Máselen, kórnekti sýretker Safýan Shaımerdenovtiń «It ashýy» atty ǵajaıyp povesi bar. Bul týyndynyń jaryqqa shyqqanyna biraz jyl ótse de, oqyrman áli de izdep oqıdy. Shyǵarmadaǵy Lezbaı, Umsyndyq, Qarǵabek, Dabyr, Adyr sekildi keıipkerler beınesi de júrekke ystyq. Ásirese Marǵaý degen ıttiń ıesine degen janashyrlyǵyn qalaı umytasyz. Osy povestiń jazylýyna qandaı oqıǵa túrtki boldy, ony jazýshy bir suhbatynda ózi aıtyp ketipti.
«Birde jolym túsip, Almaty oblysynyń Kegen aýdanyna bardym. Kezdesken adamdardyń biri ıt týraly maǵan mynadaı bir qyzyq oqıǵany aıtyp bergeni: kúzde qoı otarlary taýdan qystaýǵa qaraı kóshkende bir shopannyń ıti joǵalyp ketipti. Ári izdep, beri izdep, shaqyra-shaqyra tappaǵan soń, qasqyr jedige jorypty da, ol baıǵus kóship kete bergen. Qys ótedi. Keler kóktemde álgi shopan burynǵy úırenshikti izimen taýdaǵy jaılaýǵa kele jatsa, byltyrǵy qoı jýsatyp, demalǵan bir jerinen ıti shyǵa kelipti. О́kpelegeni sondaılyq, shaqyrsa kelmeıdi. Jaqyndasa, úredi de shegine beredi. Buǵan ne bolǵan dep baqsa, shopan ıti kóshken jurtta umyt qalǵan eski tondy kúzetip qysty ótkizipti... Jazylar povestiń kilti osy oqıǵadan keıin tabyldy. Adam arasyndaǵy kúrdeli de qıyn, qat-qabat qatynastar, adaldyq pen aramdyq, zulymdyq pen zorlyq, ótirik kólgirsý – mine, munyń bári de ıt kózimen, ıt túısigi arqyly beriledi. Shyndap kelgende, bul ádebı ádis ǵana», depti sóz zergeri.
О́mirden erte ozǵan talantty jazýshy Jaqsylyq Túmenbaevtyń jyly shýaqqa toly lırıkalyq prozasyn kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi. Qabyrǵaly qalamgerdiń ótken ǵasyrdyń 80-jyldary jazǵan «Aýyl men Almatynyń arasynda» atty hıkaıatyn oqyǵan bolarsyz. Munda Balmeıram atty keıýananyń qalada turatyn balasynyń shaqyrýymen nemeresin baǵýǵa kelgende alǵan áseri názik sezimmen baıandalǵan. Al osy týyndynyń jazylýyna jazýshyǵa qalamdasynyń bir kúlip qana qoıatyn oqıǵasy sebep bolǵan.
«Jazýshy Tynymbaı Nurmaǵambetov aýyzeki kúldirgi áńgimege sheber. Áldebireýlerdiń, ásirese aýyl adamdardyń minezindegi kúlkili jaǵdaılardy baıqaǵysh. Sol birde maǵan ózine jaqyn bir úlken kisiniń qylyǵyn aıtyp berdi. Aýyldan Almatyǵa qyzynyń úıine qydyryp keledi ǵoı álgi kisi. Kúıeý balasy shala ákim bir jigit eken. Keshki astyń ústinde qart Almatydaǵy aǵaıyndaryn surastyra bastaıdy. «Bálenshege habarlasyp tursyń ba?», deıdi kúıeý balasyna.
– Joq.
– E, nege?
– Nemene, soǵan kúnim qarap qalyp pa? – dep kirjiń ete túsedi kúıeý jigit.
Qart taǵy bir tanysyn suraıdy. Kúıeý balasy odan da habarsyz eken.
– Shyraǵym-aý, úlken kisi, aǵaıynnyń amandyǵyn bilip turmaısyń ba? – deıdi.
