Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Investorlarǵa jaıly memleket ataný úshin barymyzdy salamyz dep ózimizge de kóz qyryn salyp júrýdiń qajet ekenin esten shyǵardyq. Sodan ba, qazaq bıznesiniń keı ókilderi arasynda «bizge der kezinde dem berip jibergende, bıznes alamanynyń Qulagerleri óz aramyzdan shyǵar edi» degen ashy ókinish ara-tura aıtylyp qalyp jatady...
Al búginde «úndistandyq-brıtandyq mıllıarder Lakshmı Mıttaldyń kompanııasy Qazaqstannan shyǵyp, aktıvterin memleketke ótkizedi» degen habar aqparat keńistiginiń belin qaıystyrýyndaı-aq qaıystyryp tur. Sarapshylardyń sózine den qoısaq, qazirgi jaǵdaı – jıyrma jyldyq tarıhy bar túıtkil. Úkimet túıtkildiń túıinin taratý úshin Lakshmı Mıttal usynǵan «Arcelor Mittal» kompanııasymen kelisimge qol qoıdy. Onyń nátıjesiniń qandaı bolǵany aıtpasa da túsinikti shyǵar.
Qoǵamnyń betalysy da, tipti Úkimet te ishten shyqqan ınvestorlardy qup kórip otyr. Basynan bastasaq, «úndistandyq ınvestordyń ıeligindegi kompanııa elden ketedi» degen habar «oǵan kim ıelik etedi?» degen saýalmen qatar shyqty. Keıinirek Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev «ArselorMıttal Temirtaýdy» Qazaqstannan shyǵarý týraly saıası sheshim qabyldanǵanyn, aksıonerlermen kelissózder júrgizilip jatqanyn habarlady. Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar da tıimdi jumys isteı alatyn, óndiristi damytýǵa qajetti qarajaty bar ınvestorlardy tartý boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn aıtty. Sodan keıin boljaldy satyp alýshylardyń biri «Severstal» reseılik taý-ken metallýrgııalyq kompanııasy bolýy múmkin degen áńgime tarady, biraq keıin Sklıar myrza bul aqparatty joqqa shyǵardy.
Ádepkide Úkimet «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasyn memleket menshigine berý jumysyn jalǵastyryp jatqanyn jetkizdi. Sodan keıin Mıttaldyń kompanııasyn satyp alýǵa bıýdjet qarajaty jumsalmaıtynyn málimdedi. О́tken aptada ony sheteldik emes, otandyq ınvestorlardyń satyp alatyny aıtylǵan kezde olardyń kim ekenin dolbarlaǵan pikirler qaptap ketti. Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov 1 qarashada «ArselorMıttal Temirtaý» aktıvterin berý boıynsha zańdy rásimder aıdyń sońyna deıin aıaqtalatynyn aıtty. Aktıvter basqa sheteldik ınvestorǵa berilmeıtinine sendirdi. Bolashaq ınvestorǵa qoıylatyn talap – úsh jylda úsh mıllıard dollar ınvestısııalaý. Bul talapqa kimderdiń jaýap bere alatyny qarashanyń aıaǵyna deıin belgili bolady.
Qazir Qarmet pen Úkimettiń arasyndaǵy kelissózderdiń baǵyty jáne nátıjesi týraly qoǵamdyq pikir ekige jarylyp tur. Munaı-gaz sarapshysy Oljas Baıdildınov Mıttaldan qalǵan kásiporyn kvazısektorǵa berilýi múmkin dep tuspaldaıdy. Sarapshy apta basynda jýrnalıstermen kezdesken kezde «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» AQ-nyń jyldyq esebin qarap shyǵyp, osyndaı oıǵa toqtaǵanyn aıtypty. Onyń paıymdaýynsha, Ulttyq ál-aýqat qorynyń 2022 jylǵy kirisi 14,8 trıllıon teńgeni nemese shamamen 31,5 mıllıard dollardy quraǵan. Taza tabys – 1,9 trln teńge nemese 4 mlrd dollar. Aqsha qarajattary men olardyń balamalary – 2,9 trln teńge nemese 6,2 mlrd dollar. Iаǵnı Ulttyq ál-aýqat qorynyń esepshotynda, depozıtterinde osynshama aqsha bar. «Teorııalyq turǵydan Ulttyq ál-aýqat qory bul aktıvti 1,5-1,8 mıllıard dollarǵa satyp ala alady. Meniń oıymsha, bul – tranzaksııanyń naqty somasy. Biraq is júzinde zańdy tulǵanyń shottarynda mundaı soma joq. QMG-nyń 2022 jylǵa arnalǵan jyldyq esebine sáıkes kezeń sońynda qolma-qol aqsha 4,3 mlrd dollardy qurady, sondyqtan Ulttyq ál-aýqat qorynda «qolma-qol aqsha» túrinde satyp alýǵa qarajat joq. Aqshany tartý úshin oblıgasııalar nemese basqa formalar shyǵarý qajet bolýy múmkin», deıdi sarapshy.
