Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Qarapaıym halyqqa aýyr tıetin, tipti olıgarhtardyń ózine unaı bermeıtin sheshimderdiń basym kópshiligi G.Marchenkonyń tusynda qabyldandy» degen pikir kúni búginge deıin aıtylady.
Osyǵan deıingi kezdesýlerde spıkerimizdiń kez kelgen suraqqa jaýaby daıyn, tipti qolaıyna jaqpaıtyn suraqtardyń ózin ádemi qaljyńymen tuzdyqtap otyryp ótkizip jiberetinin san márte ret kórgenbiz.
Bul joly da G.Marchenkomen kezdesý ujymdyq sıpatta ótti. Biraq retin taýyp Qazaqstandaǵy devalvasııalar tarıhyn, onyń ishinde saýatsyz júrgizilgenderi týraly suraǵymyzǵa qysqa bolsa da jaýap aldyq. Ulttyq banktiń eks-tóraǵasynyń basshysy 1999 jáne 2009 jyldary devalvasııa jasaý týraly sheshim Reseıde ulttyq valıýtanyń qunsyzdanýynan keıin qabyldanǵandyqtan durys boldy dep sanaıdy. 2014-2015 jyldardaǵy jalpy teńge 2,5 ese álsiregen oqıǵalarǵa qatysty onyń pikiri basqasha. Marchenko atap ótkendeı, sol kezde ulttyq valıýtany qoldaýǵa 23 mıllıard dollar jumsaldy.
«Tereshenko úkimeti ınterofset dep atalatyn áreketti júzege asyrǵan kezdegi eń sátsiz makroekonomıkalyq eksperıment boldy. Olar Ulttyq bankti osy sheshimdi qabyldaýǵa májbúrledi. Sol kezdegi tóraǵa Dáýlet Sembaev «halyqqa qıyn tıedi» dep bul sheshimdi oryndaýdan bas tartty. S.Tereshenko men Á.Qajegeldın myrza Prezıdentti kóndirdi. Sóıtip ol Qazaqstan Ulttyq bankiniń vızasyz aralyq esep aıyrysýlardy júrgizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy», deıdi G.Marchenko.
Iá, bul sheshimniń halyqqa aýyr tıgenin áli umytqan joqpyz. Sol jyly úsh aıda aıyrbas baǵamy bir dollar úshin 11 teńgeden 40 teńgege deıin, ıaǵnı 3,5 eseden astam tómendedi. 1994 jyly maýsymda aılyq ınflıasııa 46,5%-dy qurady. Iаǵnı 2014-2015 jyldary bizde birqatar makroekonomıkalyq qatelikter boldy. Birinshiden, 2014 jyldyń aqpanyndaǵy devalvasııa qajettilikten týǵan joq. Al 2015 jyldyń qańtarynda olar ótemdik devalvasııany keıinge qaldyrdy. 2015 jyldyń kúzinde Ulttyq bank ıntervensııa jasamaı, baǵamnyń shekten shyǵýyna jol berdi. Áýel basta aqsha massasy 70 paıyzdan joǵarylap, kásiporyndarǵa jumysshylarynyń qaryzyn óteýge múmkindik týady. Bul úderisti baqylaý bizge ońaı bolady dep úmittendik. Al is júzinde kerisinshe boldy. Adamdar qoldaǵy qarjysyna dollar satyp aldy, teńge baǵasy quldyrady. Dál osylaı 2014 jyly «devalvasııa» bolmaǵanda jáne 2015 jyldyń qańtarynda «durys devalvasııa» bolǵan kezde valıýta baǵamy da basqasha qalyptasar edi.
«2015 jyldyń sáýirinde bizde kezekten tys prezıdenttik saılaý ótti. Saılaý aldynda devalvasııa jasaýǵa bolmaıdy. Saılaýdan keıin «bizde bári jaqsy» degen sózder aıtyldy. Naǵyz devalvasııa 2015 jyldyń tamyzynda bastaldy. Sodan keıingi 8 aıda olar búkil ShOB-ty is júzinde tunshyqtyrdy. Bul iri eksporttaýshy kásiporyndar úshin jaqsy boldy, biraq shaǵyn jáne orta bıznes úshin óte qıyn edi. О́kinishke qaraı, devalvasııanyń otandyq ekonomıkaǵa áseri týraly birde-bir analıtıkalyq maqalany kórgen joqpyn» dep atap ótti eks-tóraǵa. Endi Ulttyq banktiń eks-tóraǵasymen bolǵan blıs-suhbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz:
– Teńgeni aınalymǵa engizý týraly alǵashqy ıdeıalar aıtyla bastaǵan kezde siz qaıda boldyńyz?
– 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhyndaǵy jalǵyz vıse-prezıdenti Erik Asanbaevtyń kómekshisi edim. Jańa valıýta – teńgeniń basyp shyǵarylǵanyn sol kezde bildim. Budan keıin Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasarlarymen kezdesip, Ulttyq bank halyqqa valıýta aıyrbastaýǵa qansha kún beredi, koeffısıenti qandaı, baǵamy qandaı? – sony bilýden bastaldy. Biraq bul saýaldarǵa naqty jaýap ala almadym. Erik Asanbaevtyń Prezıdentke kelip, komıssııa qurýdy usynǵanyn, ol kisiniń bul usynysty qoldaǵanyn bárińiz bilesizder.