– Onyń maǵan ne keregi bar, – dep taǵy kirjiń ete túsipti.
Qysqasy, qarttyń surastyrǵan adamynyń bári jigitke kerek bolmaı shyǵady. Ol tas-talqan ashýlanyp, erteńine Tynymbaıdyń úıine kelipti. «Apyr-aý, bul ıtke sonda keregi kim boldy eken?», dep úlken kisi tań-tamasha qalyp, toqyrap otyrypty. Estigen áńgimemniń bary osy. Bir kúletin de qoıatyn nárse. Biraq bul meniń kókeıimde burynnan júrgen kóp oıǵa qozǵaý salyp ketti. Tanysqa, joldasqa, aǵaıynǵa, tipti týǵan anasynyń ózine tek qana tutynýshylyq, paıdakúnemdik kózqaraspen qaraıtyn talaı tanystarym tústi esime. Solarmen qatar aýylymnyń ańqyldaǵan adamdaryn eske aldym. Arasy qanshalyqty alshaq jatyr. Tipti bir anadan týyp, qyzmettiń yńǵaıyna qaraı biri qalada, biri aýylda turyp jatqan aǵaıyndy eki adamnyń minezi men qulqyndaǵy aıyrmashylyq qansha deseńizshi!», dep jazypty erterekte jazǵan shyǵarmashylyǵy týraly bir maqalasynda.
Al belgili jazýshy Kádirbek Segizbaıulynyń 60-jyldary jazylǵan «Sońǵy shabys» degen tamasha áńgimesin oqyǵanda qazaq erekshe qadirleıtin jylqynyń tekti qasıetine tańǵalyp, bas ıesiz. Bul áńgime de kádimgi ómirde bolǵan oqıǵadan alynǵan.
«Bala kezimde úsh ujymshardyń birikken toıy bolyp, soǵan 25 shaqyrymdyq alaman báıge ótetin boldy. Meni aıdaýshyǵa jiberdi. Astyma mingenim ákemniń qoı torysy edi. Sodan astymdaǵy qoı torym at shyǵatyn kómbege jetkenshe jeligip otyrdy. Buryn aıaǵyn baspaıtyn edi. Men buǵan ne boldy dep tańǵalyp qoıamyn. Birese artqa tura shaýyp, 40 qadamnan keıin qaıta keıin oralady. Shulǵıdy. Jer tarpıdy. Qumalaqtaıdy. Sóıtip, qaıtarda báıgege qosylyp ketti. Sol joly qoı tory shaýyp kele jatqandaı emes, júzip kele jatqandaı kórindi maǵan. Kómbege kelip óldi. Keıin bilsem, Shiliktiden shyqqan bir atbegi buny qulyn kúninde esik pen tórdeı jýan atqa aıyrbastap alǵan eken. Sol kisi esik aldynda júrgen jetim qulynnyń jelqanat júırik ekenin tanypty. Sodan báıgege qosyp, taıynda, qunanynda О́skemende báıgeniń aldyn bermepti. Keler jylynda báıgege kelgende, О́skemendegi cheshenderdiń kóregen atbegisi tanyp qoıyp, tizesinen temirmen uryp shókeletip ketipti. Keıin kemtar bolyp qoı toryǵa aınalyp, qoıshydan-qoıshyǵa ótip, meniń ákemniń qolyna jetken eken. Sóıtip, 26 jasynda boıyndaǵy darynyn, qasıetin óler aldynda bir kórsetip ketýdi kóksepti janýar. Soǵan jetip óldi. Adam da óstip ólip ketetin bolsa, arman bolmas edi», deıdi avtor.
Kórkem shyǵarmanyń jazylý tarıhyna úńilgen maqalamyzda úsh jazýshyǵa ǵana toqtaldyq. Áıtpese osy taqyrypty indete bersek, basqa da qalamgerlerdiń týyndylarynan kóp mysal keltirýge bolady. Biraq ony kelesige qaldyraıyq.
