saıyp kelgende EDB nesıesi paıyzynyń tómendeýine sebep bolady. Sebebi sońǵy birer jylda MQU mártebesi jaǵynan EDB-ǵa teńesip qaldy. Tipti keler jyly solardyń keıbiri bankterge aınalady degen sóz de bar. Sarapshy aıtyp ótkendeı, Úkimettiń MQU-ny alqymnan alýy olardy shıryqtyrady. Bul rette QNDRA men Ulttyq bank qyraǵylyq tanytsa boldy.

Táýelsiz sarapshy Talǵat Demesi­nov­tiń aıtýynsha, bizde ınflıasııa deń­geıi óte joǵary bolǵandyqtan, EDB-nyń paıyzdyq mólsherlemesiniń deńgeıine eshkim shekteý qoıa almaıdy. EDB ınflıasııa­ deńgeıinen tómen mólsherlememen nesıe bere almaıdy. Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi – 16 pa­ıyz. Demek bul tusta, EDB emes, qarjy naryǵy baǵytyn durys úılestire almaı otyrǵan Ulttyq bank pen Úkimet kináli. Nesıe paıyzyna kúsh berip otyratyn ishki óndiris álsiz. Qazir Úkimettiń bar ashýy MQU-ǵa aýyp otyrǵanyn kórip otyrmyz.

– Al shyn máninde MQU-ǵa qyryn qaraý­dyń qajeti joq. Bul halyqaralyq táji­rıbede bar, damyǵan elder bul ıns­tı­týtty EDB-ǵa báseke bolatyn qarjy qural­­dary retinde qaraıdy. Mundaı ıns­tı­týttardyń EDB-ǵa báseke bola basta­ǵanyn baıqap júrmiz. Bizde olardyń jumysyn rettteý jaǵy kemshin túsip jatyr. Sarapshy aıtyp ótkendeı, barlyq el­der­­diń valıýtalarynyń qorǵanyshy – altyn-valıýta qory men taýar óndirisi. Biraq altyn qorymen qamtamasyz etý tek kezeń­dik sıpatqa ıe. Damyǵan elder­diń bári valıýtasyn tek taýarmen ǵana qam­tamasyz etedi. Bizde bul jaǵy – álsiz. Valıý­tany taýarmen qamtamasyz etpeı jatyp, nesıe paıyzyn tómendetý múmkin emes.

Sarapshynyń aıtýynsha, Ulttyq bank sheteldik valıýtalardy satatyn lombardtardyń, aıyrbas pýnktteriniń, bankterdiń jumysyn rettep jatyr. Biraq nátıjesi álsiz. Ishki naryq, aqsha-nesıe saıasatyndaǵy solqyldaqtyqtan ınvestısııalyq tartymdylyq solǵyn, sheteldikter de kúmánmen qaraıdy. Qysqasy, eldegi saıası faktor ınvestorlar úshin tıimsiz. Onyń tútini túzý ushsa, aqsha-nesıe saıasaty, ekonomıkalyq refor­malar óz jemisin beretin bolady.

Táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, EDB-nyń nesıe paıyzynyń deń­geıi, eń aldymen, ınflıasııaǵa, sodan keıin ekonomıkadaǵy otandyq úleske táýel­di. 2015 jyldarǵa deıin, ınflıasııa deńgeıi 5-6 paıyzdan aspaı turǵan kezde nesıe paıyzy qazirgi deń­geı­men salystyrǵanda qoljetimdi boldy.

«Qazir ınflıasııa deńgeıi – 16 paıyz. Mundaı jaǵdaıda EDB Ulttyq bankten 17 paıyzǵa nesıe alyp, 15 paıyzben depozıt ornalastyra alady. Sonda EDB úshin nesıeniń naryqtyq quny 20-22 paıyzǵa turaqtalady», deıdi A.Oljaev.

EDB nesıesi Ulttyq banktiń marjasyna táýeldi...

Táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, tabysymyz óte tómen, sonyń saldarynan adamdar bankterden, mıkroqarjy uıymdarynan, týys­tarynan da qaryz alady. Retteýshi oryndardyń bul máseleni EDB emes, MQU nesıesinen bastaý kerek degen bastamasyn qoldaıtynyn aıtty. Bankrottyq týraly zań kúshine engennen keıin ǵana bankter, MQU ózderin bankrot dep tanýǵa ótinish bergenderdiń qatary ósip ketedi dep úreılendi, aıaq tartty. Kepilsiz nesıe boıynsha jyldyq tıimdi paıyzdyq mólsherleme 2012 jyldan beri ózgerissiz qaldy. Sarapshy burynnan nesıesi bar azamattardyń jańa nesıe alýǵa ótinish berýi qalypty qubylysqa aınalyp ketkenin aıtady. Qaryzdyń shamadan tys júktelýine jol bermeý úshin bankter men mıkroqarjy uıymdary prýdensıaldyq normatıvterdi saqtaýy kerek. Negizgi prýdensıaldyq normatıv – 0,5%-dan aspaýǵa tıis.

MQU-nyń nesıe ústemesi – 56 paıyz

Tipti 56 paıyzdy aınalyp ótip jatqan uıymdar da jetedi. Eger olardyń nesıesin 40 paıyzǵa deıin túsire alsaq, onyń ózi jetistik bolǵaly tur. Sebebi 40 paıyz EDB nesıesi tárizdi shekti bolady. MQU sol 40 paıyzdyń sheńberinde jumys isteýi kerek. Qazir 56 paıyz qaıdan shyqty degen máselede túsiniksiz jaıt kóp, ony kimderdiń eseptep, bekitip jibergenin biz bilmeımiz. Endigi jerde 40 paıyzdy eseptegen kezde sol qatelikterdi qaıtalamasaq deımin. Sebebi UB pen Úkimet áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan toptyń nesıe alǵanyn qalamaı otyr. Shyndyqqa týra qarasaq, nesıe solarǵa kerek. Eger olardyń báriniń nesıe alý múmkindigin shektep tastasaq, MQU-nyń teń jartysy kóleńkeli ekonomıkaǵa ketip, qýyrdaqtyń kókesin sol kezde kóremiz. 1990 jyldardaǵy jaǵdaı tárizdi 100 paıyzben qaryzǵa aqsha beretin adamdar paıda bolyp, jabaıy naryq ústemdik qurady. Eger osy arqyly qarjy naryǵyn saýyqtyryp alsaq, EDB-ǵa de kezek keledi. «Dál qazir EDB-nyń nesıelik paıyzynyń kórsetkishin ekonomıkamyzdyń aınasy dep baǵalaýǵa bolady. Sebebi EDB nesıesi UB-nyń nesıesiniń paıyzyna táýeldi. UB marjasynan tómen paıyzben nesıe berý olarǵa tıimsiz. Otandastarymyzdyń qarjylyq saýattylyǵy tómen degenge kelise bermeımin. Ár adamnyń, ár otbasynyń óz esebi bar. Úkimet 30 jyl boıy júrgizip kele jatqan saıasattyń keri jańǵyryǵyn qoǵamǵa telı berýdi doǵarý kerek. Ekonomıka ártaraptandyrylyp, jumys oryndary ashylsa, árkimge eńbegi men qabiletine qaraı degen talap jalpyǵa birdeı ortaq bolsa, bul másele sheshiledi», deıdi A.Oljaev.

ALMATY