«Memlekettik kompanııa qanshalyqty tıimdi?» degen saýaldyń ózektiligi qaqaǵan qysta Ekibastuz jylýsyz qalǵanda qatty sezildi. Qazir de bul másele kún tártibinen túsken joq. Sol kezderde strategııalyq mańyzy bar nysandar memlekettiń ıeliginde bolýy kerek degen usynystar jıi aıtyldy. Búginde bul pikirdi Úkimettiń ózi qup kórip otyr.
Sarapshy Zamır Qarajanovtyń sózinshe, damyǵan naryqtarda bizdiń Qarmet tárizdi nemese Ekibastuzdaǵy qııýy qashqan kásiporyndardy naryqtyq qunynan arzan baǵaǵa satyp alyp, qarjy salyp, ony naryqtyq qunymen saýdalaýmen aınalysatyn kompanııalar bar. Al bizde bul mindet kúni búginge deıin memlekettiń moınynda. Sebebi jaýapkershilik júgin kóterip alýǵa daıyn turǵan ınvestor az.
Úkimet ulttyq ınvestordyń áleýetine senbeı keldi...
Sarapshynyń aıtýynsha, bizde otandyq kásiporyndardyń bolashaǵyna senbeıtin, sóıtip, bar tapqanyn ofshordaǵy jasyryn esepshottaryna tyǵyp ustaıtyn olıgarhtar da, qarjylyq kapıtaly 1 mln dollarǵa jetpeıtin orta jáne shaǵyn bıznes ókilderi bar. Qazaq bıznesiniń de Qobylandynyń Taıbýryly sııaqty qyryq úsh kúndik kemdigi bar. Ol anyq. Úndi ınvestorynyń artynda qalǵan kásiporyn Úkimetke ońaı bolmaıyn dep tur. Kóp jumys istep, ınvestısııa salý, daǵdarysqa qarsy baıypty menedjment bolýy kerek. Bir jylda barlyǵyn túzetý aıtýǵa ǵana ońaı.
Osydan eki jyl buryn Úkimet sındıkat bankterdiń kómegimen ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa nıet tanytqan. 2014 jyly Qazaqstannyń Damý banki (QDB) ekinshi deńgeıli bankterge ınvestısııalyq jobalardy osy júıe boıynsha qarjylandyrýdy usynǵan. Biraq bankter bul bastamaǵa yqylas tanyta qoımady.
Sarapshynyń sózinshe, muny basqarýdyń eshqandaı qıyndyǵy joq. Bastapqyda eń aýyr máseleler kenshilerdiń qaýipsizdigi, qaryzdar men salyqtardy tóleý jaǵy sheshilýi kásiporynnyń burynǵy qojaıyndarynyń esebinen rettelýi kerek. «Biz óz ishimizden shyqqan ınvestorlardyń múmkindigin qajetti deńgeıde paıdalana almaı otyrmyz. Bizdiń elde bireýdiń bıznesin tartyp alatyn baǵyt qana kóleńkeli jolmen damyp jatyr. Bıznesti saýyqtyrý arqyly paıda tabý tetigin bıznestiń ózine tapsyrsaq, memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi evolıýsııalyq jolmen azaıady», deıdi Z. Qarajanov.
Onyń aıtýynsha, memlekettiń «ArselorMıttal» nemese Ekibastuz ben Rıdderdegi jylý ortalyqtaryn satyp alýǵa nıet tanytýyn naryqtyq qubylys dep baǵalaýǵa bolady. Biraq ol úshin onyń burynǵy quryltaıshylarymen aradaǵy kelisimsharty, memlekettiń kásiporynǵa qansha ýaqyt ıelik etetini jáne jańa quryltaıshymen kelisimsharttardaǵy kelisimder ashyq bolýy qajet.
Qysqasy, «Qarmet» sııaqty qııýy ketken kompanııalardy memlekettiń ıeligine qaıtarýdy jaqtaıtyndar da, jeke ınvestordyń basqarýyna berýdi qup kóretinder máseleni ınvestordyń qaı elden kelgeni nemese onyń ulty emes, onyń memleketpen aradaǵy kelisimsharty sheshetinin aıtady. Úkimet Mıttalǵa qatysty sheshim qabyldamastan buryn onyń burynǵy Qarmetti qandaı baǵamen satyp alǵany týraly shyndyǵy ashyp aıtylsa, kóp kóńilindegi kúmán seıiledi.