– Sizdiń 1996 jyly depozıtterge kepildik berý qoryn qurýdy usynǵanyńyzdy « teńge tarıhyndaǵy eń tıimdi sheshim» dep ataıdy.
– Biraq iri bankter buǵan úzildi-kesildi qarsy bolǵanyn eshkim bilmeıdi. Sebebi olar shaǵyn bankter úshin komıssııa tólegisi kelmedi. Oıym durys boldy, biraq ýaqyty kelmedi, meni eshkim qoldamady. Biraq bul usynystyń sátti bolǵanyn bárińiz bilesizder... Qysqasy, Ulttyq bank tóraǵasy bolǵan kezde 2000 jyly múmkindigimiz kóteretin jaǵdaıdyń bárin jasadyq...
– Zeınetaqy reformasyna qarsy shyǵyp, synadyńyz.
– Memleket basshysy keıbir sheshimder qabyldaǵanda, qalasań da, qalamasań da ony oryndaý kerek. Jeke zeınetaqy qorlary bolýynyń kemshilikterinen góri artyqshylyǵy kóp. Buzýshylyqtar bolǵany anyq, biraq eki iri qor (Halyq banki zeınetaqy qory men Memlekettik zeınetaqy qory) retteýshi tarapynan shaǵymsyz jumys istedi. Jeke qorlarda tártip ornatý qajet boldy, biraq ony jasaý qıynǵa soqty.
Bizdiń elimizde eshqashan shynaıy táýelsiz ortalyq bank bolǵan emes, sondyqtan biz Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaýymyz kerek edi jáne óz jumysymyzdy jaqsy atqardyq.
– Qandaı eńbegińizben maqtanasyz?
– Halyqtyń depozıtterine kepildik berý júıesi qurylǵanǵa deıin, bank qupııasy týraly zań qoldanysqa engizilgenge deıin bankterdegi depozıtter portfeli nebári 320 mıllıon dollar bolsa, qazir bul kórsetkish 30 mıllıardtan asty.100 ese ósti! О́zbekstanda halyq sany elimizden eki ese kóp, al halyqtyń depozıtteri nebári 4 mıllıard dollardy quraıdy. Jan basyna shaqqandaǵy aıyrmashylyq 16 ese!
Sodan keıin Qazaqstan 1993-1998 jyldary alǵan nesıeleri úshin 2007 jylǵa deıin Halyqaralyq valıýta qoryna (HVQ) shamamen 390 mıllıon dollar qaryz bolǵan kezder áli kúnge deıin kóz aldymda. Bul shynymen ekonomıkalyq táýelsizdigimizge qaýip tónip turǵan kez edi. HVQ aldynda qaryzdy der kezinde ótemeý – táýeldiliktiń bir túri. Basqasha bolsa, HVQ-nyń esigi biz úshin jabyq. 2000 jyly biz HVQ aldynaǵy der kezinde ótep, ekonomıkamyzdyń turaqty ekenin dáleldep shyqtyq.
– Siz osyǵan deıin bizdiń elde sıfrlyq valıýtany paıdalaný ıdeıasy 2013 jyly usynylǵanyn, Ulttyq bank ortalyq banktiń elektrondyq aqsha emıssııasynyń shemasyn usynatyn zań jobasyn ázirlegenińizdi, biraq Úkimet ony Parlamenttiń qaraýyna jibermegenin aıtypsyz. 2013 pen 2023 jyldyń arasy – 10 jyl. Qazir bul jobany Ulttyq bank usynyp otyr.
– Qytaı Ortalyq bankiniń tóraǵasy meni Qytaıǵa sıfrlyq aqsha ıdeıasyn ákelgen adam retinde atap ótti. Bul elde atalǵan sala tez damyǵanyn bilesizder. 2013 jyly bizdiń Úkimet bul ıdeıany qoldamady. Sodan keıin bul ıdeıany Ekvador Ortalyq banki júzege asyrýǵa talpynǵanyn bildik. Biraq Roberto Djorı úshin elektrondy banknot uǵymy mańyzdy boldy. Birneshe el muny tájirıbe jasap kórdi, biraq ázirge eshkim eshteńeni júzege asyrǵan joq. Shyn máninde, shaǵyn naryqtarda, dollarlaný deńgeıi joǵary elderde aıtarlyqtaı kúrdeli másele bolýy múmkin. Depozıtterdiń 70 jáne odan da kóp paıyzy shetel valıýtasynda bolǵan kezi kóp. Eger aınalymda dollar ulttyq valıýtadan kóbeıse, Apple, Google ılı IBM-niń sıfrlyq uıashyqtarynda sıfrlyq teńge (ST) bolsa, aqsha massasy ortalyq banktiń baqylaýynan shyǵyp ketedi. Damý jolyna endi túsken elderde sıfrlyq aqshasyn engizý aqsha sýrrogattarynan qorǵaý úshin jasalýy kerek.
Sıfrly valıýtany qandaı formatta engizetinimiz týraly naqty sheshim qabyldanǵan joq, onyń qarjy naryǵyna áserin de eshkim aıta almaıdy. Taza dızaın turǵysynan alǵanda, ortalyq bankte, zańdy jáne jeke tulǵada elektrondyq ámııandar bolatyn jáne barlyq aqparat ortalyq banktiń serverlerinde saqtalatyn úlgisi bar.
ALMATY
