Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Energyprom» ekonomıkany monıtorıngteý jobasy «qoldanystaǵy baǵdarlamanyń buryn elimizde jumys istegen uqsas baǵdarlamadan aıyrmashylyǵy ‒ tek elektr energııasyn óndirý sektoryn ǵana emes, sonymen birge barlyq jeli arqyly kommýnaldyq qyzmet kórsetýdi qamtýynda» dep sıpattaıdy. Jańa tarıftik saıasat tutynýshy múddesin birinshi orynǵa qoıyp, tıimdi baǵamen sapaly qyzmet kórsetýge negizdelgen.
Respýblıkamyzdyń ınjenerlik ınfraqurylymy ótken ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda salynǵandyqtan, onyń úshten eki bóliginen astamynyń tozýy tańǵalarlyq emes. Oǵan qosa qalalar ósip, halyq sany artyp keledi. Tıisinshe, kommýnaldyq qyzmetterge joǵary qajettilik jelilerge júktemeni kúsheıtedi, bul olardyń tez tozýyna ákeledi. Tarıfterdi belgileý sheńberinde tabıǵı monopolııalar sýbektileri (TMS) tozý deńgeıine qaraı úsh sanatqa: qyzyl (tozý deńgeıi 65%-70%-dan joǵary), sary (tozý deńgeıi 55%-65%) jáne jasylǵa (tozý deńgeıi 55%-dan az) bólingen. Tozý deńgeıi joǵary qyzyl aımaqtaǵy kásiporyndar úshin ınvestısııa tartý negizgi basymdyq retinde qoldanylady. Qazir osyndaı 87 kásiporyn bar bolsa, onyń ishinde qosymsha ınvestısııalardy eskerýmen 76 kásiporynǵa jańa tarıfter men ınvestısııalyq baǵdarlamalar bekitilgen.
Sary jáne jasyl aımaqtarda ornalasqan kásiporyndarǵa osy jyly bekitilgen ınvestısııalyq baǵdarlamalar aıasynda jóndeý jumystary josparly túrde júrgizilip jatyr. Olar boıynsha jumysshylardyń jalaqysyn kóterýge jáne ıesiz jeliler men qural-jabdyqtardy ustaý shyǵyndaryn engizýge den qoıylǵan. Mysaly, bıyl 267 mlrd teńge ınvestısııa tartý josparlanyp, onyń úshten birine jýyǵy qyzyl aımaqtaǵy kásiporyndardy jóndeý men jańǵyrtýǵa arnalǵan. Nátıjesinde, aldaǵy jyldyń ózinde birqatar kásiporyn táýekelderdiń tómendeýimen qyzyl aımaqtan shyǵyp, sary aımaqqa enedi.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bıyl 1 shildeden bastap qysqa merzimde tarıfter men ınvestısııalyq baǵdarlamalardy ózgertýge TMS-tan 212 ótinimdi maquldaǵan. Sonymen qatar elektr energııasyn óndirý tarıfiniń ósýi (27%), kásiporyn qyzmetkerleri jalaqysynyń ulǵaıýy (50%-100%), taýarlyq gazdyń kóterme baǵasynyń qymbattaýy (12%) jáne strategııalyq taýarlardyń ‒ kómir, mazýt, jaǵarmaı qunynyń artýy qosymsha faktorlar boldy. Nátıjesinde, kommýnaldyq qyzmet tarıfteriniń ózgerýi tutynýshylar men kásiporyndar múddeleriniń teńgerimin eskere otyryp, ortasha 10%-dan 30%-ǵa deıin aıtarlyqtaı qalypty bolyp shyqty. Bul aýdany 60 sharshy metr eki bólmeli páterdiń ortasha túbirtegine shamamen 3-4 myń teńge qosymsha aýyrtpalyq. Buǵan qosa halyqtyń áleýmettik qorǵalmaǵan toptary kommýnaldyq tólemder boıynsha shyǵyndardyń bir bóligin óteý arqyly kommýnaldyq qyzmetterdi tóleýde ákimdikterdiń kómegine ıek arta alady. 2022 jyly otbasylarǵa turǵyn úı kómegin kórsetý kezinde shyǵynnyń ruqsat etilgen shekti deńgeıi 10%-ǵa deıin tómendedi.
Kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytý men qoǵamdyq ıgilikterdi qamtamasyz etý – paıda tabý kózi emes, áleýmettik baǵyttaǵy bıznes. Ekinshi jaǵynan, jańa tarıfter tek tutynýshylar esebinen ǵana emes, sonymen birge memlekettik bıýdjet pen monopolısterdiń óz qarajaty esebinen de qurala beredi. Mysaly, bıyl jylýmen qamtamasyz etýge ınvestısııalanǵan 130,2 mlrd teńgeniń 58,7 mlrd teńgesi tarıf esebinen, 68,6 mlrd teńgesi bıýdjet esebinen, 2,9 mlrd teńgesi kásiporyndardyń esebinen salyndy. Sol sekildi bıyl elektrmen qamtamasyz etýge 92,2 mlrd teńge ınvestısııa salynyp otyr. Onyń ishinde tarıf esebinen ‒ 88,5 mlrd teńge, bıýdjet esebinen ‒ 3,5 mlrd teńge, menshikti qarajat esebinen 0,2 mlrd teńge boldy. Al sýmen qamtamasyz etýge 29,5 mlrd teńge ınvestısııa salynyp, onyń ishinde tarıf esebinen ‒ 14,3 mlrd teńge, bıýdjet esebinen ‒ 15 mlrd teńge, menshikti qarajat esebinen 0,2 mlrd teńge bólindi. Sý burý boıynsha kórsetkishterge kelsek, 15,3 mlrd teńge kúrdeli salymnyń 9,6 mlrd teńgesi tarıf esebinen, 5,4 mlrd teńgesi bıýdjet esebinen, 0,3 mlrd teńge monopolısterdiń jeke qarajaty esebinen quralǵan.
Osylaısha, ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr. Kez kelgen jańa nysan, turǵyn úı kesheni nemese kásiporyn qajetti ınfraqurylymmen, ınjenerlik jelilermen, elektrmen jáne sýmen jabdyqtaý qýattarymen qamtamasyz etilmeı, eshqashan paıdalanýǵa berilmeıtini anyq. О́z kezeginde ákimdikter men turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq kásiporyndary josparly jáne qosymsha jóndeý jumystarynyń ýaqtyly jáne sapaly oryndalýyn qamtamasyz etip, aldaǵy jyldarda jelilerdiń tozýyn azaıtý úshin qujattama daıyndaýy kerek.
Sonymen qatar TMS jumysy da tıisti organ tarapynan baqylaýǵa alynǵan. Máselen, 2021 jyly UEM Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti 2020 jylǵa arnalǵan ınvestısııalyq baǵdarlama is-sharalary men tarıftik smetalardy iske asyrý týraly TMS esepterin qaraı kele, mindettemelerdiń oryndalmaǵanyn anyqtady. Sóıtip, jalpy somasy shamamen 13,3 mlrd teńgege 300-den asa TMS-ǵa ýaqytsha ótemdik tarıfter (ÝО́T) bekitildi. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha ÝО́T maquldanǵan TMS sany qazir 336-ǵa jetip, onyń somasy 14,1 mlrd teńgeni qurady. Iаǵnı monopolııalyq tártip buzýshylar kóbeıdi. Qazirgi ýaqytta 2022 jylǵa arnalǵan esepter qarastyrylyp jatyr jáne búgingi tańda ÝО́T jalpy somasy 5,6 mlrd teńgege 296 TMS úshin maquldandy.
UEM TMRK jyl saıyn ınvestısııalyq baǵdarlamalar men tarıftik smetalardyń TMS sharalarynyń oryndalýyna taldaý jasaıdy. Eger monopolıst tarıfti alǵan kezde belgili bir mindettemelerdi oryndamasa, mysaly, jańǵyrtý jáne damytý boıynsha ózi qabyldaǵan nemese qandaı da bir negizsiz kiris alsa, bul komıtet tarapynan ÝО́T engizýge ákep soǵady. Nátıjesinde, tarıfteri ýaqytsha tómendetilgen tutynýshylarǵa qarajat qaıtarylady.