Mıttaldyń bizden ózge elderdegi kásipornynda jarylys bola qalsa, olar ótemaqyny kompanııa ıelerin shyryldatyp otyryp, shyǵaryp alatyny aıtylyp ta, jazylyp ta jatyr. Al bizdiń jaǵdaıda járdemaqynyń qaı taraptan beriletinin Úkimet aıta almaı otyr. Sebebi osyǵan deıin temirtaýlyq jýrnalıst Oleg Gýsev te 2019 jyly «InBusiness» portalynda Mıttaldyń Qazaqstandaǵy aktıvterdi «derlik tegin» alǵanyn jazǵan. Gýsevtiń aıtýynsha, kásiporyn naryqtyq baǵadan ondaǵan ese tómen baǵaǵa, 225 mıllıon dollarǵa satylǵany kóp aıtyldy. BAQ betterinde Mıttal Qarmet úshin bıýdjetke tórt transhpen tólegenin aıtqan málimetter kóp. Birinshi tólem – 1996 jyly 17 mamyrda 22,5 mıllıon dollar, ekinshi tólem – 17 qarashada 112,5 mıllıon dollar, úshinshi tólem – 1997 jyly 17 mamyrda 22,5 mıllıon dollar, tórtinshi tólem – 67,5 mıllıon dollardy 1999 jyldyń 17 qarashasynda tólegen. Basqasha aıtqanda, Qarmettiń shyǵarǵan ónimderin satyp, qaryzdy sonyń esebinen ótep otyrǵan.
Osy rette sarapshy elde sheteldik ınvestorlarǵa úrke qaraý tárizdi qaýipti kózqaras paıda bola bastaǵanyn, soǵan alańdaıtynyn, buǵan 90-jyldary qol qoıylyp ketken kelisimsharttardyń jumbaqtyǵy sebep bolýy múmkin ekenin aıtyp berdi. Qazir álemdik ekonomıkanyń ishek-qarny aralasyp ketken zamanda ómir súrip jatyrmyz. Zań solqyldaq bolmasa, nan taýyp júrgen eliniń zańyn belden basa almaıdy. «Men otandyq menedjerlerdiń biliktiligine kúmán keltirmeımin. Biraq burynǵydaı bolat quıyp, shahtalarda jumys istep, basqarýshy menedjer deńgeıine jetken ınvestorlar az. «ERG» (Eurasian Resources Group), «Qazaqmys» kompanııalar toby usynatyn metallýrgııalyq kompanııalar naqty óndiriske mamandanbaǵan. Mundaı kásiporynǵa strategııalyq ınvestor jáne basqarýshy kompanııa qajet. Bizge basqarýshy kompanııany shetelden jaldaýǵa týra keledi. Mendegi málimet boıynsha «ArselorMıttaldaǵy» qural-jabdyqtyń 70 paıyzy eskirgen. Ony jańartýǵa otandyq kásipkerdiń shamasy keler-kelmesin biz bilmeımiz. Eger daıyn ónimderdi satyp, sonyń esebinen jańartamyz degen kelisim bolsa, shahtadaǵy jarylys jalǵasa beredi. Bul úshin bolat quıýǵa mashyqtanǵan ınvestorlar kerek. Mundaı ınvestor AQSh-ta, Qytaıda. Qarmet – Qazaqstandaǵy eń úlken ken orny. Ony bir ınvestor basqara almaıdy. Sol sebepti kelisimshartqa otyrǵan kezde basqarýshy quramnyń biliktiligine, olardyń kelisimderdi júrgize alatyn iskerligine, qazaqtyń bolatyn álemdik bırjalarda saýdalaı alatyn ábjildigine nazar aýdarý kerek», deıdi qarjyger Rasýl Rysmambetov.
R.Rysmambetovtiń pikirinshe, biz úshin mańyzdysy jańa ınvestordyń aty-jóni nemese ýádesi emes, Úkimet pen Mıttaldyń eki taraptyń aradaǵy kelisiminiń qandaı sharttarmen bastalyp, nemen aıaqtalǵany týraly málimetter ashyq jarııalanýy, eki taraptyń da shyndyqty búgip qalýyna jol bermeý kerek. 2021 jyldyń qyrkúıeginde ArselorMıttal Temirtaýda» Qazaqstan Úkimetimen ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Onyń sharttaryna sáıkes kompanııa aldaǵy 10 jyl ishinde keminde 3 mıllıard dollar ınvestısııalaýǵa tıis bolatyn. Úsh jyl ishinde ýádedegi qarjynyń qansha paıyzynyń quıylǵany da ashyq aıtylýy kerek.
«Bul rette qoǵam Mıttaldyń qazaq naryǵyna qalaı kelgeni, oǵan kimderdiń jol ashqany, kimderge preferensııa bergenin óz aýzymen estigisi keledi. Bul bizge ornymyzdan turyp, qaıta alǵa júrýimiz úshin kerek. Qoǵamdyq sanany Mıttal nemese ózge sheteldik ınvestorlar naryqqa engen jyldarmen salystyrýǵa bolmaıdy. Eki taraptyń málimdemesi eldegi sheteldik ınvestorlar tarıhynyń jańa paraǵyn ashady», dep sózin aıaqtady R. Rysmambetov.
ALMATY
