Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Úlken oıyndy» óz kádesine jaratyp, eliniń Ýkraına taǵdyryn qaıtalamaýyn, keleshekte Reseıdiń qurbanyna aınalmaýyn kózdeıdi. Ortalyq Azııadaǵy eń úlken jáne baı táýelsiz memlekettiń kóshbasshysy Q.Toqaev pragmatıkalyq beıtaraptylyqty óner túrine aınaldyrdy. Ázirge yjdaǵat tanytyp otyrǵandyqtan, oǵan bári rıza.
О́ńirlik sarapshylar Q.Toqaevtyń ahýaldy óz yńǵaıyna paıdalaný qabiletin joǵary baǵalaıdy. Máselen, Reseı Qazaqstan ekonomıkasymen ásirese, áskerı-ónerkásiptik salasymen baılanysyn buzǵan joq. Sóıte tura, 2022 jylǵy aqpanda Ýkraınaǵa basyp kirgennen keıin AQSh pen Eýropalyq odaqtyń Máskeýge salǵan sanksııalaryn saqtap otyr. Tarazynyń eki basyn teń ustaý arqyly durys qadam jasaǵany ańǵarylady. О́ıtkeni Qazaqstan ekonomıkasy órkendep keledi, al alpaýyt eldermen qarym-qatynasy jaqsy.
Qazaqstannyń eń iri qalasy jáne burynǵy astanasy Almatyda turatyn táýelsiz saıasattanýshy Dımash Áljanov «Foreign Policy» basylymyna bergen suhbatynda: «Qazaqstan negizgi oıynshylardyń qajettiligin túsinedi jáne bárine unaý, sanksııaǵa ushyramaý maqsatynda qoldan kelgenniń bárin jasap jatyr. Qazaqstan halyqaralyq qarjy júıesinen qol úzbeý kerek. Munaıdy Batys naryǵyna satý úshin ol elderdiń qyryn qaramaǵany qajet».
Reseımen de qarym-qatynasty saqtaýǵa tıis. Qazaqstan 2014 jyly Qyrymdy anneksııalap, Donbasty basyp alǵannan keıin Reseıdiń Ýkraınaǵa qoıǵan talaptaryn moıyndaǵan joq. Saýaldamaǵa súıensek, Ýkraınaǵa basyp kirgennen keıin Qazaqstan halqy Reseı shekaranyń durys syzylmaǵanyn syltaýratyp, munaıǵa baı soltústik aýmaqtardy basyp alýy yqtımal degenge alańdaýshylyq tanytqan. Q.Toqaev burynǵy jaǵdaıdy saqtaý úshin báriniń kóńilin tabýǵa tıis.
Ýkraınadaǵy soǵys Reseı, Qytaı jáne AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy. Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin táýelsizdik alǵan memleketterde mol munaı, gaz, ýran qory bar. Qazaqstan áli de Máskeýdiń yqpalynda turǵanyna qaramastan, Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» ınfraqurylymdyq bastamasynyń da, amerıkalyq «Big Oil» kompanııasynyń da ekonomıkalyq múmkindikterin barynsha paıdalaný tásilin biletinin dáleldedi.
Q.Toqaev Germanııa kansleri Olaf Sholspen kezdesýinde Qazaqstannyń sanksııalardy buzbaıtynyn málimdedi. Biraq ol 7 qazanda Máskeýge de baryp, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń týǵan kúnin atap ótýge qatysty. Osy saparda Qazaqstan arqyly О́zbekstanǵa gaz tasymaldaıtyn qubyrdy ashty. Olar qazannyń 13-i kúni Qyrǵyzstan astanasy Bishkekte ótken sammıtte qaıta kezdesti. Bul – naýryz aıynda Halyqaralyq qylmystyq sot (HQK) Pýtındi qamaýǵa alý týraly order bergennen keıin Reseıden tysqary jerge jasaǵan alǵashqy sapary. Memleketter basshylary ótken aıda Beıjińde Qytaı tóraǵasy Sı Szınpınniń «Bir beldeý, bir jol» bastamasynyń mereıtoıyna qatysty (Qytaı da, Reseı de, Qyrǵyzstan da HKK músheleri emes).
Q.Toqaevtyń qolynda kózir kóp bolýy múmkin. Biraq Ýkraınanyń Eýropalyq odaqpen, AQSh-pen jáne NATO-men tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa talpynǵany sekildi kez kelgen sátte Pýtınniń aıaǵyn basyp ketýi múmkin. Qazaqstan men EO vızalyq rejimdi jeńildetý týraly áńgime qozǵady. Ortalyq Azııa men Eýropalyq odaq elderiniń Syrtqy ister mınıstrleri ótken aıda Lıýksembýrgte kezdesip, sanksııalardy aınalyp ótýge jol bermeýge qatysty máselelerdi qarastyrdy.
AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Denıel Rozenblıým 23 qazanda Almatydaǵy Bitimgershilik operasııalar ortalyǵynyń lentasyn qıdy. AQSh elshiliginiń Facebook-tegi paraqshasynda bul oqıǵany «Qazaqstannyń halyqaralyq bitimgershilik kúshterin daıarlaý áleýetin arttyrýǵa arnalǵan, AQSh qoldaǵan jańa joba» dep sıpattady. AQSh «qaýipsizdikti, órkendeýdi jáne beıbitshilikti qoldaý maqsatynda Qazaqstanmen seriktes bolǵanyn maqtan tutady» delingen. Kelesi kúni 24 qazanda Memlekettik hatshy Entonı Blınken Qazaqstandy Respýblıka kúnimen quttyqtap, «beıbitshilik, órkendeý jáne turaqtylyq sekildi ortaq basymdyqtarymyzdy ilgeriletý jolyndaǵy jahandyq syn-qaterlerdi birlesip seriktese sheshýge úmittenemiz», dedi.
Qazaqstan men AQSh tarapy 6 qarashada keńeıtilgen strategııalyq áriptestik jónindegi jyl saıynǵy dıalogin ótkizdi. Bıylǵy qyrkúıekte BUU aıasynda Ortalyq Azııa elderiniń kóshbasshylary jáne AQSh Prezıdenti Djo Baıden kezdesýi qorytyndysy naqtylandy. Lańkestikke qarsy kúresten bastap saýda men sanksııalarǵa, tipti adam quqyqtaryna deıingi máselelerde yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa ýaǵdalasty. AQSh Memlekettik hatshysynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa isteri jónindegi kómekshisi Donald Lýdyń aıtýynsha, «AQSh Qazaqstannyń egemendigi, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qoldaıdy».
Qazaqstan da bıznes pen saýdada jeńildikter alyp jatqandaı kórinedi. Reseıge Batys sanksııalaryn aınalyp ótip, mańyzdy taýarlardy ımporttaýǵa múmkindik beretindeı. Soǵystyń birinshi jylynda reseılik kompanııalar Qazaqstanǵa aǵylyp, keminde 4 myń jańa fırma ashyldy.
Soǵys bastalǵaly Eýropalyq odaq pen Qazaqstan arasyndaǵy saýdanyń da, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy taýar aınalymynyń da kúrt ósýi qaýip týǵyzady. Eýrostattyń málimetine súıensek, Reseı Ýkraınaǵa basyp kirgen soń Eýropalyq odaqtyń Qazaqstanǵa eksporty 2022 jyldyń qańtary men 2023 jyldyń maýsymy aralyǵynda 16,6 mıllıard eýroǵa jetken. Eýropalyq odaq ozyq kompıýterler men mashınalar, kólik, energetıka, munaı óńdeý, avıasııa jáne drondar sekildi taýarlarǵa keń kólemdi sanksııa saldy. Soǵan qaramastan, Qazaqstannyń Reseıge eksporty 2022 jyly 25 paıyzǵa ósip, 8,8 mıllıard dollardy qurady.
Ekonomıkalyq baılanystyń artýyna qatysty naqty birdeńe deý qıyn. О́ıtkeni Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdegi saýdany baqylaý ońaı emes. Alaıda Eýropadan keletin qymbat taýarlar ımportynyń artýy, Reseıge eksporttyń kóbeıýi alańdaýshylyq týǵyzady.
Fransııa Prezıdenti Emmanýel Makron Astanaǵa resmı saparmen baryp, Q.Toqaevpen kezdesti. Fransııa elektr qýatynyń shamamen 60 paıyzyn atom energetıkasynan óndiredi. Biraq negizgi ýran jetkizýshisi Nıgerdegi saıası turaqsyzdyqqa alańdaıdy. Fransýzdyq EDF memlekettik kompanııasy Qazaqstannyń birinshi atom elektr stansasyn salýǵa qatysýǵa nıet bildirip otyr. Fransýz tájirıbesin bul salada paıdalaný Q.Toqaevtyń talǵampazdyǵyn taǵy da dáleldeıdi.
Ázirge Reseı tarapy sózben shekteldi. Máskeýge baǵynyshty buqaralyq aqparat quraldary birneshe ret Qazaqstannyń kópvektorly saıasatyn synǵa aldy. Alaıda mýzyka áli aıaqtalǵan joq, Q.Toqaev nyq senimmen tur.
